نيره خادمي
سيگار روشن ميشود، حركت آرامتر ميشود و دود در قاب ميپيچد. براي يك نوجوان همين چند ثانيه از پيكي بلايندرز يا زخم كاري احتمالا تصوير يك آدم جذاب و بزرگسال را ميسازد و اين تقريبا مانند تجربه مونا در گفتوگو با «اعتماد» از دوران نوجواني است كه فكر ميكرد در آن مستند مربوط به فروغ فرخزاد سيگار خيلي جذاب و ساختارشكنانه است. براي كسي كه پيشتر سيگار كشيده، تصاويري از اين دست، چيزي بيشتر از يك صحنه سينمايي است و ميل به كشيدن سيگار را زنده ميكند مانند حميد كه طي گفتوگو آن صحنه فيلم را به ياد ميآورد كه صداي سوختن كاغذ سيگار را هم در سينما ميشنيد و فكر ميكرد كاش ميشد همين جا سيگاري دود كند. تصوير مصرف براي همه يك معنا ندارد و همين تفاوت، پرسش اصلي اين گزارش را ميسازد: وقتي سيگار، الكل يا مواد مخدر وارد قاب فيلم و سريال ميشود، دقيقا چه چيزي به مخاطب منتقل ميشود و چه چيزي ممكن است در ذهن او باقي بماند؟ سوالاتي كه هم محور گفتوگو با مونا، حميد و بيتا در گزارش «اعتماد» است و هم محور صحبت كارشناسان حوزه روان و اعتياد در يك نشست تخصصي.
در ميان جوانان چه خبر است؟
از نخستين باري كه حميد سيگار را تجربه كرد سالها ميگذرد، آن روزها نوجوان بود و در گروه دوستان ياد گرفت كه چطور سيگار دست بگيرد و آن را دود كند. ميگويد كه دقيقا يادش نيست كه آيا در آن زمان؛ يعني حدودا ۳۰ سال پيش در فيلم و سريالها تصوير اغواكنندهاي از سيگار ديده باشد، اما مثلا حالا اگر اين تصوير را ببيند ممكن است هوس كند كه سيگار بكشد.«در يكي از سريالهاي ايراني كه نقش اصلي فيلم- به تقليد از سريال پيكي بلايندرز- سيگار زير لب ميگذاشت و تصوير هم آهسته ميشد، هوس ميكردم سيگاري روشن كنم. يادم نيست كدام فيلم، اما چهار - پنج سال پيش يكبار در سينما حتي صداي سوختن كاغذ سيگار هم واضح روي تصوير بود و آن روز واقعا با خودم فكر ميكردم كه اي كاش ميتوانستم همين جا سيگارم را روشن كنم.» مونا حدودا ۴۰ ساله است و البته چندان اهل سيگار هم نيست، اما ميگويد وقتي نوجوان بوده، برخي تصاوير اغواكننده و روشنفكرانه در فيلم و عكسها برايش جذاب بوده است.«در صحنههايي كه مثلا زني جذاب سيگار دارد و خيلي لوند دود ميكند برايم تاثيرگذار است، چون در جامعه ما به نوعي هم سنتشكني است. وقتي اين كار را تكرار كردم زياد برايم جذاب نبود. در نوجواني وسوسه ميشدم ولي حالا ديگر تاثيري ندارد و بيشترين تاثيرم از زندگي روزمره و آدمهايي است كه در اطرافم ميبينم.» او درباره نمايش تصاوير مرتبط با دخانيات و مشروبات الكلي در سريالهاي ايراني و خارجي تفكيك قائل است.