زوال ترامپيسم و زمين‌سوخته نتانياهو
علي ودايع
تحولات سياسي در چهارگوشه جهان با سرعتي سرسام‌آور از گسل‌هاي ساختاري متاثر مي‌شود. رويدادهاي همزمان در ايالات‌متحده و سرزمين‌هاي اشغالي، مصداق بارز اين حقيقت سخت است كه «سياست خارجي، تداوم سياست داخلي است.»
از يك‌سو، شكست بي‌سابقه حزب جمهوري‌خواه و شخص دونالد ترامپ در انتخابات ميان‌دوره‌اي امريكا و ازسوي ديگر، بن‌بست سياسي و شكست نسبي بنيامين نتانياهو در تل‌آويو، نشان‌دهنده سقوط محتوم استراتژي مبتني بر «جنگ‌طلبي و نظامي‌گري فرسايشي» است. تاريخ روابط بين‌الملل مي‌گويد؛ جنگي كه به موفقيت ختم نشود، گروه هدف را تقويت مي‌كند. ايران چه در جنگ 12 روزه، چه در جنگ 40 روزه توانست تاب‌آوري بالايي نشان دهد. امروز، واشنگتن درك بهتري از هشدارهاي «جان مرشايمر» يا نگاه «استفان والت» پيش از جنگ دارد. ناگفته نماند كه بنا به تحليل انديشكده «كوئينسي»، اتكا به ابزار قهرآميز نظامي بدون پشتوانه عقلانيت استراتژيك، سيستم را دچار فرسايش دروني مي‌كند. امروز تقاطع ميان افول ترامپيسم در واشنگتن و فروپاشي دژ سياسي نتانياهو در تل‌آويو، يك معادله دووجهي متفاوت در قلب «ماتريس جنگ» شكل و فرم داده است. «ظاهرا» معادله جديدي در خاورميانه در حال شكل‌گيري است اما در «واقعيت» گسل‌هاي ژئوپليتيكي در عالم روابط بين‌الملل همچنان فعال هستند. نكته اينجاست كه «احتمالا» مدل و فرم تحولات دستخوش تغييرات خواهد شد.
از معركه آيزنكوت تا زمين‌سوخته نتانياهو- بريم به قلب تل‌آويو، ماموريت تشكيل كابينه پس از يك زلزله انتخاباتي به «گادي آيزنكوت» رهبر حزب «ياشار» و رييس سابق ستاد كل ارتش اسراييل واگذار شده است. بر اساس معادلات پارلماني كنست، اپوزيسيون توانسته است به ۶۷ كرسي (فراتر از حدنصاب ۶۱ كرسي) دست يابد. مي‌توان گفت كه روي كاغذ پيروزي ائتلاف اپوزيسيون اسراييل به پيروزي رسيده است. نكته اينجاست كه در عرصه ميداني، تل‌آويو در لبه پرتگاه يك «پارلمان معلق» و ساختار شكننده قرار دارد. مبتني بر ساختار رژيم صهيونيستي، بنيامين نتانياهو كه همچنان كرسي «نخست‌وزيري انتقالي» (پيشبرد امور) را حفظ كرده، حاضر به پذيرش شكست نيست. استراتژي او در اين مرحله، «زمين‌سوخته» است. نخست‌وزير منفور اسراييل دنبال دميدن در تنور بحران براي شكست مذاكرات تشكيل دولت توسط آيزنكوت و كشاندن مجدد رژيم اشغالگر به چرخه فرسايشي انتخابات كنست تا از اين طريق، بقاي سياسي خود را تمديد كند. در اين معادله، حريدي‌ها هم دنبال آشوب اجتماعي هستند تا از خدمت اجباري در ارتش اسراييل معاف شوند. طراحي يك جنگ يا حمله داخلي، آخرين راه فرار نتانياهو براي جلوگيري از روي كار آمدن آيزنكوت است. فاجعه براي ساختار صهيونيستي اين است كه احزاب عرب در مقام تاثيرگذار ظاهر شده‌اند. در اين ميان، نگراني جدي در نهادهاي حقوقي و امنيتي اسراييل اين است كه نتانياهو براي فرار از پاسخگويي در برابر پرونده‌هاي سنگين فساد مالي، ارتشا و سوءاستفاده از قدرت (پرونده‌هاي ۱۰۰۰، ۲۰۰۰ و ۴۰۰۰)، از جايگاه خود به عنوان نخست‌وزير انتقالي سوءاستفاده كرده و براي امنيتي‌سازي فضا، «وضعيت فوق‌العاده» اعلام كند. روزنامه اسراييلي «يديعوت آحارونوت» صراحتا متذكر مي‌شود كه خروج قطعي نتانياهو از ساختار قدرت، نه يك جابه‌جايي ساده سياسي، بلكه آغاز محاكمه‌اي خواهد بود كه پرونده يك دوران از پوپوليسم امنيتي را در تل‌آويو براي هميشه خواهد بست. اپوزيسيون اسراييل در عين حال معتقد هستند كه نتانياهو در ماجراي هفتم اكتبر به جرم «قصور» بايد مورد پيگرد قرار بگيرد.
