ايرانيان و «احضار درگذشتگان» در هوش مصنوعي
علي ميرزامحمدي
يكي از بديعترين و مناقشهبرانگيزترين جلوههاي پيوند انسان و هوش مصنوعي در سالهاي اخير، ورود فناوري به ممنوعهترين قلمروی بنيادين هستي انسان يعني «مرگ» است. شبكههاي اجتماعي اكنون مملو از ويديوهايي است كه در آن بازماندگان چهره و صداي عزيزان درگذشتهشان را بازآفريني ميكنند؛ متوفي از دل خاك سر برميآورد، كنار سنگ مزار خود ميايستد، از روزهاي زندگي دنيوي ميگويد و با صدايي آشنا اما تصنعي زمزمه ميكند: «غمگين نباش، من آرامم و هنوز دوستت دارم…» اين پديده بيش از آنكه هنرنمايي فناورانه باشد، آينهاي در برابر نيازها و آسيبهاي عميق رواني و اجتماعي انسان معاصر است. پرسش بنيادين اينجاست كه چرا چنين تصاويري به ويژه در ايران اينقدر فراگير و پركشش شدهاند و اين دستكاري خاطره، فقدان و مرگ چه پيامدهايي دارد؟ چرا اين تصاوير اينقدر كشش دارند؟ نخستين دليل، ميل ازلي بشر به انكار فناپذيري است. ارنست بكر در «انكار مرگ» استدلال ميكند بخش عمدهاي از فرهنگ و تمدن بشري تلاشي ناخودآگاه براي فرار از وحشت نيستي است. تا ديروز ابزار ما قاب عكسهاي خاك گرفته بود كه تنها «غياب» متوفي را يادآوري ميكرد؛ هوش مصنوعي اما براي نخستينبار وهمِ «حضور» را ساخته و به بازمانده اين احساس را داده است كه بر قطعيت هولناك مرگ چيره شده است.دومين انگيزه، تسكين عذاب وجدان و پروندههاي ناتمام عاطفي است. بسياري از سوگواريهاي فرساينده ريشه در حرفهاي نگفته، عذرخواهيهاي ناممكن و وداعهاي نابهنگام دارند. ويديوي هوش مصنوعي در نقش دارونمايي روانشناختي، جملاتي چون «من تو را بخشيدهام» را در دهان ناميراي ديجيتال ميگذارد و اضطراب را موقتا خاموش ميكند؛ اما اين آرامش بر توهمي استوار است، زيرا كلمات از آنِ متوفي نيست، از آنِ آرزوهاي بازمانده است.سومين مولفه، دگرگوني ماهيت سوگواري مدرن است. در گذشته مناسك جمعي عزاداري و آيينهاي چهلم و سالگرد كاركردي حمايتي داشتند و بار اندوه را ميان جمع تقسيم ميكردند. انسان منزوي امروز، اما در تنهايي اتاقش سوگواري ميكند و فناوري براي او تسليتي انفرادي و بيشاهد ميسازد كه خلوتش را پر ميكند، اما از عمق پيوندهاي انساني تهي است.
چهارمين عامل به تعبير گي دوبور در «جامعه نمايش» بازميگردد. در جامعهاي كه اصالت جاي خود را به بازنمايي تصويري داده، حتي سوگ به «محتوا» تبديل ميشود؛ چيزي براي ديده شدن و گردآوري پسندها در اقتصاد توجه. تصوير متوفي در كنار مزارش ديگر تجربهاي شخصي از مواجهه با مرگ نيست، نمايشي عمومي از هويتِ دلشكسته بازمانده است.سوگي كه در بنبست ميماند. فرويد در «ماتم و ماليخوليا» سوگواري سلامتبخش را در گرو پذيرش واقعيت فقدان و گسستن تدريجي پيوند عاطفي از ابژه از دست رفته ميداند؛ مسيري دردناك، اما ضروري از انكار و خشم تا پذيرش. احضار سايبري متوفي همين مسير را مسدود ميكند. وقتي با فشردن يك دكمه ميتوان عزيز از دست رفته را به سخن وا داشت، چرا بايد رنج پذيرش نبودن او را تحمل كرد؟ نتيجه، تثبيت در مرحله انكار و شكلگيري «سوگ پيچيده» است؛ زخمي كه التيام نمييابد و زير پانسمان توهم ديجيتال زنده نگه داشته ميشود.آسيب ديگر، تحريف تدريجي حافظه است. تكرار و تماشاي اين شبيهسازيها ميتواند خاطرات واقعي متوفي را بازنويسي كند؛ لحن كلام و نگاه واقعي او به فراموشي سپرده ميشود و كپي ديجيتالي جاي حقيقت وجودياش را ميگيرد. وانگهي، هر قدر هم اين تصاوير دقيق باشند، ناخودآگاه درمييابيم كه در پس اين پلكزدنها روحي در جريان نيست؛ اضطرابي مبهم كه ديري نميپايد كه جاي خود را به خلأيي عميقتر پس از خاموش شدن صفحه ميدهد.شبحوارگي اجتماعي و چالشهاي حل نشده اخلاقي از منظر جامعهشناختي، آهسته پاي به عصري ميگذاريم كه رفتگان خاموش نميشوند. وقتي درگذشتگان در فيدهاي مجازي سخن ميگويند، نوعي «شبحوارگي اجتماعي» حاكم ميشود؛ گذشته ديگر پايان نميپذيرد و پيوسته حال و آينده بازماندگان را تسخير ميكند. اگر فقدان به رسميت شناخته نشود، نسلهاي آينده نيز نميآموزند چگونه با محدوديتهاي ذاتي زيستن كنار بيايند.افزون بر اين، پرسش حقوقي و اخلاقي بزرگي بيپاسخ مانده است؛ «حق بر تماميت و رضايت متوفي.» آيا كسي كه چهره در نقاب خاك كشيده، رضايت داشت كلماتي را كه هرگز نگفته بود از زبانش بازگو كنند؟ مرز ميان تسليجويي عاطفي و مصادره صداي رفتگان باريك است؛ ابزاري كه امروز براي آرامش روحي به كار ميرود، فردا ميتواند به جعل وصيتنامه، دخالت در ارث يا باجخواهي عاطفي بدل شود، بيآنكه نظامهاي حقوقي و اخلاقي تمهيدي براي صيانت از هويت متوفيان انديشيده باشند. خاتمه هوش مصنوعي ما را به آرزوي ديرينه غلبه بر زمان نزديك كرده است. ديدن تصويري متحرك از عزيزي از دست رفته شايد در لحظاتي كوتاه تسليبخش باشد، اما وقتي اين تجربه به عادتي روزمره بدل شود، پذيرش فقدان به تاخير ميافتد و سوگ حالتي پايانناپذير مييابد.آنچه الگوريتمها بازميسازند، چهره و صداست؛ نه حضور، نه گرماي دست، نه تپشي كه ايستاده است. فاصله ميان اين دو، همانجايي است كه تسلي به توهم ميرسد. آنچه از رفتگان براي ما ميماند، يادآوري باوقار آنهاست نه احضارشان و همين يادآوري است كه به زندگي در زمان حال معنا ميبخشد.