از تهران تا شنژن ايران و پايان جهان تكقطبي(26)
محمدجواد حقشناس
83 سال پس از كنفرانس تاريخي تهران كه فرانكلين روزولت، وينستون چرچيل و ژوزف استالين در ميانه جنگ جهاني دوم گرد هم آمدند، گزارشهاي مربوط به نشست سهجانبه رهبران امريكا، چين و روسيه در شنژن، بار ديگر پرسش از آينده نظم جهاني را مطرح كرده است. كنفرانس تهران در سال ۱۹۴۳ و پس از آن يالتا در سال ۱۹۴۵، از مراحل مهم تصميمگيري درباره سرنوشت جنگ و ترتيبات جهان پس از آن بودند؛ ترتيباتي كه تأسيس سازمان ملل متحد، نماد نهادي آن شد.اما همكاري قدرتهاي پيروز جنگ ديري نپاييد. جهان وارد دوران جنگ سرد شد و امريكا و شوروي، در جايگاه رهبران دو بلوك شرق و غرب، رقابتي فراگير را آغاز كردند. ديدارهاي سران واشنگتن و مسكو نيز به نماد گفتوگوي دو قطب قدرت تبديل شد؛ جهاني كه خطر رويارويي هستهاي بر آن سايه افكنده بود. فروپاشي شوروي در سال ۱۹۹۱، پايان نظم دوقطبي را رقم زد. جورج بوش پدر كه پيشتر از ظهور «نظم نوين جهاني» سخن گفته بود، شاهد آغاز دوراني شد كه امريكا در آن از موقعيتي كمرقيب برخوردار بود. بااينحال، سهونيم دهه بعد، ظهور چين به عنوان قدرتي بزرگ در اقتصاد و فناوري، بازگشت روسيه به رقابتهاي ژئوپليتيكي و افزايش نقش قدرتهاي منطقهاي، جهان را وارد مرحله تازهاي كرده است.در چنين شرايطي، گردهمايي احتمالي رهبران امريكا، چين و روسيه در شنژن ميتواند معنايي فراتر از يك ملاقات ديپلماتيك داشته باشد. حضور دونالد ترامپ در كنار شي جينپينگ و ولاديمير پوتين، چنانچه تأييد شود، ميتواند نشانهاي از پذيرش محدوديتهاي دوران برتري بلامنازع امريكا باشد. اگر بوش پدر از آغاز نظم نوين جهاني سخن گفت، چنين گفتوگويي ميتواند واقعيت رقابت واشنگتن با دو قدرت بزرگ ديگر را برجسته سازد. البته نظمهاي جهاني نه با يك اجلاس شكل ميگيرند و نه با يك بيانيه پايان مييابند. اما ايران چه نسبتي با اين تحول دارد؟ براي پاسخ، بايد از شنژن به خليج فارس و آسياي غربي بازگشت. سهونيم دهه گذشته، عرصه مداخلات نظامي، جنگها و بحرانهايي بوده كه سياستهاي واشنگتن و متحدان منطقهاي آن در شكلگيري يا تداوم شماري از آنها نقشي موثر داشته است...
از افغانستان و عراق تا غزه و جنوب لبنان و سرانجام، جنگ و تهاجم مشترك امريكا و اسراييل عليه ايران. هزينههاي انساني، اقتصادي و امنيتي اين دوران، بيش از همه بر دوش ملتهاي منطقه سنگيني كرده است. جنگ اخير عليه ايران را نيز ميتوان يكي از تكانههاي مهم به مناسبات قدرت در خليج فارس و آسياي غربي دانست؛ جنگي كه با گسترش پيامدهاي آن، محدوديتهاي قدرت نظامي در دستيابي به اهداف سياسي را آشكارتر ساخت و امنيت انرژي، تجارت جهاني و محاسبات راهبردي قدرتهاي بزرگ را تحت تأثير قرار داد. بازتاب جنگ به منطقه محدود نماند. در تحليل انتخابات مياندورهاي نوامبر امريكا نيز بايد نقش نارضايتي از جنگ را در كنار عوامل اقتصادي و اجتماعي بررسي كرد. در گزارشهاي مورد استناد اين مجموعه، به اظهارات جيدي ونس درباره هزينه انتخاباتي جنگ و نظرسنجيهايي درباره مخالفت امريكاييها با تداوم آن اشاره شده است. اين شواهد، در صورت تأييد مجدد، ميتوانند نشان دهند كه هزينههاي رويارويي با ايران به عرصه رقابت سياسي امريكا نيز راه يافته است. در چنين بستري، گفتوگوي سهجانبه قدرتهاي بزرگ، در صورت تحقق، معنايي فراتر از يك ملاقات ديپلماتيك خواهد يافت. نميتوان ادعا كرد كه جنگ ايران به تنهايي واشنگتن را به چنين گفتوگويي سوق داده است؛ اما ميتوان آن را از بحرانهايي دانست كه محدوديتهاي سياست يكجانبهگرايانه امريكا را برجستهتر كردهاند.