درهم تنيدگي سياسي از كاپيتال هيل تا كنست - سياست خارجي، تداوم ناگزير سياست داخلي است. همان‌طور كه زلزله انتخاباتي كنست پايه‌هاي دژ نتانياهو را لرزاند، در آن سوي اقيانوس اطلس نيز زمين‌لرزه‌اي سهمگين رخ داد. حزب جمهوري‌خواه و شخص دونالد ترامپ در انتخابات ميان‌دوره‌اي كنگره متحمل شكستي بي‌سابقه شدند؛ شكستي كه به تعبير تحليلگران انديشكده كوينسي، نشانه‌اي بارز از شورش افكار عمومي امريكا عليه هزينه‌هاي سرسام‌آور نظامي‌گري فرسايشي و ماجراجويي‌هاي پرهزينه در خاورميانه بود. نبايد ناديده گرفت كه پس لرزه‌هاي شكست ترامپ در سرنوشت نتانياهو ملموس است. از منظر رئاليسم، هنگامي كه يك هژمون درگير تناقضات دروني و بحران‌هاي اقتصادي (تورم، كسري بودجه و بحران انرژي ناشي از اخلال در تنگه هرمز) مي‌شود، ناچار به تعديل تعهدات برون‌مرزي خود است.
دموكرات‌ها با تسلط بر هر دو مجلس كنگره، اكنون اهرم‌هاي نظارتي و بودجه‌اي را دراختيار دارند تا چك سفيدامضاي دولت ترامپ به متحدان راديكال و شاهين‌هاي جنگ‌طلب را باطل كنند. مبتني بر نگاه «استفان والت»، نظريه‌پرداز برجسته روابط بين‌الملل، «هزينه‌هاي راهبردي حمايت بي‌قيد و شرط از رهبران متهور خاورميانه، ديگر با منافع حياتي ايالات‌متحده همپوشاني ندارد.» تاثير متقابل واشنگتن و تل‌آويو در اين مقطع، سناريويي معكوس را رقم مي‌زند. نتانياهو تمام بقاي سياسي خود را روي كارت ترامپ و استراتژي فشار حداكثري قمار كرده بود، اما تضعيف مفرط واشنگتن و انزواي ترامپ در كنگره جديد، پشتوانه بين‌المللي راديكال‌هاي تل‌آويو را فرو ريخت. اين افول ساختاري، دست جريان‌هاي ميانه‌رو و نظامي‌گراي عمل‌گرا مانند گادي آيزنكوت را باز مي‌گذارد تا با درك واقع‌بينانه‌تر از محدوديت‌هاي قدرت امريكا، براي خروج از بن‌بست و كاهش تنش‌هاي منطقه‌اي برنامه‌ريزي كنند. تل‌آويو ديگر نمي‌تواند روي مداخله نظامي بي‌دريغ واشنگتن حساب باز كند و اين واقعيت، ستون فقرات استراتژي بقاي نتانياهو را در هم شكسته است.
