شش گزينه واشنگتن و معماي خروج از جنگ (۱۸)
محمدجواد حق‌شناس
در تاريخ جنگ‌ها، ميان سه توانايي تفاوتي بنيادين وجود دارد: آغاز جنگ، ادامه آن و پايان‌دادن موفقيت‌آميز به آن. قدرت‌هاي بزرگ معمولا براي دو توانايي نخست ابزارهاي فراوان دارند؛ اما برتري نظامي الزاما به معناي دستيابي به نتيجه سياسي نيست. جنگ ايران و امريكا نيز با همين معما روبه‌رو است؛ معمايي كه تنها به ترامپ و واشنگتن محدود نمي‌شود و تهران، تل‌آويو، همسايگان و حتي ملت‌هاي دور از ميدان نبرد را دربرمي‌گيرد. انتخابات ميان‌دوره‌اي سوم نوامبر امريكا فشارهاي سياسي بر ترامپ را افزايش داده است. نارضايتي از هزينه‌هاي زندگي و پيامدهاي جنگ، ضرورت يافتن راه خروج را برجسته مي‌كند؛ با اين حال، تغيير موازنه سياسي به‌تنهايي آتش جنگ را خاموش نمي‌كند. پرسش اصلي آن است كه آيا افزايش فشار نظامي راه توافق را مي‌گشايد يا بحران را پيچيده‌تر مي‌كند؟
شش گزينه واشنگتن: بنجامين جنسن، پژوهشگر مركز مطالعات راهبردي و بين‌المللي امريكا (CSIS)، در تحليلي شش گزينه احتمالي واشنگتن را بررسي كرده است. اينها انتخاب‌هاي پيشنهادي يك تحليلگرند، نه برنامه‌هاي مصوب دولت امريكا. اهميت شان نيز بيش از آنكه در جزييات عملياتي باشد، در آشكار كردن فاصله ميان توانايي ضربه‌زدن و توانايي پايان دادن به جنگ است. گزينه نخست، ديپلماسي اجبارآميز است: تركيب تهديد نظامي، فشار اقتصادي و مذاكره براي تغيير محاسبات تهران. اين مسير از گسترش مستقيم جنگ كم‌هزينه‌تر است؛ اما اگر با امتيازهاي متقابل و تضمين‌هاي معتبر همراه نشود، ممكن است بي‌اعتمادي را تشديد كند. مذاكره هنگامي ثمربخش است كه طرفين چشم‌اندازي از امنيت و منافع مشترك داشته باشند.
گزينه دوم، حملات محدود به اهداف نظامي ايران است. هدف، كاهش توانايي‌هاي دفاعي يا تهاجمي و افزايش فشار بر تصميم‌گيرندگان خواهد بود. مشكل آنجاست كه محدود بودن حمله، محدود ماندن پاسخ را تضمين نمي‌كند. چرخه اقدام و واكنش مي‌تواند دامنه جنگ را از محاسبات اوليه فراتر ببرد. گزينه سوم، حملات هدفمند به تاسيسات هسته‌اي است. تخريب تجهيزات ممكن است بخشي از ظرفيت فني را مختل كند، اما دانش هسته‌اي را از ميان نمي‌برد. حتي ممكن است انگيزه بازسازي و تقويت ديدگاه‌هاي سخت‌گيرانه امنيتي را افزايش دهد؛ بنابراين بدون توافق سياسي، نتيجه بلندمدت چنين اقدامي نامطمئن است. گزينه چهارم، عمليات نيروهاي ويژه براي دستيابي به مواد هسته‌اي غني‌شده است؛ عملياتي با پيچيدگي فراوان، خطر تلفات و احتمال واكنش گسترده ايران. حتي موفقيت احتمالي نيز اختلاف بنيادين بر سر آينده برنامه هسته‌اي و تضمين‌هاي امنيتي را حل نخواهد كرد. گزينه پنجم، عمليات دريايي براي تامين عبور كشتي‌ها از تنگه هرمز است. چنين اقدامي مي‌تواند به درگيري‌هاي تازه، افزايش هزينه بيمه و حمل‌ونقل و فشار بر بازار انرژي منجر شود. امنيت پايدار اين آبراه، علاوه بر توان دفاعي، نيازمند توافق و همكاري كشورهاي ساحلي است. گزينه ششم، حملات گسترده عليه ساختار حكمراني ايران است؛ پرمخاطره‌ترين گزينه. تجربه عراق، افغانستان و ليبي نشان مي‌دهد كه تخريب ساختارهاي حكومتي لزوما به نظمي باثبات نمي‌انجامد. بي‌ثباتي ايران، با موقعيت جغرافيايي و پيوندهاي منطقه‌اي آن، پيامدهايي فراتر از مرزهاي كشور خواهد داشت.
