نگاه جامعه‌شناسان و اقتصاددانان به وضعيت امروز ايران
عبور جامعه از تروماي جنگ
بنفشه سام گیس
متخصصان انجمن روان‌شناسي امريكا در توصيف «تروماي جمعي» در مقاله‌اي نوشته‌اند: «اشكال گوناگون بي‌عدالتي مي‌تواند در ايجاد استرسي كه بسياري از افراد با آن روبه‌رو هستند، نقش داشته باشد. تروماي جمعي، به رويداد يا زنجيره‌اي از رويدادها اشاره دارد كه نه تنها يك فرد، بلكه گروهي از افراد مشخص يا هدف قرارگرفته را تحت‌تاثير قرار مي‌دهد. تروماي جمعي -در تقابل با تروماي بين‌فردي- معمولا به آسيب‌هايي اشاره می‌کند كه ريشه در ظلم يا تبعيض اعمال‌شده توسط يك گروه مسلط عليه يك گروه اقليت دارد. گاهي از اصطلاح تروماي جمعي براي اشاره به بلاياي زيست‌محيطي، خشونت‌ها(مانند‌تيراندازي‌در‌مدارس)و همه‌گيري‌هايي استفاده مي‌شود كه افراد را در جوامع مختلف تحت تاثير قرار مي‌دهند. تروماي جمعي، هم شامل تعاملات آسيب‌زاي بين‌فردي ميان اعضاي گروه‌هاي اقليت و اكثريت (مانند خشونت‌هاي مبتني بر جنسيت، توهين‌ها و جرايم ناشي از نفرت) و هم شامل سيستم‌هاي دولتي و غيردولتي است كه تبعيض، جنگ، آزار و اذيت‌هاي سياسي و مذهبي، قاچاق انسان و شكنجه را تداوم مي‌بخشند.مدت زمان تداوم تروماي جمعي، تاثيرات آن و شدت مشكلات ميان گروه‌هاي مختلف نژادي، فرهنگي، مذهبي يا سياسي مهم است. تبعيض براساس جنسيت، نژاد، رنگ پوست يا مذهب مي‌تواند فرآيندي آسيب‌زا باشد كه تا پايان عمر ادامه مي‌يابد. بسياري از جوامع در طول نسل‌هاي متمادي قرباني خشونت و بي‌توجهي بوده‌اند. فقر و عدم دسترسي به مسكن ايمن، مراقبت‌هاي بهداشتي و آموزش، مي‌تواند تاثيري مادام‌العمر بر افراد، خانواده‌ها و جوامع داشته باشد. تبعيض و تعصب مبتني بر جنسيت، نژاد، رنگ پوست، مليت، وضعيت مهاجرتي، طبقه اجتماعي، گرايش جنسي، مذهب و معلوليت، نسبت به تبعيض يا تعصب صرفا بر پايه نژاد، تراكم بيشتري دارند. شدت تروماي جمعي، بر نحوه تجربه آثار آن توسط يك فرد يا يك جامعه تاثير مي‌گذارد و نوع آسيب يا صدمه‌اي كه به يك گروه يا جامعه وارد مي‌شود، متفاوت است اما حتي تروماي جمعي درقبال يك واقعه تاريخي، مي‌تواند بسيار قدرتمند باشد و بر احساس امنيت يك جامعه در طول نسل‌ها تاثير بگذارد. خشونت پليس (چه در گذشته و چه در حال حاضر) و تفكر برتري سفيدپوستان نسبت به امريكايي‌هاي آفريقايي‌تبار و سياه‌پوستان امريكا، چنان تاثيري بر جاي گذاشته كه خانواده‌ها و جوامع مذكور همچنان نسبت به امنيت خود در حالت هوشياري شديد (بسيار مراقب و نگران) به‌سر مي‌برند و همين حالت، مي‌تواند بر احساس تعلق آنها به جامعه ايالات‌متحده تاثير بگذارد.التيام بخشيدن به زخم‌هاي ناشي از تروماي جمعي، چالشي نيازمند حمايت همگاني و مبارزه‌اي مشترك براي دستيابي به عدالت اجتماعي است. »
صبح 26 فوريه 1972، سدهاي محافظت از پسماندهاي معادن زغال‌سنگ در بالادست دره كوهستاني «بوفالو كريك» در ويرجينياي غربي، به دليل پايه‌هاي سست و غيراصولي فرو ريخت. در اين محل سه سد وجود داشت. با ريزش اولين سد، پسابي كه از مخزن سد بيرون ريخت، دو سد پايين‌تر را درهم شكست. سيلاب و در واقع همان ذخاير پشت سدها، حدود۵۰۰ ميليون ليتر پساب سياه بود كه با ارتفاع موج بيش از 9 متر بر سر ساكنان ۱۶ شهرك معدني در امتداد دره كوهستاني سرازير شد و هر آنچه در مسير بود را ويران كرد.