خاورميانه در نقطه عطف - در معادله‌اي كه ترسيم شد تلاش براي شانه خالي كردن از هزينه‌هاي جنگ در واشنگتن يك واقعيت غيرقابل كتمان است. در قلب معادلات جديد خاورميانه، سوال اصلي اين است كه سطح تقابل با تهران به كدام سو مي‌رود و آيا واشنگتن و تل‌آويو پس از تغيير نخست‌وزير اسراييل همچنان همسو خواهند بود؟ پاسخ به اين پرسش نيازمند كالبدشكافي واگرايي عميق در هرم قدرت امريكا و بازخواني استراتژي بازيگران اصلي است. دموكرات‌ها در كنگره جديد، راهبرد خود را بر «مهار تنش، ديپلماسي كنترل‌شده و بازآفريني موازنه» استوار كرده‌اند. آنها به روشني دريافته‌اند كه درگيري نظامي با ايران، اقتصاد امريكا را به زانو درآورده و پايگاه راي داخلي را نابود كرده است. كسي در امريكا نمي‌خواهد هزينه جنگ در خاورميانه را بپردازد. ازسوي ديگر، ترامپ شكست‌خورده در داخل، ميان خشم ناشي از ناكامي و ترس از افتادن در باتلاقي عميق‌تر گرفتار شده است. او كه پيش‌تر روياي تغيير معادلات منطقه‌اي را در سر داشت، اكنون خلع سلاح شده اما او تشنه يك دستاورد بزرگ است، اما مهم‌ترين و جذاب‌ترين فاكتور در اين ميان، رويكرد «جي‌دي ونس» (معاون اول رييس‌جمهور امريكا) است. ونس برخلاف نگاه هيجاني ترامپ و فشارهاي لابي‌هاي وابسته به نتانياهو، در جريان انتخابات كنست هوشمندانه فاصله خود را از شخص نتانياهو و ايده جنگ با ايران حفظ كرد. از منظر رئاليسم تهاجمي جان مرشايمر و واقع‌گرايي مهاركننده استفان والت، رفتار ونس دقيقا منطبق بر منافع ملي حياتي امريكاست، چراكه او به خوبي مي‌داند تمركز واشنگتن بر خاورميانه و بلعيده شدن منابع تسليحاتي در تنگه هرمز، تنها به سود چين در زنجيره قدرت جهاني خواهد بود. با روي كار آمدن احتمالي گادي آيزنكوت در تل‌آويو، «همسويي مطلق نظامي» ميان امريكا و اسراييل دچار تركي عميق مي‌شود. آيزنكوت به عنوان يك استراتژيست نظامي، واقف است كه بدون پشتيباني قاطع واشنگتن، ورود به جنگي فرسايشي با ايران خودكشي استراتژيك براي تل‌آويو خواهد بود.
بدين ترتيب، تقاطع استراتژي دموكرات‌ها در مهار هزينه‌ها، نگاه عمل‌گرايانه جي‌دي ونس و واقع‌گرايي اجباري آيزنكوت، ايده «جنگ تمام‌عيار» عليه ايران را از دستور كار خارج كرده و دو طرف را ناچار به پذيرش معادلات جديد ناشي از تاب‌آوري راهبردي تهران مي‌كند.
