شنژن؛ فرصتی برای دیپلماسی جسورانه
محمدجواد حقشناس
در حاشيه اجلاس سران مجمع همكاري اقتصادي آسيا- اقيانوسيه (اپك) كه روزهاي ۲۷ و ۲۸ آبان به ميزباني چين در شنژن برگزار ميشود، قرار است رهبران چين، امريكا و روسيه در نشستي سهجانبه گرد هم آيند. ديدار برنامهريزي شده شي جينپينگ، دونالد ترامپ و ولاديمير پوتين ميتواند نشانهاي از بازآرايي مناسبات قدرت در جهان باشد. براي ايران، پرسش بنيادين اين است: آيا كشورمان در نظم در حال شكلگيري، شريكي راهبردي و بازيگري مستقل خواهد بود يا به موضوع چانهزني و معامله قدرتهاي بزرگ تبديل ميشود؟ اهميت شنژن را بايد در بستر فرسايش نظم تكقطبي، افزايش قدرت اقتصادي و فناورانه چين، استمرار نفوذ نظامي روسيه و تلاش امريكا براي حفظ برتري خود ديد. پكن با تاكيد بر چندجانبهگرايي و نقش كشورهاي در حال توسعه، در پي سهم بيشتري در تعيين قواعد جهاني است؛ اما آيا اين روند مشاركت واقعي كشورها را گسترش ميدهد يا صرفا الگوي تازهاي از مديريت جهان توسط قدرتهاي بزرگ پديد ميآورد؟ احتمال تفاهم واشنگتن و پكن در قالب آنچه «گروه دو» يا G2 خوانده ميشود، اين پرسش را جديتر ميكند. چندقطبي شدن جهان الزاما به معناي عادلانهتر شدن آن نيست؛ ممكن است انحصار يك قدرت جاي خود را به رقابت يا توافق چند قدرت بدهد، بيآنكه ديگر كشورها در تصميمگيري سهم بيشتري پيدا كنند. براي ايران، شناخت اين واقعيت ضرورتي راهبردي است. موقعيت كشور در پيوند خليجفارس، آسياي مركزي، قفقاز و اقيانوس هند، ظرفيتهاي انرژي، نقش آن در امنيت تنگه هرمز و جايگاه ترانزيتياش، در كنار رويكرد غربستيزانه حاكم بر سياست خارجي جمهوري اسلامي طي نزديك به نيمقرن، بر اهميت ايران در محاسبات پكن و مسكو افزوده است. با اين حال، بايد ميان ارزش ايران به عنوان شريك اقتصادي و ژئوپليتيكي و بهرهگيري از تقابل تهران با غرب به مثابه اهرم رقابت قدرتها تمايز گذاشت. پرسش مهم اين است: آيا چين و روسيه از حلوفصل اختلافات ايران و غرب به همان اندازه استقبال ميكنند كه از استمرار وضعيت كنوني ايران در معادلات قدرت سود ميبرند؟ چين با امريكا، اروپا و كشورهاي عربي خليجفارس روابط گسترده دارد و روسيه نيز مناسباتش با واشنگتن را بر پايه ترتيبات امنيتي خود و بحران اوكراين تنظيم ميكند. هيچ يك تعهدي نامحدود به ايران ندارد. همكاري با آنان سرمايهاي مهم است، اما نبايد به واگذاري ابتكار عمل يا محدود شدن گزينههاي سياست خارجي تهران بينجامد.
