آب، فراتر از تنشهاي نظامي - سياسي
حنيف رضا گلزار
واكاوي گزارش نيويورك تايمز درباره استفاده ابزاري از آب و سازههاي آبي در جنگ
انتشار گزارش هفته گذشته روزنامه نيويوركتايمز درباره همپوشاني ساختگاههاي شماري از سدها و طرحهاي انتقال آب ايران با سايتهاي موشكي و پايگاههاي نظامي، نگرانيهايي را در ميان كنشگران مدني و كارشناسان حوزه آب و محيطزيست ايران برانگيخت. نگراني از اينكه بيان چنين ادعاهايي، بهويژه در نبود شواهد كافي و راستيآزمايي نشده، ميتواند زمينهساز شناساندن زيرساختهاي بنيادين آبي كشور به عنوان هدفهاي نظامي و افزايش خطرهاي ناشي از حمله به اين سازهها شود. اين زمينه چيني نيويورك تايمز، به روشني گوياي آن است كه بشر در سده بيستويكم، بار ديگر در انديشه بازگرداندن شيوهها و سازوكارهاي جنگي دولتشهرهاي باستاني است. روزگاري كه در بسياري از جنگها، آب نه درجايگاه سرچشمه زندگي، بلكه همچون ابزاري براي فشار، محاصره و به زانو درآوردن دشمن به كار گرفته ميشد. شگفتآور است كه انسان امروز، با همه پيشرفتهاي علمي و فناوري و ادعاهاي تمدنسازي، بار ديگر به شيوههايي روي ميآورد كه در آنها سرچشمه زيست و زندگي ميتواند به ابزار جنگ و تهديد ساختار زندگي انسانها تبديل شود. گويي تاريخ، بهجاي آنكه چراغ راه آينده باشد، بار ديگر به ميدان تكرار خطاهاي ديرين بشر تبديل شده است. خطاهايي كه اينبار، بهواسطه گستردگي و پيچيدگي زيرساختهاي آبي و وابستگي فزاينده جوامع به آنها، ميتوانند پيامدهايي بسيار گستردهتر و ويرانگرتر از جنگهاي آبي دوران باستان به همراه داشته باشند. اگرچه نگارنده اين يادداشت از منتقدان جدي مديريت سازهمحور آب در ايران است و بارها در يادداشتهاي خود، ساخت بيرويه سدها و اجراي طرحهاي انتقال آب را از گزارههاي تخريب زيستبومها، برهم خوردن سامانههاي هيدرولوژيك حوضههاي آبريز، افزايش تنشهاي اجتماعي و نابودي بخشي از ميراث طبيعي و تاريخي كشور و برباد دادن منابع مالي برشمرده است، بااينهمه، نقد سياستها و ساختار مديريت آب در درون كشور، بههيچروي به معناي پذيرش تهديد، ويراني يا حمله نظامي بيگانگان به اين زيرساختها نيست. برنتافتن و به چالش كشيدن سياستهاي نادرست توسعهاي، هرگز نبايد دستاويزي براي به خطر انداختن امنيت زيستي و حقوق بنيادين شهروندان اين سرزمين تفتيده، درباره اكسيري زيستي همچون آب شود. بايد اعتراف كنم كه هرگز گمان نميكردم روزي قلم را براي دفاع از سازههاي بتني آبي روي كاغذ برقصانم كه همه آنها را فرزندان نامشروع مافياي آب ميدانم. اما گويي نام بلند و پرآوازه «ايران» و سرگذشت پرفراز و نشيب و سرانجام نگرانكننده آن، ميتواند با آدمي چنان كند كه آنچه را در اين يادداشت كوتاه ميخوانيد، بنويسد. سدها، مخازن، شبكههاي انتقال و سازههاي تأمين و توزيع آب، به دور از نقدهايي كه نسبت به نيازسنجي، جانمايي يا