از جمعيت 5 هزار نفري ساكن در اين منطقه، ۱۲۵ نفر كشته شدند، ۱۱۲۱ نفر مجروح شدند، بيش از 4 هزار نفر بي‌خانمان شدند، ۵۰۷ خانه، ۴۴ كانكس و تريلر مسكوني سيار و ۳۰ واحد تجاري هم تخريب شد. يك سال بعد از اين فاجعه، كاي اريكسون؛ جامعهشناس امريكايي توسط يك موسسه حقوقي، دعوت به كار شد تا به عنوان مشاور جامعه‌شناسي در طرح شكايت به نمايندگي از حدود ۶۵۰ نفر از بازماندگان سيل دره بوفالو‌كريك همكاري كند. بازماندگان حادثه كه حالا تمام زندگي‌شان را از دست داده بودند، در كانكس‌هاي سيار زندگي مي‌كردند و اريكسون شاهد بود كه بازماندگان كه غرامت اين ويراني را دريافت كرده بودند، بي‌توجه به رقم قابل‌توجهي كه به حساب‌هاي بانكي‌شان واريز شده بود، دچار يك آسيب رواني جمعي شده بودند. اريكسون در ماه‌هاي بعد از سيل ويرانگر، شاهد افزايش انزواطلبي، سردرگمي، افزايش جرم، افزايش مهاجرت و از بين رفتن ارزش‌هاي اخلاقي بين بازماندگان حادثه بود و 5 سال بعد از اين حادثه، كتابي در شرح مشاهداتش نوشت و در توصيف وضع رواني بازماندگان گفت كه آنها دچار «تروماي جمعي» شده‌اند. يك سال بعد، كاي اريكسون، بابت اين كتاب و ابداع اين اصطلاح كه پيشرفتي در علم جامعه‌شناسي تلقي مي‌شد، جايزه انجمن جامعه‌شناسان امريكا را دريافت كرد.
حالا و بعد از حدود 5 دهه «تروماي جمعي» به يك واژه پركاربرد در ادبيات متخصصان علوم جامعه‌شناسي، اقتصاد سياسي، روانپزشكي و روان‌شناسي تبديل شده است. تروماي جمعي، مجموع واكنش‌هاي رواني به يك رويداد آسيب‌زا و خاطره‌اي جمعي با ماندگاري طولاني‌مدت بعد از يك رخداد معمولا انسان‌ساز است كه به دليل ابعاد گسترده و عمق و فراگيري حادثه، كل جامعه را تحت‌تاثير قرار مي‌دهد.
تزريق وحشت و ترس و ويراني و تلفات جاني و مالي در جنگ‌ها، نسل‌كشي، قتل‌عام، شكنجه‌جمعي، محاصره اقتصادي، قحطي تحميلي، انواعي از تروماي جمعي را به دنبال دارد و تاكيد جامعه‌شناسان، روانپزشكان و روان‌شناسان اين است كه آسيب‌هاي رواني ناشي از تروماي جمعي، تا زماني كه مسببان اين رويداد به طرزي عادلانه محاكمه نشوند، باقي مي‌ماند و علاوه بر تاثيرات گسترده بر سلامت جسمي، قابليت انتقال نسل به نسل هم دارد و حتي مي‌تواند به زوال هويت منجر شود.
تاثيرات تروماي جمعي، دايره‌اي گسترده و شامل طيفي از انواع آسيب‌هاي رواني، اختلال استرس پس از سانحه، افسردگي، بي‌حسي عاطفي، اضطراب، آسيب‌هاي عصبي و تاثير بر عملكرد مغز، تاثيرات ژنتيكي و هورموني و قابل انتقال به جنين است.
متخصصان علوم انساني و علوم اجتماعي معتقدند كه تروماي جمعي، فقط به معناي تاثيرپذيري از يك فاجعه وارد شده ملموس بر پيكرهاي انساني نيست، بلكه رخدادهايي حتي مثل كودتاهاي نظامي يا اشغال يك شهر يا كشور توسط نيروي مهاجم، به عنوان يك رخداد سياسي، مي‌تواند به تروماي جمعي منجر شود.
تاثير اقتصاد سياسي بر تروماي اجتماعي و جمعي
در هفته سلامت روان، انجمن علمي روانپزشكان ايران همايشي با عنوان «زمانه ناپايدار» برگزار كرد كه تمام سخنراني‌هاي اين همايش به نحوي با تروماي جمعي و اجتماعي و عوامل موجد اين آسيب رواني پيوند داشت.
يكي از سخنرانان اين همايش، حسين راغفر، اقتصاددان و استاد دانشگاه الزهرا بود كه تاثير اقتصاد سياسي بر تروماي اجتماعي و جمعي را بررسي كرد.