«در رسانههاي ايران نشاندهنده اين است كه آن آدم دچار فروپاشي عصبي شده و از طرفي آدم ضعيفي هم نيست. در اين سريالها ذهنم شرطي شده است كه منظور كارگردان اين است كه او آدم بدي است اگرچه من آن حس را نميگيرم، ولي در فيلمهاي خارجي ميدانم كه اين تصوير نشاندهنده غمي است كه شخص از عهده آن بر نميآيد، بنابراين اين كار را انجام ميدهد. در كل اما فيلم و سريالها چندان روي من تاثير ندارد مخصوصا درباره سيگار، حالا ممكن است مثلا كسي در اين تصاوير الكل مصرف كند، سياه مست شود يا به بقيه آسيب بزند، اين قطعا روي من تاثير دارد اگرچه هنوز نميدانم چه تاثيري.» روايت بيتا البته كمي متفاوتتر است و از تجربه ميدانياش در اين باره سخن ميگويد. از نظر او نشان دادن سيگار در صحنههاي فيلم اصلا جالب نيست و تاثير خوبي بر جامعه ندارد و آن را بيشتر ژست روشنفكري از طرف فيلمساز ميداند كه ميخواهد نشان دهد كه شخصيتهاي آن اثر، آدمهاي خاصي هستند.«بازيگران فيلم و سريالها حرفهاي هستند، بنابراين صحنههاي مصرف مشروب و سيگار را طوري نشان ميدهند كه خيلي از نوجوانها حس ميكنند كاش ميتوانستند به همان سبك سيگار بكشند.» از زماني تعريف ميكند كه مربي تئاتر جشنواره دانشآموزي در يك مدرسه راهنمايي دخترانه بود.«آن زمان سريال شهرزاد خيلي داغ بود و وقتي به بچهها ميگفتم صحنه تئاتر را تمرين كنند بيشتر آنها ميگفتند دلمان ميخواهد نقش قباد را بازي كنيم. زمان اجراي اين نقش هم بيشتر اداي آن صحنه سيگار كشيدن را در ميآوردند. ميگفتند خيلي قشنگ سيگار ميكشد و دود آن را بيرون ميدهد. شايد نشان دادن اين صحنهها همه جاي دنيا عادي باشد ولي ما با قشري از جامعه هم طرف هستيم كه خيلي تحت تاثير قرار ميگيرند و فيلمسازها بايد اين مساله را مدنظر قرار دهند.»
بيپناهي نوجوانان در برابر اين محصولات
در نشستي هم كه يكشنبه شب گروه روانشناسي اجتماعي انجمن جامعهشناسي ايران با مشاركت جمعيت مبارزه با استعمال دخانيات ايران و انجمن آسيبشناسي اجتماعي ايران برگزار كرد، موضوعاتي در اين باره مطرح شد. شكوه نوابينژاد، رييس سابق انجمن مشاوره ايران كه مادر مشاور ايران لقب گرفته است در اين نشست نوجوانان و بعد جوانان را اصليترين گروه آسيبپذيري عنوان كرد كه ممكن است تحت تاثير محصول اين رسانهها باشند.«ما با مخاطباني سروكار داريم كه در فرآيند شكلگيري هويت و شخصيتشان هستند و در معرض اين فيلمها و سريالها قرار ميگيرند. وقتي ميبينند هنرپيشه محبوبشان يا يك هنرپيشه خيلي ارزشمند در نهايت جبروت و قدرت سيگار ميكشد يا يك گيلاس مشروب ميخورد با او همانندسازي ميكنند.» او معتقد است كه به هر ترتيب نوجوانان ما در برابر اين محصولات بيپناهند.«بچههاي ما معصومند و در معرض يكسري اطلاعات، آگاهيها، نمونهها و الگوهايي قرار ميگيرند و از آنها تبعيت ميكنند، چون سنشان ايجاب ميكند.اين گروه مايلند كه در حقيقت خودشان را بشناسند، شديدا به گروههاي همسنوسالشان وابسته هستند و مايلند در آنها جايگاهي داشته باشند. حقيقتا بايد در اين زمينه تمهيداتي بينديشيم و به فيلمهايي احتياج داريم كه يك نوجوان گرفتار شده، حالا به اين ترتيب يا به دليل اعتياد دوستانش يا همنشينانش، ولي بتوانيم اين بچهها را دوباره به آغوش خانواده بازگردانيم.»