شنژن از منظر ديگري نيز معنادار است. هوش مصنوعي، اقتصاد ديجيتال، زنجيرههاي تامين، تجارت و امنيت انرژي، در كنار توان نظامي، به ميدانهاي اصلي رقابت قدرتها بدل شدهاند. براي ايران، اقتدار ملي صرفا محصول موقعيت جغرافيايي يا توان دفاعي نيست. بدون تبديل سرمايه انساني، دانش و ظرفيت صنعتي به قدرت اقتصادي مولد، اهميت ژئوپليتيكي نيز لزوما به رفاه مردم يا قدرت چانهزني پايدار تبديل نخواهد شد. در همين چارچوب، روابط ايران و امريكا نيازمند نگاهي واقعبينانه است. هزينههاي جنگ، مخاطرات تداوم بحران و تهديد امنيت انرژي و تجارت جهاني، ضرورت حركت به سوي توافقي پايدار را برجسته ميكند. اگر موضوع ايران در گفتوگوهاي شنژن مطرح شود، اين فرصت تنها زماني به سود كشور خواهد بود كه تهران در تعيين چارچوب مذاكرات و توافق احتمالي نقشي مستقيم و موثر داشته باشد. تصميمگيري ديگران درباره امنيت، اقتصاد و حقوق حاكميتي ايران، بدون مشاركت خود ايران، نه عادلانه است و نه پايهاي مطمئن براي صلح. بنابراين سياست خارجي به ابتكاري چندوجهي نياز دارد: حفظ و تقويت همكاري با چين و روسيه، توسعه مناسبات با اروپا و ديگر كشورها، گسترش همكاري منطقهاي و فراهم كردن امكان گفتوگوي مستقيم و متوازن با امريكا. عربستان، قطر، عمان و پاكستان نيز ميتوانند در كاهش تنش و شكلگيري ترتيبات امنيت جمعي نقشآفرين باشند. امنيت خليجفارس و تنگه هرمز بايد بر همكاري كشورهاي منطقه، احترام به حاكميت آنان و حقوق بينالملل استوار باشد، نه بر رقابت نظامي يا تحميل نظارت دائمي خارجي. با اين همه، ديپلماسي مقتدر بدون پشتوانه داخلي دوام نميآورد. سرمايه انساني، اعتماد عمومي، مشاركت شهروندان و اقتصاد توانمند، قدرت انتخاب ايران را افزايش ميدهند. از اينرو، اصلاح حكمراني، بازسازي اعتماد عمومي و تجديد ميثاق ملي، بخشي از راهبرد استقلال كشور در عرصه بينالمللياند، نه موضوعاتي جدا از سياست خارجي. در آستانه نشست شنژن، تهران نبايد منتظر تصميم قدرتهاي بزرگ بماند. دو اقدام مشخص ميتواند ابتكار عمل را به دستگاه ديپلماسي بازگرداند. نخست، اعلام موضع رسمي وزارت امور خارجه. تهران ميتواند با بيانيهاي روشن، ضمن استقبال از هر ابتكار موثر براي كاهش تنش، پايان جنگ و صلح پايدار تاكيد كند و هشدار بدهد كه هيچ توافقي درباره امنيت، حقوق حاكميتي، منافع ملي و آينده ايران، بدون حضور، مشاركت مستقيم و رضايت كشورمان، از مشروعيت سياسي لازم برخوردار نخواهد بود و نميتواند مبناي صلحي عادلانه و پايدار قرار بگيرد. دوم، اعلام آمادگي براي ابتكار ديپلماتيك به ميزباني پكن. تهران ميتواند پيشنهاد مشاركت در گفتوگوهاي سهجانبه يا چهارجانبه يا سازوكاري مكمل با حضور مستقيم ايران و طرفهاي ذيربط را مطرح كند؛ گفتوگوهايي براي كاهش تنش، پايان جنگ، توافقي متوازن و پايدار، رفع تحريمها و امنيت منطقهاي. چنين اقدامي ضمن بهرهگيري از ظرفيت چين و روابط ايران با روسيه، راه گفتوگوي مستقيم با واشنگتن را نيز باز ميگذارد. اين پيشنهاد ناظر به مذاكرات مرتبط با ايران است، نه عضويت يا حضور در اجلاس اقتصادي اپك.
هدف، جايگزين كردن يك وابستگي با وابستگي ديگر نيست؛ ايران بايد روابط متوازن و متنوعي بسازد كه هيچ قدرتي نتواند از انزواي آن براي پيشبرد منافع خود بهره گيرد. راهبرد مطلوب نه دشمني دائمي با غرب است و نه چشم دوختن به حمايت بيقيدوشرط شرق، بلكه سياستي مستقل، فرصتشناس و متكي بر خواست مردم است. ايران بايد طرف تصميمگيري باشد و هزينه و فايده هر توافق را خود بسنجد. ايران در نظم جهاني جديد بايد با هوشمندي راهبردي، فرصتشناسي تاريخي و تكيه بر منافع ملي و اراده مردم، بازيگري مقتدر، مستقل و تاثيرگذار باشد. اين جايگاه با ديپلماسي فعال، تنشزدايي هوشمندانه، بازسازي قدرت ملي و پيوند مستحكم دولت و ملت به دست ميآيد. آينده ايران بايد در تهران و با اراده ملت ايران رقم بخورد، نه بر ميز مذاكره ديگران در شنژن يا هر پايتخت ديگري، بدون حضور و مشاركت موثر ايران.