در اين ميان، تناقضي تأملبرانگيز خودنمايي ميكند: هزينههاي انساني، اقتصادي و امنيتي اين جابهجايي موازنه را ايران و ملتهاي خليج فارس و آسياي غربي پرداختهاند، اما اين احتمال وجود دارد كه چين و روسيه از پيامدهاي آن در مذاكرات قدرتهاي بزرگ بهره بيشتري ببرند. آنچه در ميدان پرهزينه منطقه رقم خورده، ممكن است بر سر ميز مذاكرات جهاني به امتيازي ديپلماتيك تبديل شود؛ بيآنكه سهمي از اين دستاورد نصيب كشورهاي آسيب ديده شود. در تحليل روابط قدرتهاي بزرگ نيز نبايد همكاري راهبردي چين و روسيه را به معناي يكسان بودن منافع آنان دانست. آنجلا استنت و دنيل هميلتون، در تحليلي منتسب به نشريه فارن پاليسي، بر اختلاف منافع و رقابتهاي پنهان پكن و مسكو در كنار همكاري گسترده آنها تأكيد كردهاند. پيام اين بحث براي تهران روشن است: روابط با چين و روسيه، هر اندازه ارزشمند، جايگزين ابتكار مستقل سياست خارجي ايران نميشود. استفان والت نيز در تحليلي درباره آينده مداخلات قدرتهاي خارجي در خاورميانه، افزايش هزينه عمليات نظامي و دگرگوني معادلات امنيتي منطقه را از عوامل محدودكننده الگوي مداخله دانسته است. چنين تحولي ميتواند مسووليت كشورهاي منطقه را در تأمين امنيت خود افزايش دهد؛ هرچند به معناي پايان نفوذ امريكا يا رفع خطر جنگ نيست. از همينجاست كه ضرورت ابتكار صلح تهران اهميتي مضاعف مييابد. ايران نبايد در موقعيتي قرار گيرد كه هزينه تحولات ژئوپليتيكي را بپردازد، اما ديگران درباره منافع و پيامدهاي آن تصميم بگيرند. تهران ميتواند با بهرهگيري از ظرفيت چين و روسيه، تقويت ميانجيگري عمان و قطر، گسترش گفتوگو با عربستان و ديگر همسايگان و اعلام آمادگي براي مذاكرات متقابل با واشنگتن، ابتكاري مرحلهبنديشده براي توقف درگيري، كاهش تنش، رفع تحريمها و تأمين امنيت جمعي خليج فارس ارايه كند. در اين چارچوب، امنيت تنگه هرمز، آزادي كشتيراني، حقوق حاكميتي كشورهاي ساحلي و حلوفصل ديپلماتيك مساله هستهاي بايد اجزاي مكمل يك طرح جامع باشند. چنين ابتكاري زماني از پشتوانه كافي برخوردار خواهد شد كه با بازسازي اعتماد عمومي، مشاركت نيروهاي سياسي و كارشناسي و تقويت انسجام ملي همراه شود. مقايسه تهران ۱۳۲۲ و شنژن ۱۴۰۵، يك درس تاريخي پيش روي ما قرار ميدهد. در كنفرانس تهران، قدرتهاي بزرگ درباره آينده جنگ و جهان گفتوگو كردند، درحالي كه ايران، باوجود ميزباني، در تصميمگيريهاي اصلي جايگاهي نداشت. امروز نيز خطر آن وجود دارد كه سرنوشت امنيت منطقه در مذاكرات قدرتهاي بزرگ، بدون مشاركت موثر كشورهاي آسيبديده، موضوع چانهزني قرار گيرد. هنوز روشن نيست كه شنژن چه جايگاهي در تاريخ روابط بينالملل خواهد يافت. شايد آغاز مرحلهاي تازه از همكاري قدرتهاي بزرگ باشد و شايد دستاوردهاي آن به تفاهمهايي محدود ختم شود. اما يك ضرورت مستقل از سرنوشت اين نشست باقي ميماند: ايران بايد از پرداختكننده هزينه بحران، به بازيگري موثر در تعيين شرايط صلح تبديل شود. اگر قرار است نظمي تازه در جهان شكل بگيرد، ملتهايي كه سنگينترين هزينههاي نظم پيشين را پرداختهاند، نبايد از تعيين قواعد نظم آينده كنار گذاشته شوند. آينده ايران در تهران رقم ميخورد؛ ابتكار صلح نيز بايد از تهران آغاز شود. محمدجواد ظريف نيز با يادآوري تجربه جنگ هشتساله هشدار داده است كه دست بالا داشتن در ميدان نبرد، تضمينكننده پيروزي در پايان جنگ نيست. اين هشدار، اهميت زمانشناسي در ديپلماسي را آشكار ميسازد. هنر سياست خارجي آن است كه دستاوردهاي ميدان را پيش از دگرگوني موازنه، به توافقي پايدار در خدمت منافع ملي تبديل كند.