گفت‌وگويي براي پايداري ايران
محمدجواد حق‌شناس
19 يادداشت از مجموعه «ايران و امريكا؛ گفتارهايي پيرامون جمهوري سوم» در روزنامه اعتماد منتشر شده است؛ مجموعه‌اي كه در يكي از دشوارترين مقاطع روابط تهران و واشنگتن و در ميانه جنگ، تهديدهاي نظامي، فشارهاي اقتصادي و تلاش‌هاي ديپلماتيك براي پايان بحران شكل گرفت. اكنون، در آستانه بيستمين نوشتار، فرصتي فراهم شده تا ضمن مرور مسير طي‌شده، درباره ضرورت تداوم اين گفت‌وگو و چشم‌انداز مرحله تازه آن با خوانندگان سخن بگوييم. در آغاز، يادآوري نكته‌اي را ضروري مي‌دانم: اين مجموعه بدون دعوت، تشويق و پافشاري دوستان ارجمند در تحريريه روزنامه اعتماد اساسا شكل نمي‌گرفت. آنان در روزهايي كه تحولات جنگ و مناسبات ايران و امريكا با شتابي كم‌سابقه جريان داشت، بر ضرورت طرح ديدگاه‌هايي تحليلي و معطوف به منافع ملي تأكيد كردند و با همراهي و پيگيري خود، زمينه انتشار منظم اين نوشتارها را فراهم آوردند. از اين همراهي صميمانه سپاسگزارم. اكنون نيز ارزيابي مثبت تحريريه، بازخوردهاي دلگرم‌كننده خوانندگان و تأكيد دوباره دوستان«اعتماد» بر تداوم اين مسير، انگيزه‌اي براي ورود به مرحله دوم مجموعه فراهم كرده است. نخستين نوشتارها با تأمل در تاريخ، تمدن و جايگاه ايران در جهان آغاز شد. سخنان ماركو روبيو در آتن، فرصتي فراهم كرد تا به نسبت قدرت، تاريخ و تمدن بپردازيم و يادآور شويم كه شناخت ايران بدون توجه به تداوم تاريخي و فرهنگي آن، مي‌تواند به خطاهاي راهبردي بينجامد. از آكروپوليس تا پاسارگاد، از گذشته روابط تهران و واشنگتن تا معماي تاب‌آوري ايرانيان، كوشيديم نشان دهيم كه ايران را نمي‌توان صرفا در چارچوب منازعات سياسي و نظامي امروز شناخت. در گام بعد، بحث از شناخت بحران به جست‌وجوي راه‌هاي خروج از آن رسيد. مفهوم «تله تل‌آويو» براي توضيح خطر گرفتارشدن ايران و امريكا در چرخه‌اي فرساينده از تقابل مطرح شد. در برابر اين خطر، از ضرورت ابتكار ديپلماتيك تهران، همزيستي منفعت‌محور و «ديپلماسي گام‌هاي فزاينده» سخن گفتيم؛ رويكردي كه به جاي انتظار براي اعتماد كامل يا مطالبه امتيازات يك‌جانبه، بر اقدامات متقابل، زمان‌بندي روشن و تضمين‌هاي معتبر استوار است.
در نوشتارهاي بعدي، تحولات سياسي واشنگتن و تل‌آويو، نقش كشورهاي همسايه، امنيت خليج فارس و فرصت‌هاي ميانجيگري بررسي شد. سرانجام در دو گفتار اخير، بحث به گزينه‌هاي خروج از جنگ و دشواري‌هاي تبديل توقف درگيري به فرآيند صلح رسيد. نتيجه اين مسير روشن است: پايان جنگ، هرچند ضرورتي فوري است، به‌تنهايي صلح پايدار نمي‌آفريند. صلح زماني معنا مي‌يابد كه امنيت، رفع تهديد، بازسازي اقتصادي، حفظ حقوق مردم و اميد به آينده را نيز دربرگيرد. در تمام اين نوشتارها، يك دغدغه مشترك وجود داشته است: چگونه مي‌توان از استقلال، تماميت سرزميني، منافع ملي و حقوق ايران دفاع كرد و همزمان راهي براي عبور از جنگ و دستيابي به صلحي پايدار گشود؟ پاسخ نه در تسليم و عقب‌نشيني يك‌جانبه نهفته است و نه در پذيرش جنگي بي‌پايان. سياست‌ورزي مسوولانه بايد ميان ايستادگي بر اصول و انعطاف در روش‌ها پيوند برقرار كند. اكنون، با استقبال از پيشنهاد تحريريه «اعتماد» براي ادامه انتشار، بر آن شده‌ايم مرحله دوم اين گفت‌وگو را با دامنه‌اي گسترده‌تر و چارچوبي روشن‌تر دنبال كنيم؛ نه براي تكرار مباحث گذشته، بلكه براي طرح پرسش‌هاي تازه و جست‌وجوي پاسخ‌هايي دقيق‌تر. در مرحله دوم، همچنان تحولات روابط ايران و امريكا و چشم‌انداز جنگ و صلح را