راغفر در صحبت‌هاي خود اشاره‌اي به تاثير سياست‌هاي اقتصادي بر وضع جامعه ايران داشت و گفت: «در سياست‌هاي نابرابر‌ساز، تروماي اجتماعي و جمعي از طريق سياست‌هاي اقتصادي ايجاد مي‌شود. در جامعه ايران در يك سال اخير، از يك‌سو شاهد ورود خودروهاي چند ده ميلياردي هستيم آن‌هم درحالي‌كه كشور، در جنگ است ولي با اين حال، منابع عظيمي از سرمايه‌هاي كشور براي گروه قليلي مصرف مي‌شود تا بتوانند خودروهاي بسيار گرانقيمت داشته باشند ولي در سوي مقابل، شاهد نابرابري‌هاي فاحشي هستيم و مي‌بينيم كه عده‌اي براي گذران زندگي در سطل‌هاي زباله جست‌وجو مي‌كنند و عده‌اي هم در صف نان و مرغ يارانه‌اي مي‌ايستند. اين مشاهدات و وضعيت، آسيب‌هاي رواني بسيار جدي به جامعه وارد كرده و به نظر من، اصلي‌ترين بحران كنوني جامعه ما، بحران هويت نسل جوان است كه هيچ نوع تعلق خاطري نسبت به ارزش‌هاي ملي و كنوني ما حس نمي‌كند و دليل اين وضع هم، اين نظام نابرابر‌ساز و همچنين، نظام آموزشي كشور است كه دچار بحران بسيار جدي است. نظام آموزشي كشور، با كالايي كردن آموزش و گزينش‌هاي ايدئولوژيك، مدرسه را از يك نهاد تربيتي به محيطي براي شكاف طبقاتي و فرسودگي معلمان و آسيب‌هاي رواني دانش‌آموزان تبديل كرده است. بحران هويت نسل جوان، البته محدود به نسل زد نيست بلكه بقيه نسل‌هاي جامعه هم به‌شدت متاثر از همين ساختار نابرابر‌ساز است؛ ساختاري كه همان نظام سياسي كشور است و فرصت‌ها و منابع را به نحو بي‌سابقه‌اي، نابرابر توزيع مي‌كند.»
راغفر در ادامه صحبتش مصداق‌هايي از بي‌عدالتي آموزشي و نابساماني بازار اشتغال را برشمرد و در توضيح تاثير اين وضع بر سلامت رواني جامعه افزود: « شاخص‌هاي آموزشي نشان مي‌دهد كه چطور مدارس خاص و غيرانتفاعي، به‌طور عمده دراختيار دهك‌هاي بالاتر قرار گرفته و مدارس دولتي به دهك‌هاي پايين‌تر اختصاص پيدا كرده است. در سال 1404 شاهد بوديم كه 920 هزار نفر از ادامه تحصيل باز ماندند و امسال تعداد اين افراد به 927 هزار نفر رسيده و اينها، لشكر فرودستان را تشكيل مي‌دهند كه اين وضعيت، مي‌تواند زمينه‌ساز بي‌ثبات‌سازي اجتماعي و سياسي باشد. 50درصد از 3 هزار نفر برتر كنكور در سال گذشته، برخاسته از 10درصد ثروتمندترين خانواده‌ها هستند چون در عمل، فرصت‌هاي رشد را داشتند درحالي‌كه از طبقات محروم جامعه، هيچ درصدي در دانشگاه‌هاي برتر كشور نداريم. به اين ترتيب، با نسلي با آينده مبهم و غير قابل پيش‌بيني مواجهيم. مساله اين نسل، صرفا شغل نيست چون اشتغال، فقط كسب در‌آمد نيست، بلكه افراد هويت‌شان را هم از شغل‌شان مي‌گيرند و وقتي فاقد شغل هستند، انگار هويت ندارند و آسيب ناشي از اين بي‌هويتي هم از طريق خانواده‌ها به فرزندان‌شان منعكس مي‌شود. انگار كه خود اين افراد مقصر بودند كه نتوانستند فرصت‌هاي رشد را تجربه كنند، به همين دليل بحران هويت در نسل جوان ما، فراتر از مشكل اقتصادي است و به يك بحران معنادار و اجتماعي تبديل شده است. آنچه براثر بحران‌ها و به‌خصوص، بحران‌هاي آموزشي در كشور ايجاد شده، اين است كه آموزش، وعده آينده بهتر به جامعه مي‌دهد و افراد با همين وعده، تحصيل و تلاش و كسب مهارت مي‌كنند ولي به آينده بهتر نمي‌رسند و همين ناكامي، اصلي‌ترين دليل بحران هويت نسل جوان ماست كه از