نيازمند رفتار مسوولانه هستيم
محمدرضا شالبافان، مديركل دفتر سلامت رواني، اجتماعي و اعتياد وزارت بهداشت نگرانيهاي ديگري را مطرح كرد. «آن چيزي كه جاي نگراني دارد، اين است كه همچنان سينماگراني داريم كه شايد بخش زيادي از آنها با توجه به كمبود دانش و آگاهي در اين خصوص و احتمالا بخش كمي به دلايل ديگري، رفتار مسوولانه در قبال مسائل مرتبط با سلامت روان در جامعه ندارند.» او معتقد است كه ما بايد مصرف و بازنمايي مصرف الكل، دخانيات و مواد را در يك بستر كلان در جامعه ببينيم، آن هم در شرايطي كه مهمترين معضل حال حاضر در مسائل سلامت روان و اجتماعي جامعه مصرف مواد است.«اينكه انتظار داشته باشيم اين مساله، آنچنانكه مثلا در صداوسيما چندين سال است كلا حذف شده، در سينما هم حذف شود، شايد از نظر خيلي از موارد و بدآموزيها ايدهآل باشد ولي احتمالا چندان واقعبينانه نيست.» شالبافان به روندي كه در سالهاي اخير در سريال و فيلمها ايجاد شده، اشاره كرد كه به دنبال آن مصرف سيگار و الكل و دخانيات در برخي موارد جاي چيزهاي ديگري را روي پرده سينما ميگيرد كه امكان پخش ندارند.«به نظر ميرسد الكل در حال تبديل شدن به نمادي از طبقه مرفه و البته بعضا آشفته است اگرچه در برخي موارد حتي درباره شخصيتهاي مذهبي يا از خودگذشته هم استفاده شده است.» او معتقد است كه مصرف سيگار بسيار غيرمسوولانه در اين تصاوير نشان داده ميشود و جاي نگراني دارد، چراكه به عنوان يك رافع استرس و كمككننده مطرح است: «به نظر ميرسد كه در حال حاضر مواد مخدر و افيوني از ديد سينماگران احتمالا نسل جوان دغدغه نيست.» به گفته دانشيار دانشگاه علوم پزشكي ايران چنين موضوعاتي بايد آييننامهمند شوند و البته نامهنگاري و مطالبهگريها در اين باره پاسخ مناسب نداشته است اگرچه برخي سينماگران هم آن را شنيدهاند.«در نهايت اما هر كاري بكنيم، يك مهره خيلي مهم در اينكه سلامت روان جامعه تحت تاثير اشتباهات رسانهاي قرار نگيرد، خانواده است.خانوادهها موظفند سپر محافظتي باشند و درباره سريالهاي نمايش خانگي مسووليت را خودشان بر عهده بگيرند.»