دنبال خواهيم كرد؛ اما توجه بيشتري به منافع و نقش ديگر بازيگران خواهيم داشت. چين، روسيه، اروپا و هند، هر يك با محاسبات اقتصادي، امنيتي و ژئوپليتيكي متفاوت، در آينده منطقه تأثيرگذارند. براي نمونه، روابط هند با اسراييل و امارات، در كنار منافع اين كشور در چابهار و مسيرهاي ترانزيتي ايران، پرسش‌هايي درباره آينده جايگاه ژئواكونوميك كشورمان مطرح مي‌كند. در محيط منطقه‌اي نيز نقش عراق، كشورهاي شوراي همكاري خليج فارس، تركيه، پاكستان، مصر و تحولات يمن شايسته بررسي است. تلاش‌هاي ميانجيگرانه، رقابت‌هاي منطقه‌اي، امنيت كشتيراني و همكاري‌هاي اقتصادي، همگي بر امكان تحقق صلح اثر مي‌گذارند. پرسش آن است كه چگونه مي‌توان از نگراني مشترك كشورهاي منطقه نسبت به جنگ، فرصتي براي حركت به سوي امنيت جمعي فراهم كرد. محور ديگر نوشتارهاي آينده، بررسي معماري صلح خواهد بود: تضمين‌هاي امنيتي، رفع تحريم‌ها و محدوديت‌هاي اقتصادي، مسائل حقوقي و هسته‌اي، بازسازي زيرساخت‌ها و سازوكارهاي جلوگيري از بازگشت جنگ. در اين زمينه بايد از كلي‌گويي فاصله گرفت و درباره امكانات، محدوديت‌ها و ترتيب اقدامات واقع‌بينانه سخن گفت. اما مهم‌ترين تحول در مرحله دوم، توجه آشكارتر به نسبت سياست خارجي با آينده ايران است. صلح تنها موضوعي ميان دولت‌ها نيست؛ سرنوشت آن با زندگي مردم، عدالت اقتصادي، اعتماد اجتماعي، كيفيت حكمراني، حقوق شهروندي و حفاظت از سرزمين پيوند دارد. از اين منظر، «پايداري ايران» بايد معيار سنجش سياست‌ها باشد؛ پايداري‌اي كه نه به معناي حفظ وضع موجود، بلكه مستلزم اصلاحات ضروري، بازسازي مناسبات دولت و ملت و فراهم‌كردن امكان تغييرات بنيادين و خشونت‌پرهيز است. اين همان افقي است كه در عنوان فرعي مجموعه، «گفتارهايي پيرامون جمهوري سوم»، دنبال مي‌شود. جمهوري سوم در اين نگاه، بيش از آنكه نام ساختاري ازپيش‌تعيين‌شده باشد، دعوتي به انديشيدن درباره آينده ايران، تجديد ميثاق ملي و دستيابي به آزادي، عدالت، توسعه و امنيت پايدار است. چنين افقي نه با انديشه يك فرد، بلكه با گفت‌وگو، نقد و بهره‌گيري از دانش و تجربه صاحب‌نظران شكل مي‌گيرد. از همين رو، در آغاز مرحله دوم، از خوانندگان«اعتماد»، استادان دانشگاه، پژوهشگران، روزنامه‌نگاران، صاحب‌نظران و به‌ويژه منتقدان دعوت مي‌كنم در اين گفت‌وگو مشاركت كنند. كدام تحليل‌هاي نوزده نوشتار گذشته را دقيق يا قابل نقد مي‌دانند؟ چه موضوعاتي از قلم افتاده است؟ چه پرسش‌هايي درباره روابط ايران و امريكا، آينده صلح و پايداري ايران بايد در اولويت قرار گيرد؟ چه راهكارهايي مي‌تواند از سطح شعار فراتر رود و به پيشنهادهايي عملي تبديل شود؟نقد مستند و ديدگاه متفاوت، نه مانع اين مسير، بلكه لازمه پيشرفت آن است. انتظار نداريم همه خوانندگان با تحليل‌هاي مطرح‌شده موافق باشند. هدف، گشودن فضايي براي گفت‌وگويي مسوولانه درباره منافع ملي و آينده مشترك ايرانيان است. در پايان اين مرحله و آغاز مرحله‌اي تازه، بايد تأكيد كرد كه معيار نهايي موفقيت سياست خارجي، نه طولاني‌شدن تقابل، بلكه ميزان تأمين امنيت، استقلال، رفاه و آينده ملت ايران است. ايران براي پايدارماندن به صلح نياز دارد و صلح پايدار نيز به ايراني برخوردار از حكمراني كارآمد، جامعه‌اي اميدوار و اقتصادي توانمند نيازمند است. اين گفت‌وگو، به پشتوانه همراهي، اعتماد و مشاركت خوانندگانش، ادامه خواهد يافت؛ با اميد به آنكه از دل نقدها و انديشه‌هاي گوناگون، راه‌هايي روشن‌تر براي صلح، توسعه و پايداري ايران گشوده شود.