سطح فردي فراتر مي‌رود چون جوانان ما سعي مي‌كنند فرصت‌هاي رشدشان را در جامعه ديگري جست‌وجو كنند و اين، همان آسيب‌هاي روحي رواني است كه به نسل جوان ما وارد مي‌شود. بحران هويت نسل جوان، بخشي از فرآيند گسترده‌تر شكل‌گيري و بازتوليد تروماي جمعي در جامعه ايران است. ناامني و بحران هويت نسل جوان، از فرد شروع مي‌شود و به خانواده منتقل مي‌شود و به تروماي جمعي تبديل مي‌شود كه مصاديق اين تروما را در بستر اقتصاد و جامعه و نظام آموزشي ناكارآمد و طبقاتي مي‌بينيم. »
اين اقتصاددان در بخش ديگري از صحبت‌هايش، ماهيت تروماي جمعي و تروماي اجتماعي را تحليل كرد و گفت: «تروماي سيستماتيك اجتماعي را مي‌توان به زخم‌زني جمعي و مداوم بر افراد توسط سيستم تعريف كرد. با اين تعريف، عامل تروما، نه فقط يك رويداد يا يك فرد، بلكه خود سيستم است كه به صورت مستمر و ساختاري و جمعي، هم به افراد جامعه زخم مي‌زند و هم شرايط را براي عادي‌سازي و پنهان كردن و تداوم اين وضعيت فراهم مي‌كند. زخمي كه توسط سيستم به افراد وارد مي‌شود، هم پنهان است و هم عادي مي‌شود و هم بازتوليد‌كننده است و البته اين زخم، با درمان فردي التيام پيدا نمي‌كند چون منشا اصلي اين زخم، همين ساختار است و بنابراين، حتي با وجود تغيير ساختاري در نهادها و سياست‌ها و منابع قدرت، هم مي‌تواند شكل بگيرد و هم مي‌تواند احيا شود. ما تروماي جمعي را يك پديده تك‌بعدي نمي‌بينيم بلكه يك پديده چند‌بعدي متشكل از اقتصاد سياسي، جامعه‌شناسي سياسي، فلسفه اخلاق، روان‌شناسي اجتماعي، جامعه‌شناسي فرهنگ و جامعه‌شناسي آموزش است. در اقتصاد سياسي پسا‌انتقادي، علاوه بر بررسي روابط قدرت، معلوم مي‌شود كه اقتصاد به تنهايي توصيف‌گر پديده‌ها و بحران‌ها نيست، بلكه ارتباط تنگاتنگي با حوزه‌هاي سياست و فرهنگ و جامعه و تاريخ دارد. ناتواني در برنامه‌ريزي براي آينده، احساس پست‌شدگي، كاهش اعتماد به نهادها، نابرابري فرصت‌ها، شكاف ميان ارزش‌هاي رسمي و واقعيت اجتماعي، پيامدهاي اقتصاد‌رانتي و ضدتوليدي است و مجموع اين پيامدها، به تروماي جمعي منتهي مي‌شود. فساد گسترده، بي‌اعتمادي را در تمام سطوح بازتوليد مي‌كند. گواه نابرابري ساختاري هم، نمايش اشرافيت و تحقير روزمره طبقات محروم است. شوك‌هاي تعيين‌كننده مثل وقوع انقلاب، بروز جنگ‌ها و سياست‌هاي اقتصادي، زخم‌هاي جديدي به زخم‌هاي قبلي اضافه کرده و برخوردها، زخم‌زايي جمعي و مداوم ايجاد مي‌كند و به همين دليل، تروماي جمعي، طيف وسيعي از زخم مشترك تا اشكال گوناگون آسيب‌هاي اجتماعي را در برمي‌گيرد و انباشتي از عوامل اقتصادي، سياسي، آموزشي و فرهنگي است. اين ساختار البته مي‌تواند به ايجاد شكل‌هاي ديگري از تروما شامل تروماي تحقير، تروماي گسست و تهي‌شدگي و تروماي هويتي نسل جوان هم منجر شود.»
راغفر در ادامه صحبت‌هايش، تعاريف جامعه‌شناسان بزرگ جهان درباره تروماي جمعي و ابعاد مختلف اين آسيب اجتماعي را مورد بررسي قرار داد و از «تورستن وبلن»؛ اقتصاددان و جامعهشناس امريكايي نام برد كه بحث تروماي سيستميك اجتماعي و چگونگي اثرگذاري مزمن و ماندگار ساختارهاي اجتماعي آسيب‌زا در بدن و ذهن افراد را مطرح كرده و از تروما به عنوان تجربه مستمر و چگونگي بازتوليد آسيب توسط بعضي ساختارهاي اجتماعي صحبت مي‌كند.
