نتيجه توهين به شعور مردم
قادر باستاني تبريزي
ترامپ شعور مردم را دست‌كم گرفت. تصور كرد با فريب، تناقض‌گويي و بازي‌هاي سياسي مي‌تواند افكار عمومي را مهار كند، اما مردم پاسخي سخت و روشن دادند. در «جهان همراه» كه هر سخن در لحظه ثبت، مقايسه و بازنشر مي‌شود، سياستمداري كه هنوز با قواعد ارتباطي دوران پيش از دهكده جهاني، يعني بده‌بستان، ابهام و زبان بازي، سياست مي‌ورزد، دير يا زود با ديوار واقعيت روبه‌رو مي‌شود. مارشال مك‌لوهان با طرح مفهوم «دهكده جهاني» از جهاني سخن مي‌گفت كه در آن فناوري‌هاي ارتباطي فاصله‌هاي جغرافيايي را كمرنگ مي‌كند و مردم را از تحولات نقاط دوردست آگاه مي‌سازد. اما امروز، به تعبير دكتر ابوالفضل صادق‌پور در مقاله «نخبگان حاكم در عصر جهان همراه»، ديگر مفهوم دهكده جهاني براي توصيف واقعيت موجود كافي نيست و ما وارد عصر «جهان همراه» شده‌ايم كه هر فرد با يك موبايل، تمام جهان را همراه خود دارد. اين تحول مناسبات اجتماعي و بين‌المللي را دگرگون كرده است. روابطي كه زماني مكانيكي و محدود به زمان و مكان بودند، اكنون ماهيتي ارگانيك پيدا كرده‌اند. در چنين نظامي، يك اتفاق كوچك در گوشه‌اي از جهان مي‌تواند در زماني كوتاه بر افكار عمومي، تصميم‌هاي سياسي و مناسبات اقتصادي نقاط ديگر اثر بگذارد. هيچ رويدادي ديگر در محدوده جغرافيايي خود باقي نمي‌ماند و هيچ سخني را نمي‌توان به‌آساني پس گرفت. يكي از نتايج اين تحول، تغيير رابطه ميان قدرت سياسي و افكار عمومي است.
در گذشته، سياستمداران مي‌توانستند با مديريت جريان محدود اطلاعات، روايت مطلوب خود را به جامعه عرضه كنند. مي‌توانستند سخني بگويند، بعد آن را انكار كنند يا با تفسيري تازه از مسووليت آن بگريزند. فاصله زماني ميان سخن، انتشار خبر و آگاهي عمومي نيز فرصتي براي اصلاح روايت‌ها يا پنهان كردن تناقض‌ها فراهم مي‌كرد. اما در جهان همراه، هر سخن در معرض قضاوت همگاني قرار مي‌گيرد. تناقض‌ها به سرعت آشكار مي‌شوند و هيچ سياستمداري نمي‌تواند مطمئن باشد كه مخاطبانش فقط همان چيزي را مي‌بينند كه او مي‌خواهد.رفتار سياسي و شيوه گفتار ترامپ را بايد در پرتو همين تغيير بررسي كرد. بخش مهمي از سبك سياسي او بر ابهام در مواضع، بازي با كلمات و تغيير روايت‌ها استوار است. اين شيوه شايد در مناسبات سنتي قدرت، ابزاري براي حفظ ابتكار عمل تلقي شود، اما در جهان امروز، هر وعده در كنار وعده‌هاي قبلي و هر موضع در برابر مواضع متناقض گذشته قرار مي‌گيرد. مساله اين نيست كه سياستمدار نبايد تاكتيك داشته باشد يا در برابر شرايط متغير مواضع خود را اصلاح كند. مساله آن است كه ميان انعطاف سياسي و بي‌اعتنايي به شعور مخاطب تفاوت وجود دارد. مردم مي‌توانند تغيير موضع را درك كنند، اما انتظار دارند دليل آن را بشنوند. نمي‌توان هر روز روايتي تازه ساخت و انتظار داشت جامعه حافظه نداشته باشد. خرد جمعي در عصر جديد، برخلاف