پاسخ به چند سوال اساسي
رضا دانشمند، رييس بيمارستان روانپزشكي رازي به تصوير اعتياد با مفهومي كه سالها پيش در سريال آينهها بود، اشاره كرد و البته تصوير ديگري كه حالا در سريالهاي شبكه نمايش خانگي يا فيلمهاي سينمايي از آدمهاي شيكپوش نمايش داده ميشود.«تصويري كه از مالك در سريال زخم كاري ديده ميشود، فردي است كه با اقتدار و ابهت سيگار ميكشد و براي مديريت اضطراب خود به مصرف الكل يا سيگار روي ميآورد.» او معتقد است كه «در هر دو بازنمايي، مصرف فرد جزيي از يك شخصيت چندگانه و چندوجهي است.» به گفته اين روانپزشك پيش از صحبت درباره بازنمايي مصرف مواد در سينما و سريال چند سوال اساسي مطرح ميشود از جمله اينكه چه كسي دارد مصرف ميكند؟ فرد كجا و در چه موقعيتي مصرف ميكند؟ اين مصرف قرار است چه كاري براي شخصيت انجام دهد؟ فيلم يا سريال چگونه مصرف را به ما نشان ميدهد و از ما ميخواهد چه چيزي را ببينيم؟ «بايد ببينيم چه چيزي در قاب قرار گرفته و چه چيزي خارج از قاب باقي مانده است. به عنوان مثال در سريال زخم كاري آدم مقتدري كه در شرايط مختلف روحي سيگار كشيدن برايش رفتار تقريبا عادي جلوه ميكند، اين پرسش را در شخصيتپردازي براي من ايجاد ميكند كه سيگار قرار است اينجا چي كار كند؟ انگار به ميانبري براي نمايش حالتهاي مختلف روحي تبديل ميشود و اين ذهنيت را ايجاد ميكند كه ديگران هم در چنين موقعيتي شايد بخواهند الگوبرداري كنند يا نه. سوالي كه كارگردان شايد بخواهد به آن پاسخ دهد، اين است كه اگر قرار بر حذف سيگار از اين صحنهها باشد چه چيز ديگري را در بازي و شخصيتپردازي جايگزين آن خواهد كرد كه حس مورد نظر را به بازيگر و كارگردان بدهد؟» سريال ديگري كه دانشمند به آن اشاره كرد، تاسيان بود كه نوشيدن مشروب و مصرف سيگار به عنوان يك تصوير تاريخي در مهمانيهاي مجلل نمايش داده ميشود، بنابراين شايد پرسشهاي دوم و سوم اينجا برجستهتر باشد؛ اينكه مصرف كجا اتفاق ميافتد و چه كاري براي آن افراد انجام ميدهد؟«سريال در اينجا به ما نشان ميدهد كه انگار بودن در آن جمع ملزومات خاصي دارد و اين رفتارها را عاديسازي ميكند. شايد خواه يا ناخواه حس نوستالژيكي نسبت به تصاوير مشابه آن سريال داشته باشيم. درباره سريال شغال هم از اعتياد به قمار صحبت ميشود و در كنار آن مصرف است كه فرد براي پذيرش شكست و تحمل اين هيجان ناخوشايند به سمت مصرف ميرود.» گاهي مصرف مواد در داستان به عنوان راهي براي تحمل شكست، خشم، اضطراب يا فشار رواني نشان داده ميشود و اينجا بايد ديد آيا اثر هنري صرفا مصرف را به عنوان يك راهحل نشان ميدهد يا پيامدها و زمينههاي آن را هم به مخاطب منتقل ميكند؟ از نظر او پاسخ به اين پرسشها ميتواند به بازنمايي مسوولانه منتهي شود.«بازنمايي مسوولانه هم لزوما به معناي پايان خوش و كلاس درس نيست، ولي لازم است كه توليدات هنري مدنظر قرار بگيرد و اما به آن پنج پرسش بهطور واقعبينانه پاسخ داده شود.»