راغفر اشاره داشت كه اين جامعهشناس از مصرف تجملي و نمايش منزلت اجتماعي مي‌گويد و اينكه مصرف فراتر از نياز، مي‌تواند نمايش منزلت اجتماعي و فرصتي براي ايجاد فاصله بين گروه‌ها باشد و البته، مصرف تجملي و نمايش منزلت اجتماعي، فرصتي براي تحقير گروه‌هاي فرودست اجتماعي فراهم مي‌كند.
راغفر در بخش ديگر از صحبتش با اشاره به نظريات انديشمندان حوزه جامعه‌شناسي، تاريخ، فلسفه و اقتصاد، درباره تروماي اجتماعي و ابعاد مختلف آن و ازجمله تروماي غياب، تروماي تحقير، تروماي گسست و تهي‌شدگي در بحران معنا گفت: «رنج به‌مثابه امر اجتماعي، به ساخت اجتماعي تروما ختم مي‌شود. تروماي ساختاري غياب، از مفاهيم مطرح در اين حوزه است به اين معنا كه آنچه جوان‌ها با آن روبه‌رو مي‌شوند، فرصت‌هايي است كه هرگز خلق نشده و تحقق پيدا نكرده تا فرصت دسترسي به آن داشته باشند و به همين دليل، فقدان، به معناي فرصت ازدست رفته است اما غياب، تجربه محقق نشده است و البته تروماي ساختاري غياب هم آسيب‌هاي روحي به دنبال خواهد داشت. در تروماي تحقير، تجربه نابرابري و محروميت نسبي وجود دارد و اين نظريه نشان مي‌دهد كه چگونه نابرابري‌هاي اقتصادي به يك تجربه اجتماعي تبديل شده و به تجربه روزمره حذف و فاصله منجر مي‌شود و بر احساس تعلق، اعتماد و رابطه فرد با جامعه اثر مي‌گذارد. در جامعه‌اي كه نابرابري و مصرف‌گرايي در آن به‌شدت زياد و گسترده است، افراد يا گروهي كه از ظرفيت‌هاي لازم براي نمايش نابرابري‌ها برخوردارند، تعيين‌كننده ميدان‌هاي رفتاري براي طبقات پايين‌ترند اما از آنجا كه دسترسي به اين ظرفيت‌هاي مصرف و الگوهاي مصرف براي همه امكان‌پذير نيست، همين ناتواني منشا بسياري از اضطراب‌هاي منزلتي براي افراد يا گروه‌هايي است كه چگونه بايد منزلت خودشان را ارتقا بدهند. اين افراد يا گروه‌ها، چون با بحران‌هاي متفاوت نابرابري و از دست دادن شغل مواجهند، اضطراب‌شان تبديل به تروماي تحقير مي‌شود چون نمي‌توانند به آنچه انتظار دارند دسترسي داشته باشند. بنابراين، تروماي تحقير، مجموعه نابرابري و محروميت نسبي است. تروماي تحقير، يك احساس شخصي نيست بلكه تجربه اجتماعي است كه در بستر ساختارهاي نابرابر شكل مي‌گيرد. محروميت نسبي هم، زماني شكل مي‌گيرد كه فرد خودش را با ديگران مقايسه مي‌كند و حس مي‌كند نسبت به آنها از فرصت‌ها و منابع كمتري برخوردار است. اما نابرابري چگونه به يك مساله اجتماعي تبديل مي‌شود؟ زماني كه طبقات بسيار برخوردار با زندگي‌هاي كاملا جدا از واقعيت‌هاي اجتماعي، به منابع و درآمدهاي ناشي از زد و بند و فرصت‌هاي استثنايي كسب درآمدهاي بسيار نامشروع دسترسي دارند؛ فرصت‌ها و درآمدهايي كه از تلاش و سختكوشي و نوآوري و خلاقيت حاصل نشده بلكه از مناسبات و ارتباطات خانوادگي و شخصي پديدار آمده و متعاقب آن، يك اقتصاد رقابتي هم شكل گرفته كه صاحبان قدرت، فرصت‌ها و منابع را بين دوستان و رفقا و اقوام و احزاب سياسي نزديك به خودشان توزيع مي‌كنند و فرصت‌هاي بهره‌مندي از درآمدهاي ارزي كشور با منابعي كه متعلق به مردم است، به گروه‌هاي قليلي از جامعه اختصاص پيدا مي‌كند؛ گروه‌هاي قليلي كه محصول يك نظام تصميم‌گيري‌هاي نابرابر‌سازند. اين گروه قليل هم، دچار تروماي گسست و تهي شدگي در بحران معنا در جامعه خواهند شد. در جامعه ايران، هر سه شكل تروماي اجتماعي را شاهديم؛ تروماي گسست و تهي‌شدگي در بحران معنا را در جامعه ايران شاهديم و شواهد، حاكي از شكل‌گيري طبقه نابرابر رانتي و شكاف طبقاتي است چون در سال‌هاي بعد از انقلاب، بازتوزيع ثروت ملي