معماي مشترك، مسووليت‌هاي متفاوت: اين شش گزينه شدت و هزينه يكساني ندارند، اما هيچ‌كدام پايان موفقيت‌آميز جنگ را تضمين نمي‌كنند. براي امريكا، تداوم درگيري به معناي افزايش هزينه مالي و نظامي، تشديد اختلافات داخلي و كاهش تمركز بر ديگر اولويت‌هاست. موفقيت عملياتي، اگر به توافقي قابل دوام نينجامد، پيروزي سياسي نخواهد بود. براي ايران نيز مساله صرفا توانايي پاسخ دادن و تحميل هزينه به مهاجم نيست. پرسش اساسي اين است كه چگونه مي‌توان بازدارندگي را به جلوگيري از تكرار حملات، امنيت پايدار، كاهش فشار اقتصادي و امكان بازسازي تبديل كرد؟ مردم ايران كه آسيب‌هاي انساني و اقتصادي سنگيني تحمل كرده‌اند، حق دارند امنيت را در آرامش، معيشت، اميد و زندگي عادي نيز تجربه كنند. توان دفاعي ضروري است، اما به‌تنهايي جايگزين راهبرد پايان جنگ نمي‌شود. اسراييل نيز نمي‌تواند امنيت بلندمدت خود را صرفا بر تداوم حملات و برتري نظامي بنا كند. دولت‌ها و ملت‌هاي عربي خليج فارس، عراق و ديگر همسايگان نيز از اختلال تجارت، آسيب زيرساخت‌ها و گسترش ناامني زيان مي‌بينند. امنيت ايران و همسايگانش، در نهايت از يكديگر جدا شدني نيست. البته مشترك بودن ضرورت پايان جنگ به معناي يكسان بودن مسووليت طرف‌ها در آغاز و گسترش آن نيست.
صلح؛ مطالبه‌اي فراتر از دولت‌ها: امروز پايان جنگ تنها موضوع گفت‌وگوي دولت‌ها نيست. راي‌دهندگان امريكايي، بخشي از جامعه اسراييل، معترضان اروپايي و مردم منطقه، هر يك از منظري متفاوت، با هزينه‌هاي ادامه جنگ روبه‌رو هستند. البته نمي‌توان همه اعتراضات يا نتايج انتخاباتي را صرفا به جنگ نسبت داد؛ فشارهاي معيشتي و مسائل داخلي نيز در آنها سهم دارند. فريدريش مرتس، صدراعظم آلمان در اظهارات اخير خود از تحميل بيش از ۱۰۰ ميليارد يورو هزينه اضافي انرژي به مصرف‌كنندگان و بنگاه‌هاي اروپايي سخن گفته است؛ رقمي كه بايد آن را برآورد اعلام‌شده او دانست، نه مجموع خسارت‌هاي جنگ. امانوئل مكرون، رييس‌جمهور فرانسه نيز در واكنش به اعتراضات معيشتي بر توجه به مطالبات اجتماعي تاكيد كرده و درباره پيامدهاي اقتصادي بحران منطقه هشدار داده است. اين دو موضع نشان مي‌دهند كه هزينه جنگ به جوامع بيرون از ميدان نبرد نيز منتقل شده است. در آستانه زمستان، نگراني از امنيت عرضه انرژي پررنگ‌تر مي‌شود. از خانوارهاي اروپايي تا صنايع آسيايي، مصرف‌كنندگان ممكن است هزينه تصميم‌هايي را بپردازند كه در اتخاذ آنها نقشي نداشته‌اند. جنگ را چند دولت مي‌توانند آغاز كنند، اما پيامدهاي آن به ملت‌هاي بسيار مي‌رسد. از اين رو، پايان جنگ به ضرورتي انساني، اقتصادي و بين‌المللي تبديل شده است.
از قدرت تخريب تا توانايي صلح: افزايش تقاضاي جهاني براي صلح، خودبه‌خود توافق نمي‌آفريند. آتش‌بس مي‌تواند حملات را متوقف كند، اما پايان پايدار جنگ به رفع عوامل ناامني، تعهدات متقابل و تضمين‌هاي اجرايي نياز دارد. در اين ميان، تهران نبايد تنها منتظر تصميم واشنگتن بماند. ابتكار ديپلماتيك ايران، همراه با حفظ استقلال و بازدارندگي و بهره‌گيري از ظرفيت شريكان راهبردي، همسايگان و ميانجيگران مي‌تواند مسير پايان جنگ را نشان دهد. پرسش تعيين‌كننده ديگر اين نيست كه كدام طرف قدرت بيشتري براي ادامه جنگ دارد؛ پرسش آن است كه چگونه مي‌توان قدرت را در خدمت پايان جنگ قرار داد؟ اگر شش گزينه واشنگتن به‌تنهايي راهگشا نيستند، فرمولي كه منافع و نگراني‌هاي ايران، امريكا و بازيگران موثر را به توافقي قابل اجرا پيوند دهد، چه ويژگي‌هايي بايد داشته باشد؟ پاسخ به اين پرسش، موضوع يادداشت فرداست؛ يادداشتي درباره گذار از معماي خروج از جنگ به فرمولي عملي براي دستيابي به صلح.