تصور برخي صاحبان قدرت، ضعيف‌تر نشده است. دسترسي گسترده‌تر به اطلاعات، امكان مقايسه ديدگاه‌ها و تجربه زيسته مردم، ظرفيت تشخيص تناقض‌ها را افزايش داده است. البته رسانه‌ها همچنان قدرت شكل‌دهي به افكار عمومي را دارند و نخبگان سياسي نيز از اين قدرت آگاهند و گاه از آن بيم دارند، اما ديگر نمي‌توان جامعه را مخاطبي منفعل و فاقد قدرت داوري فرض كرد. اين تحولات براي ما در ايران نيز اهميت دارد. نخست بايد ميان جامعه امريكا و سياست‌هاي دولت اين كشور تمايز قائل شويم. مخالفت با سياست‌هاي يك دولت، نبايد به داوري يكسان درباره يك ملت منجر شود. جامعه امريكا مجموعه‌اي متنوع از انديشه‌ها، فرهنگ‌ها و گرايش‌هاي اجتماعي است. قانون اساسي امريكا بر بخشي از سنت آزادي‌خواهي و انديشه‌هاي روشنگري استوار است كه با مباني فكري انقلاب فرانسه نيز هم‌خانوادگي دارد. طبيعت غني و گسترده اين سرزمين و فضاي تاريخي شكل‌گيري انديشه‌هاي آزادي‌خواهانه، امريكا را به مقصدي براي صاحبان فكر، دانشمندان و انديشمندان از نقاط مختلف جهان تبديل كرده است. اين ظرفيت فرهنگي و انساني را نبايد با تصميم‌هاي مقطعي دولت‌ها يكسان گرفت.در رابطه ايران و امريكا نيز بايد با همين نگاه واقع‌بينانه حركت كنيم. اشغال سفارت امريكا در ايران، پيامدهاي ناگواري بر كشورمان داشت و هنوز هم دارد. به نظر مي‌رسد زمان آن رسيده است كه با زباني محترمانه و بدون تحقير هيچ‌يك از طرفين، درباره اين واقعه سخني صريح گفته شود كه نشانه بلوغ سياسي و پذيرش مسووليت تاريخي ماست. تا زماني كه اين زخم در حافظه سياسي دو جامعه به رسميت شناخته و براي ترميم آن اقدامي نشود، نه حكومت‌ها و نه افكار عمومي دو كشور به آرامش پايدار در اين ارتباط دست نخواهند يافت.ايران كشوري بزرگ با ظرفيت‌هاي اقتصادي، انساني، علمي و ژئوپليتيكي قابل توجه و يك قدرت منطقه‌اي است. رابطه سازنده با امريكا مي‌تواند فرصت‌هاي فراواني براي هر دو كشور ايجاد كند. سياست خارجي موفق، هنر تبديل ظرفيت‌هاي ملي به فرصت‌هاي واقعي است، نه گرفتار ماندن در تعارض‌هايي كه هزينه آن را نسل‌هاي متوالي مي‌پردازند.ايران و امريكا، با وجود اختلافات جدي، در حوزه‌هايي نيز مي‌توانند منافع مشترك داشته باشند. ثبات منطقه و جلوگيري از گسترش جنگ، امنيت مسيرهاي انرژي، توسعه همكاري‌هاي اقتصادي، سرمايه‌گذاري و تجارت، پيشرفت علم و فناوري و گسترش ارتباطات دانشگاهي و مردمي، همگي حوزه‌هايي هستند كه امكان گفت‌وگو و همكاري در آنها وجود دارد. چنين رابطه‌اي نه به معناي چشم‌پوشي از منافع ملي ايران است و نه مستلزم پذيرش يك‌جانبه خواسته‌هاي امريكا. درس مهم انتخابات امريكا براي همه سياستمداران، صرف‌نظر از كشور و گرايش سياسي‌شان، اين است كه قدرت ارتباطي ديگر در انحصار صاحبان تريبون نيست. مردم مي‌بينند، مقايسه مي‌كنند، به خاطر مي‌سپارند و در فرصت مناسب حرف خود را به كرسي مي‌نشانند.