دراختيار نهادهاي قدرت و تمركز قدرت اقتصادي در دست گروه كوچكي از نخبگان بوده كه عملا، اقتصاد ملي را به گروگان گرفتند و بنابراين، فقط كساني كه به ساختار قدرت نزديكند، مي‌توانند از ثروت ملي بهره‌مند شوند. با چنين وضعي، شاهد سطوح متفاوتي از رواج اخلاق مصرف‌گرا به جاي اخلاق توليد در طبقه‌اي هستيم كه ثروت را نه از نوآوري و خلاقيت و سختكوشي، بلكه از راه رانت و فساد به دست آورده. تروماي غياب هم در جامعه ايران ايجاد شده؛ غياب براي آينده‌اي كه هرگز وجود نداشته، غياب فرصت كه بيكاري 32درصدي را براي جوان‌ها رقم زده، غياب فرصت‌هاي اقتصادي كه به دليل چشم‌اندازي مسكوت شكل گرفته و در اين وضعيت ساختاري، فرصت‌ها هرگز به وجود نيامدند نه اينكه از دست رفته باشند. غياب هويت در جامعه ايران، همان گسست از هويت ملي و فرهنگي است كه درواقع يك خلأ در بحران هويتي نسل جوان ماست. نظام آموزشي ايران، در عمل، متصل‌كننده تروماهاي تحقير و گسست و تهي‌شدگي و هويتي نسل جوان ماست. خشونت نهادين در نظام آموزشي باعث گسست در نيازهاي نسل جوان شده علاوه بر آنكه تروماي ساختاري غياب را هم ايجاد مي‌كند.»
سعيد مدني، جامعهشناس و پژوهشگر از ديگر سخنرانان همايش انجمن علمي روانپزشكان ايران بود كه با محور «پيامدهاي تروما در جامعه دچار توالي تروما» صحبت كرد.
مدني معتقد است كه جامعه ايران از ساليان دور در معرض تروماهاي مختلفي قرار گرفته و پيامدهاي اين تروما با واكنش‌هاي مختلف اجتماعي مواجه بوده ولي در مجموع، وضعيت ايجاد شده در جامعه ايران از دهه 1390 به اين سو را مي‌توان به «توالي تروماها و توالي بحران‌ها» تعبير كرد.
از نظر اين جامعهشناس، در جامعه مواجه با توالي بحران‌ها، تروما يك استثنا نيست بلكه يك قاعده است و تحليل تروما به عنوان يك قاعده اجتماعي، كاملا متفاوت از تروما به عنوان يك استثنا و ابعاد و آثارش بسيار وسيع‌تر است.
مدني تاكيد داشت كه بايد به تفاوت تروماي فردي و تروماي جمعي و تروماي اجتماعي توجه كنيم چون نااميدي در يك فرد ممكن است او را تا مرز خودكشي پيش ببرد ولي جامعه به خودكشي نمي‌رسد بلكه درنهايت، نااميد مي‌شود ولي مي‌تواند سويه ديگري را انتخاب كند و پويايي و ديناميزم اجتماعي موجب مي‌شود مفاهيم نااميدي اجتماعي، براي جامعه چندان موضوعيت نداشته باشد بلكه تغيير سويه اميد در جامعه مي‌تواند موردنظر قرار بگيرد.
مدني در صحبت‌هاي خود، دو ديدگاه درقبال تروما را مورد بررسي قرار داد و گفت: «يك ديدگاه، تروما را ضربه‌اي موجد آسيب جسمي، روحي يا اجتماعي براي فرد مي‌داند اما ديدگاه دوم، تروما را به عنوان عامل انتفاع براي كسب منفعت و دستيابي به وضعيت بهتر درنظر دارد و مي‌گويد كه تروما، مي‌تواند موجب آگاهي و تعالي و منافع بيشتر و رشد مثبت شود و لزوما تبعات و آثار منفي ندارد و مي‌تواند پيامدها و آثار كاملا غير منتظره‌اي براي فرد در پي داشته باشد به گونه‌اي كه فرد به دليل مواجهه با شرايط سخت و دشوار و ضربه، به بازبيني خود، زندگي و جهان پيرامونش مي‌انديشد و ممكن است زندگي خود را تغيير بدهد. مصداق رويكرد مثبت به تروما، تجربه ويكتور فرانكل (روانپزشك اتريشي و مبدع معنادرماني) در اردوگاه آشوويتس است كه به تدوين نظريه مشهور لوگوتراپي منجر شد و اين تجربه، براي فرانكل در اين حد دستاورد داشت كه توانست شرايط اردوگاه آشوويتس را طي كند، بنابراين برمبناي رويكرد مثبت، ايجاد حس مقبوليت و رضايتبخش بعد از تروما، موجب هويت‌يابي و ايجاد احساس شايستگي به دست آمده از آن شرايط سخت و احساس توانمندي و افزايش اراده مي‌شود.»