روند افزايشي استفاده از تصاوير مواد دخاني
عليرضا شريفييزدي، قائممقام رييس پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش، اما از روند افزايشي استفاده از تصاوير مواد دخاني و الكل در نمايشها طي سه دهه گذشته سخن گفت.«در روانشناسي اجتماعي، رسانههاي جمعي و محصولات تصويري، سينما، تلويزيون و پلتفرمهاي نمايش خانگي صرفا بازتابدهنده خنثي يا سرگرمكننده واقعيت نيستند، بلكه عوامل فعال در ساخت اجتماعي واقعيت به شمار ميروند. بر اساس پژوهشهايي كه به سفارش وزارت فرهنگ و ارشاد انجام گرفته، در دهه ۶۰ حدود ۳۶ درصد صحنههاي مختلف شاهد مواد دخاني و الكل بودهايم. اين ميزان در دهه ۷۰ بيشتر شده و به حدود ۶۰ درصد رسيده و در دهه ۸۰ به ۷۴ درصد رسيده است. آمار دهه ۹۰ و ۵ سال اخير را نتوانستم پيدا كنم، اما يقينا روند باز هم افزايشي است.» به گفته او با توجه به شرايط فعلي جامعه ايران و نهاد خانوادهاي كه امروز شاهد آن هستيم و تحولات ساختاري را همراه با خود تجربه ميكند، افزايش فشارهاي رواني و اجتماعي و تغيير الگوهاي مقابلهاي را كه كنار هم ميگذاريم، ميبينيم كه نحوه بازنمايي مواد دخاني، مثل سيگار و قليان، الكل، مواد روانگردان و مواد مخدر در آثار نمايشي، از يك ابزار دراماتيك خارج شده و به يك عامل متمايلكننده يا خنثيكننده مقاومت رواني جامعه تبديل شده است.«رسانه در به تصوير كشيدن واقعيت چند بعدي، ساختاري و اجتماعي آسيب مصرف مواد، چندان موفق نبوده و گاهي در دام كليشهسازي، تقليلگرايي زيستي يا قهرمانسازي كاذب از مصرفكننده افتاده است.» شريفييزدي به اثر اين تصاوير از اذهان مخاطب به ويژه مخاطب نوجوان اشاره كرد كه به عنوان يكي از كاركردهاي تصوير در مسير عاديسازي و فرسايش ادراك خطر است. از سوي ديگر در بسياري از آثار تلويزيوني و سينمايي، مصرف مواد به عنوان پاسخ ناگزير به فشار اقتصادي، شكست عاطفي و بنبستهاي اجتماعي به تصوير كشيده شده است كه به گفته اين روانشناس از اين منظر به ترويج سبكهاي مقابلهاي ناكارآمد، مثل اجتناب يا پناه بردن به مواد ميانجامد؛ در حالي كه الگوي مرجع بايد بيشتر بر مهارت حل مساله و تابآوري اجتماعي افراد تاكيد كند.«ساليان طولاني تيغ سانسور اينها را كلا قيچي كرد و حالا وقتي مقداري فضا باز شده، به صورت اغراقآميز از آن استفاده ميكنيم. در شبكههاي نمايش خانگي، استفاده از مواد الكلي و دخانيات بخشي از بافت سبك زندگي طبقات مختلف، چه فرودست بحرانزده و چه فرادست مدرن، شده است. در اين بازنمايي، قبح مصرف با موسيقي، بازي خوب و هنرپيشه محبوب تركيب ميشود و يك توجيه اخلاقي ساختاري ايجاد ميكند.» او از «متري شيش و نيم» يا «ابد و يك روز» ياد كرد كه با وجود ارايه چهره عريان از بحران مواد در جزييات گاهي به سمت كاريزماتيك كردن قاچاقچي يا مصرفكننده ميروند و اينكه قرباني شرايط شده است.«مغز بين نقد آسيب و جذابيتبخشي به مصرف، به نظر ميآيد مخدوش ميكند و به هم ميريزد و درست نميتواند اين را منتقل كند. يكي از پيامدهاي اين مساله، شكاف نسلي و بحران گفتوگو در خانواده است. وقتي رسانه مصرف مواد يا سيگار را زبان مشترك درد، درك دردها و تنهاييهاي نسل جديد معرفي ميكند، والدين كه ابزار گفتوگوي بيننسلي را در اختيار ندارند، چه بخواهيم و چه نخواهيم، در موضوع انفعال يا انطباق اجباري قرار ميگيرند.» در نهايت شريفييزدي در كنار تغيير پارادايم بازنمايي دراماتيك، تدوين پروتكلهاي نظارتي بر پايه شواهد، قانونگذاري مناسب را يكي ديگر از راهكارها در اين زمينه دانست كه بر اساس آن متخصصان در جريان نوشتن سناريو يا ساخت اثر حضور داشته باشند.«توانمندي سواد رسانهاي و سواد انتقادي خانوادهها، جزو راهكارهاي بلندمدت است. اگر اعضاي يك خانواده سواد رسانهاي كافي داشته باشند، ميتوانند به عنوان يك سپر شناختي، رمزگذاري فعال و همچنين ارزيابي انتقادي داشته باشند و فاصله شناختي از پيامهاي رسانهاي ايجاد كنند.»
