برساخت «ايران خطرناك» را جدي بگيريم
علي ميرزامحمدي
در روزهاي اخير، گزارشهايي درباره بررسي گزينههاي تازه حمله به ايران، ادعاهايي درباره تلاش ايران براي دستيابي به سلاحهاي شيميايي و بيولوژيك، روايتهايي درباره «بمب كثيف» و پايگاههاي موشكي زير سدهاي ايران منتشر شده است. همزمان، اختلالهايي در سامانههاي حملونقل امريكا رخ داد. كنار هم قرار گرفتن اين خبرها پرسشبرانگيز است؛ اگرچه همزماني، وجود يك طرح هماهنگ را ثابت نميكند، اما ميتوان از شكلگيري تصويري گسترده از ايران به عنوان تهديدي فراتر از خاورميانه و متوجه امنيت جهاني سخن گفت. «برساخت تهديد» به معناي جعل هماهنگ همه خبرها نيست، بلكه فرآيندي است كه در آن انتخاب، تكرار و كنار هم نشاندن ادعاهاي مختلف، تصويري ميسازد كه پيامد سياسي دارد. در اين تصوير، ايران نهفقط رقيبي منطقهاي، بلكه بازيگري معرفي ميشود كه گويا زيرساختهاي حياتي را تهديد ميكند و در پي سلاحهاي ممنوعه است. حاصل اين فرآيند، القاي تهديدي فراگير است كه پذيرش سياستهاي سختگيرانه را تسهيل ميكند.
كاركرد سياسي روايت تهديد- تكرار اين ادعاها ممكن است احساس فوريت را افزايش داده، زمينه تحريمها يا اقدام نظامي را فراهم كند و بحث را از هزينههاي جنگ به «لزوم مقابله با تهديد» تغيير دهد. گزارشهاي نيويوركتايمز و آكسيوس درباره بررسي گزينههاي نظامي توسط ترامپ در كنار فشار نتانياهو و ترديد كشورهاي خليجفارس، نشاندهنده پيچيدگي اين فضاسازي است. مقايسه با سال ۲۰۰۳ و ادعاهاي سلاحهاي كشتارجمعي عراق، هشداردهنده است؛ با اين تفاوت كه بايد مراقب بود از يكسانانگاري شتابزده پرهيز كنيم.
پاسخ موثر: شفافيت و سياستگذاري فعال- براي مقابله با اين برساخت، پاسخهاي كنوني ايران كه اغلب محدود به تكذيب كلي يا زبان شعاري است (مانند «مزخرف محض» خواندن اخبار توسط وزير خارجه يا تاكيد بر قرباني بودن در جنگ شيميايي توسط غريبآبادي) كافي نيست.
اين پاسخها اگرچه از منظر داخلي ضروري است، اما در سطح بينالمللي نيازمند بازطراحي در چارچوبهاي زير است:
۱- مطالبه شفافيت و راستيآزمايي مستند: در برابر ادعاهاي اطلاعاتي (مانند بمب كثيف)، كافي نيست صرفا آن را كارزار دروغپراكني بدانيم. بايد بهجاي تكذيب شعاري، مطالبه شفافيت درباره منبع و مستندات كرد. پيگيري موضوع در نهادهاي تخصصي نظير سازمان منع سلاحهاي شيميايي (OPCW)، بحث را از اتهامزني رسانهاي به حوزه بررسيهاي فني منتقل ميكند.
۲- ديپلماسي عمومي پيشدستانه: پاسخهاي كنوني ما عمدتا «واكنشي» است. اطلاعرساني بايد پيش از آنكه روايت «ايران خطرناك» در افكار عمومي جهاني تثبيت شود، آغاز گردد. اعتبار در عرصه بينالمللي با تكذيبهاي مكرر به دست نميآيد، بلكه مستلزم ثبات پيام، دسترسي رسانههاي مستقل به اسناد و پاسخگويي حرفهاي به پرسشهاي دشوار است.
۳- تفكيك نقد سياسي از هيجانزدگي: نقد سياستهاي تهاجمي دولت امريكا، نبايد با ابراز خوشحالي از اختلال در خدمات عمومي آن كشور خلط شود. واكنشهاي هيجاني، ناخواسته خوراك روايتهاي تهديدساز شده و تصوير «دشمن خصومتورز» را تقويت ميكند. سياست رسانهاي مسوولانه بايد بر خويشتنداري و جدا كردن رنج شهروندان از رقابت دولتها استوار باشد.
۴- تنشزدايي منطقهاي بهمثابه سپر امنيتي: پاسخ نهايي بايد در دل يك گفتوگوي امنيتي با همسايگان خليجفارس جاي گيرد. نگراني مشترك از آسيب به زيرساختهاي انرژي ميتواند زمينهاي براي سازوكارهاي منطقهاي مديريت بحران باشد. وقتي كشورهاي منطقه نسبت به نيت ايران اطمينان حاصل كنند، ادعاهاي رسانههاي حامي اسراييل مبني بر «تهديد جهاني ايران» در نطفه خنثي ميشود. هدف، نه تشكيل جبهه، بلكه بياثر كردن روايتي است كه ميخواهد امنيت ايران را با امنيت جهاني در تقابل قرار دهد.
جدي گرفتن «برساخت ايران خطرناك» به اين معناست كه براي مواجهه با اين تصويرسازي، بايد اتهامها را بر پايه شواهد بررسي كرد و از تكذيبهاي كلي و شعاري فاصله گرفت. ديپلماسي فعال و سياستگذاري سنجيده نيز ميتواند زمينه سوءاستفاده سياسي از اين ادعاها را محدود كند.