نقش تعيين‌كننده‌هاي اجتماعي سلامت در تروما، تفاوت واكنش به تروما در جامعه مرفه و محروم و اهميت بستر اجتماعي وقوع تروما، واكنش جنسيتي و رويكرد مثبت زنان بعد از تروما، آثار مثبت تروما در طبقات متوسط، گروه‌هاي كم‌درآمد و فرودستان به دليل تمايل به تغيير و تحرك اجتماعي از ديگر مباحثي بود كه مدني در صحبت‌هاي خود به آن اشاره كرد اما مهم‌ترين بخش صحبت‌هاي اين جامعهشناس، تحليل وضعيت امروز جامعه ايران درقبال تروماي جمعي بود و مدني با طرح سوالي درباره محل استقرار جامعه ايران درقبال تروماي جمعي گفت: « براي تحليل تاثير تروما در جامعه ايران بايد به چند ويژگي كليدي توجه كنيم. اولين ويژگي اين است كه جامعه ايران، در معرض تهديدات مختلف اعم از نظامي، سياسي، اجتماعي و اقتصادي است. تهديدات نظامي همين است كه نمي‌دانيم فردا صبح جنگ شده يا نشده و فردا صبح بمباران مي‌شود يا نمي‌شود. تهديدات سياسي همان حوادث دي‌ماه است كه همه با آن آشناييم. افزايش خشونت هم از ديگر تهديدهاي جامعه ايران است. ويژگي دوم اين است كه جامعه ايران، يك جامعه جنبشي است. در جامعه جنبشي، نارضايتي به عنوان يك امر ذهني، به اعتراض تبديل مي‌شود. در تمام جوامع، ناراضي و نارضايتي وجود دارد اما در جامعه‌اي و در شرايطي، اين نارضايتي، به عنوان يك ويژگي ذهني و يك امر ذهني، به يك رفتار اجتماعي تبديل شده و بروز داده مي‌شود. جنبشي بودن جامعه ايران از دهه 70 شروع شده و اعتراضات متوالي و چرخه متوالي اعتراضات در جامعه ايران هم حاصل همين ويژگي جامعه جنبشي است كه تا اطلاع ثانوي هم ادامه دارد. سومين ويژگي جامعه ايران اين است كه در مواجهه با مداخله يا تهاجم يا تهديد خارجي، مايل به بيگانه‌ستيزي است. تهديد خارجي، نوعي درون‌گرايي در جامعه ايجاد مي‌كند و جامعه خودش را جمع مي‌كند و نسبت به مسائل داخلي محافظه‌كار مي‌شود. اميل دوركيم (جامعهشناس فرانسوي) مي‌گويد كه اين محافظه‌كاري تحت‌تاثير وجدان عمومي ايجاد مي‌شود. وجدان عمومي، مجموعه‌اي از احساسات و عواطف جمعي است كه در طول نسل‌ها در جامعه شكل مي‌گيرد و استمرار و بقا و كاركرد دارد. جامعه‌اي با اين سه ويژگي مهم، هم در معرض تروما، هم در زمان تروما و هم بعد از تروما، سه وضعيت قابل بررسي دارد. جامعه ايران فعلا با تهديد تروما مواجه است و به همين دليل هم با نگراني از بالفعل شدن اين تهديد، در دوره صبر و انتظار اجتماعي به‌سر مي‌برد. در حال حاضر، ايران در معرض مواجهه با تروماي تهديد بمباران امريكا و تورم 115درصدي موادغذايي است كه نمي‌دانيم اگر اين تورم به 200 درصد برسد، چه بايد كرد؟ وضعيت دوم، درون تروماست يعني زماني كه تهديد انجام شده و فرصت تغيير هم وجود ندارد و جامعه در مواجهه با يك وضعيت سخت، ضربه خورده و به اين فكر مي‌كند كه چطور آثار و عواقب اين ضربه را تحمل كند كه اين وضع هم مصداق‌هاي فراوان دارد. نابساماني اقتصادي و تورم و جنگ، اشكال مختلف ترومايي است كه جامعه درون آن قرار گرفته. وضعيت سوم، شرايط پس از تروما و زماني است كه ضربه وارد شده و حادثه، پايان يافته و فرصت پردازش و ترميم ايجاد شده است. مصداق‌هاي وضعيت بعد از تروما براي جامعه ايران هم، اعتراضات دي به عنوان واكنش به تروماي جنگ 12 روزه است. بنابراين، جامعه ايران، هم در معرض تروماست، هم دچار تروماست و هم در وضعيت بعد از تروما قرار دارد. شرايط براي جامعه‌اي كه در هر سه وضعيت قرار دارد، به شدت پيچيده‌تر از جامعه‌اي است كه در يكي از اين وضعيت‌هاست چون موجب مي‌شود جامعه، طيفي از واكنش‌ها را در برابر تروما داشته باشد.»