حفره زماني در تغييرات - در تحليل گذار قدرت، همواره خطرناك‌ترين نقطه‌عطف، «حفره زماني»
(Time Gap) است. نكته حياتي اينجاست كه ميان نتيجه انتخابات ميان‌دوره‌اي كنگره و روي كار آمدن رسمي اكثريت جديد دموكرات‌ها در سنا و مجلس نمايندگان، يك حفره زماني ساختاري وجود دارد. ازسوي ديگر، در تل‌آويو نيز نتانياهو همچنان كرسي نخست‌وزيري انتقالي را در دست دارد و براي بقاي سياسي خود به آب و آتش مي‌زند. اين تقاطع زماني، بسترساز خطرناك‌ترين سناريوهاست. در اين ميان، شخص دونالد ترامپ با اتكا به «دكترين مرد ديوانه» (Madman Theory) تلاش مي‌كند تا پيش از بسته شدن كامل پنجره فرصت و از دست رفتن اهرم‌هاي تامه اجرايي، دست به «قمار بزرگ» بزند. براساس اين نظريه در روابط بين‌الملل، رهبران در بحران‌هاي ژئوپليتيك تلاش مي‌كنند با ارايه چهره‌اي غيرقابل پيش‌بيني، افراطي و آماده براي اقدامات انتحاري، حريف (يا حتي شركاي خود) را به عقب‌نشيني وادار كنند. ترامپ خشمگين از شكست انتخاباتي و تحت فشار لابي‌هاي راديكال، در اين حفره زماني ممكن است تلاش كند با دميدن در آتش تنش‌هاي منطقه‌اي يا چراغ سبز به اقدامات متهورانه نتانياهو در تل‌آويو، معادلات را به‌هم بزند. مرد ديوانه، ترسي درباره استفاده از «بازدارندگي نهايي» ندارد. نتانياهو نيز دقيقا سوار بر همين موج از «مرد ديوانه» واشنگتن بهره مي‌برد تا با ايجاد وضعيت فوق‌العاده در اسراييل و بحران‌آفريني در برابر ايران، از محاكمه قضايي و سقوط محتوم بگريزد. در قمار پاياني در حفره زماني گذار، بيش از آنكه نجات‌بخش باشد، به دليل فرسايش ساختاري واشنگتن و تاب‌آوري اثبات‌شده تهران، قمار بر سر نابودي آخرين بقاياي هژموني رو به امريكا در خاورميانه است. در اين رويارويي، ترامپ همچنان گمان مي‌كند كه ظرف يك بازه زماني كوتاه به موفقيت خواهد رسيد و دقيقا اينجاست كه خاورميانه وارد معادله معماواره بقا و احتمال جنگ بي‌بازگشت مي‌شود.
ورود خاورميانه به نظام چندقطبي- آنچه در تقاطع تحولات پارلماني كنست و زمين‌لرزه انتخاباتي كنگره ايالات‌متحده به وقوع پيوست، گواهي روشن بر بطلان نظامي‌گري فرسايشي در دستگاه فكري رئاليسم ساختاري است. خاورميانه ديگر زمين بازي بي‌چون و چراي چك‌هاي سفيدامضاي واشنگتن و پوپوليسم امنيتي راديكال‌ها نخواهد بود. از يك‌سو، تقابل ميان استراتژي بقاي بنيامين نتانياهو در قالب «زمين‌سوخته» و ائتلاف عمل‌گرايانه ۶۷ كرسي به رهبري گادي آيزنكوت، نشان‌دهنده سقوط محتوم يك دوران از توهمات امنيتي در تل‌آويو است. ازسوي ديگر، افول ساختاري ترامپ در واشنگتن، مقاومت ساختاري و تاب‌آوري اثبات شده ايران در ماتريس جنگ‌هاي فرسايشي و ظهور بازيگراني چون چين با راهبردهاي ژئواكونوميك، وزنه‌هاي سنگيني هستند كه معماري امنيتي منطقه را به سمت توازن قوا سوق داده‌اند. در اين ميان، اگرچه «حفره زماني» و وسوسه اجراي «دكترين مرد ديوانه» توسط ترامپ خشمگين در آستانه واگذاري قدرت، ريسك‌هاي امنيتي مقطعي و خطرناكي را پديد آورده است، اما واقع‌گرايي مهاركننده چهره‌هايي چون جي‌دي ونس در واشنگتن و درك عميق از محدوديت‌هاي قدرت نظامي به صراحت نشان مي‌دهد كه تداوم جنگ فرسايشي، هزينه‌اي گزاف و غيرقابل تحمل براي منافع ملي ايالات‌متحده دارد. درنهايت، خاورميانه در حال عبور از نظم تك‌قطبي پرهزينه به سمت نظمي چندقطبي و ناگزير است. بازيگران منطقه و فرامنطقه به اين سنتز رئاليستي رسيده‌اند كه «قوت حقيقي در پايداري ساختاري و عقلانيت استراتژيك نهفته است نه در قمار روي جنگ‌هاي بي‌بازگشت.» پرونده يكه‌تازي‌هاي راديكال بسته شده و پرده‌ها در حال كنار رفتن براي طلوع عصري تازه براساس موازنه واقعي قدرت است.كارشناس ارشد روابط بين‌الملل