سياهنمايي مصرف مواد جواب نميدهد
كوروش محمدي، روانشناس تربيتي و رييس انجمن آسيبشناسي اجتماعي ايران صحبتهاي خود را با نقدي بر رسانه و پيشگيري سطح يك آغاز كرد و اينكه شرايط ما را به جايي رسانده كه از پيشگيري سطح يك غافل شدهايم.«ما هيچ نقدي به رسانه نداريم كه بگوييم پيشگيري سطح يك شما كجاست؟ حوزه تعليم و تربيت كجاي رسانه ما جاي دارد؟ جوان و نوجواني كه رها شده، بعد آمدهايم بگوييم بازنمايي اعتياد و مصرف، اگر نشان داده شود ايراد دارد يا ندارد.» او معتقد است كه ما هنوز در حوزه ساختن فيلمهايمان، نكات تربيتي را لحاظ نميكنيم. «بازنمايي اعتياد در كشور ما همواره با مرگ و تاريكي گره خورده است. اين سياهنمايي شديد از اعتياد، همان بلايي است كه ما در حوزه تربيتي سر بچههايمان ميآوريم؛ يعني آنقدر بچههايمان را از اعتياد و مسائل ديگر ميترسانيم و باور منفي و تاريكي در ذهن آنها ايجاد ميكنيم كه بعدها وقتي با واقعيت آن روبهرو ميشوند، ممكن است آن را نفي كنند. به جاي اينكه به كاهش آسيب و تداوم اين كاهش آسيب در رسانه كمك كنيم، در واقع به تداوم انگ و انگزني كمك ميكنيم در حالي كه كل جامعه پزشكي و متخصصان تلاش ميكنند بگويند بايد به عنوان بيماري به آن نگاه كرد.» رييس انجمن آسيبشناسي اجتماعي گفت: «مخالف نيستم كه رسانه ما بيايد اعتياد را بازنمايي كند، اما وقتي يك نفر را در دل خانواده قرار ميدهيد كه معتاد ميشود و بعد اين فرد مادر، خواهر و همه را به هم ميريزد در ذهن مخاطب اينگونه شكل ميگيرد كه آنها قربانياند و اين معتاد يك جاني است كه از اين خانواده بيرون آمده است. در حالي كه من كارشناس ميگويم اعتياد ميتواند نشانه يك سيستم خانوادگي ناكارآمد و بيمارگونه باشد كه رسانه در اين زمينه قدرت خود را به مخاطب تحميل ميكند.» او در نهايت به قباد ديوانسالار در سريال شهرزاد اشاره ميكند كه از يك شخصيت خشن به يك آدم عاطفي تبديل ميشود و در پايان داستان همه برايش اشك ميريزند.«مخاطب با آن همه سيگار كشيدن قباد چه مواجههاي پيدا ميكند؟»
وقتي سيگار در دست يك شخصيت قدرتمند، محبوب يا جذاب قرار ميگيرد و مصرف به نشانهاي براي اضطراب، شكست، تنهايي يا حتي روشنفكري تبديل ميشود، مخاطب فقط يك رفتار را تماشا نميكند. ممكن است اين تصوير معنايي را هم با خود از قاب بيرون ببرد. آنچه فيلمساز در قاب دوربين خود ميگذارد فقط براي پيش بردن قصه نيست و حركت دوربين يا حتي صداي سوختن كاغذ سيگار و مكث بازيگر هنگام دود گرفتن ميتواند به اين تصوير معنا بدهد. مساله اصلي هم همين است؛ مرز ميان نمايش يك واقعيت و جذابيتبخشي ناخواسته به آن، گاهي فقط به اندازه چند ثانيه و چند تصوير فاصله دارد.