مدني تاكيد داشت كه صحبت‌هايش، معطوف به جامعه با وضعيت پس از تروما و ارزيابي و تحليل بعد از ضربه است و گفت كه ويژگي‌هاي جامعه ايران (مواجهه با تهديدهاي دايمي، جامعه جنبشي و تهديد خارجي) وضعيت بعد از تروما را تا حدي تحت تاثير قرار مي‌دهد علاوه بر آنكه بقاياي تهديدات، تلقي جامعه از تاثير اندك توافق ايران و امريكا يا انتظار براي آغاز دوباره درگيري‌ها و حتي برقراري صلح و آرامش بعد از توافق هم به واكنش‌هاي متفاوت منجر خواهد شد. مدني همچنين گفت كه تداوم يا توقف وضعيت جنبشي جامعه ايران و همچنين تهديدهاي خارجي هم، واكنش‌هاي دوران بعد از تروما را تحت‌تاثير قرار مي‌دهد اما در تحليل واكنش نسبت به تروما باتوجه به وضعيت پيچيده جامعه ايران، انتظار داشت كه دو نوع واكنش نسبت به تروما در جامعه ايران ايجاد شود؛ واكنش اول كه نوعي تسليم و انفعال و به تعبيري، درماندگي آموخته شده است و به‌زعم اين جامعهشناس، تجربه استمرار اعتراض و خستگي از مجموع شرايط سخت، از انواع واكنش تسليم و انفعال و درماندگي است كه البته آسيب‌زاست و به افزايش آسيب‌هاي اجتماعي و آسيب‌هاي رواني و افزايش مشتري‌هاي روانپزشكان و افزايش تعداد معتادان منجر خواهد شد. مدني اشاره داشت كه دومين واكنش، يك رويكرد مثبت با جمع‌بندي از آنچه بر سر جامعه آمده و اعتراض نسبت به علل و عوامل وضعيتي است كه پشت سر گذاشته و اين واكنش هم به گسترش و تقويت جنبش‌هاي اجتماعي و مطالبه‌گري منجر خواهد شد.
مدني معتقد بود كه علائم باليني جامعه مواجه با تروما، در رويكرد مثبت در قالب اعتراضات و جنبش‌هاي اجتماعي و در رويكرد منفي، در قالب آسيب‌ها و مشكلات اجتماعي پديدار مي‌شود و گفت: «باتوجه به ويژگي‌هاي جامعه ايران، ارزيابي من از واكنش‌هاي بعد از تروما، غلبه رويكرد مثبت است چنانكه طي اين سال‌ها هم شاهد اعتراضات و جنبش‌هاي اجتماعي در جامعه ايران بوده‌ايم. همين جريان غالب، مي‌تواند رويكرد منفي را تضعيف كند چنانكه با رشد جنبش‌هاي اجتماعي، آسيب‌هاي اجتماعي كاهش پيدا كرده است. رشد جنبش‌هاي اجتماعي بعد از تروما، تلاشي براي تغيير وضعيت است و در تقابل با درون‌گرا شدن و دچار آسيب شدن قرار مي‌گيرد. حذف يا كاهش تهديد خارجي و منتفي شدن تهاجم هم رويكرد مثبت را تقويت خواهد كرد، چون جامعه، ديگر نگران تهديد خارجي نيست و از درون‌گرايي و محافظه‌كاري فاصله مي‌گيرد و راديكال‌تر برخورد مي‌كند. بعضي عوامل ساختاري در جامعه ايران و به‌طور مشخص، نابرابري، بيكاري، تبعيض ، با زندگي روزمره مردم سروكار دارد و مي‌تواند بر تقويت جنبش‌هاي اجتماعي (رويكرد مثبت بعد از تروما) يا افزايش آسيب‌هاي اجتماعي (رويكرد منفي بعد از تروما) تاثيرگذار باشد. اگر اين عوامل ساختاري ثبات داشته باشد، انگيزه براي رويكرد مثبت در شرايط بعد از تروما بيشتر خواهد شد. ارزيابي من اين است كه امروز، جامعه ايران بعد از عبور از وضعيت تروماتيك، با همان رويكرد مثبت پيش مي‌رود اما ارزيابي جامعه از تمام شدن جنگ و چگونگي تمام شدن جنگ، رشد گرايش‌هاي خشونت گرا يا خشونت پرهيز در جامعه، سرعت در كنترل تهديدات اقتصادي، سهم قابل‌توجه عامل اقتصادي در تحولات جامعه ايران و همچنين، تجديدنظر يا عدم تجديدنظر در سياست‌هاي كلان هم مي‌تواند در اين رويكردها اثر بگذارد.»