پيامدهاي محيط زيستي ساخت آنها وارد است، زيرساختهاي بنياديني هستند كه آسيب به آنها ميتواند زندگي ميليونها انسان، امنيت غذايي، بهداشت همگاني و پايداري زيستبومها را با پيامدهايي جبرانناپذير روبرو كند. پيامدهاي ويراني چنين سازههايي نيز به پهنه جغرافيايي درگير جنگ محدود نميشود و چهبسا پيامدهاي اجتماعي، اقتصادي و محيط زيستي آن از مرزهاي كشور نيز فراتر برود. حق دسترسي به آب آشاميدني سالم و خدمات بهداشتي مناسب، امروزه يكي از حقوق بنيادين به رسميت شناخته شده در نظام حقوق بينالملل بشر است. مجمع عمومي سازمان ملل متحد در قطعنامه ۶۴ /292، مورخ ۲۸ جولای ۲۰۱۰، اين حق را به عنوان حقي بشري و پيشنيازي براي برخورداري كامل از حق زندگي و ديگر حقوق انساني به رسميت شناخت. پس از آن، قطعنامه 68/۱۵۷ مجمع عمومي در سال ۲۰۱۳ و بهويژه قطعنامه 70/۱۶۹ در سال ۲۰۱۵، بر جنبههاي انساني و حقوقي و نيز وظايف دولتها در زمينه فراهم كردن دسترسي همگاني به آب آشاميدني سالم و خدمات بهداشتي تأكيد كردند. قطعنامه 70/۱۶۹ همچنين جدايي مفهومي حق دسترسي به آب آشاميدني سالم از حق دسترسي به خدمات بهداشتي را بهروشني مورد توجه قرار داد. در همين راستا، شوراي حقوق بشر سازمان ملل متحد نيز از راه مجموعهاي از قطعنامهها، از جمله هفت قطعنامه در فاصله سالهاي ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۴، به گسترش و استوارسازي چارچوب حقوقي اين حق بنيادين انساني پرداخته است.
اين روند با قطعنامه ۱۰/۳۳ شوراي حقوق بشر در سال ۲۰۱۶ و پنج مصوبه ديگر در فاصله سالهاي ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۵ ادامه يافت و بار ديگر از سوي سازمان ملل مورد تأكيد قرار گرفت. همچنين مجمع عمومي در سه قطعنامه در سالهاي ۲۰۲۱، ۲۰۲۳ و ۲۰۲۵، بار ديگر بر ضرورت برخورداري همگان از اين حقوق و وظايف دولتها و همكاريهاي جهاني در اين زمينه پافشاري كرده است. ادامه اين روند در مصوبه ديگري از شوراي حقوق بشر در سال ۲۰۲۶ نيز نشاندهنده پايداري توجه سازمان ملل به اين موضوع است.
همه اين مصوبات نشان ميدهد كه دسترسي به آب آشاميدني سالم و خدمات بهداشتي، تنها يك خواسته خدماتي يا موضوعي وابسته به پيشرفت اقتصادي نيست، بلكه با حق زندگي سالم پيوندي ناگسستني دارد. از اين رو، پاسداري از منابع و زيرساختهاي حياتي آب در هنگام درگيريهاي مسلحانه نيز بايد در چارچوب پايبندي به حقوق بشر و قانونهاي بينالمللي جنگ مورد توجه قرار بگيرد. از ديدگاه حقوق بينالملل بشردوستانه نيز، ماده ۵۴ پروتكل الحاقي نخست و ماده ۱۴ پروتكل الحاقي دوم كنوانسيونهاي ژنو، پشتيبانيهاي ويژهاي از سازهها و تأسيساتي كه براي زندهماندن مردم غيرنظامي ضرورياند، ازجمله ذخاير و سازههاي تأمين آب آشاميدني و شبكههاي آبرساني، پيشبيني كردهاند.
بنابراين، پاسداري از زيرساختهاي حياتي آب در برابر تهديدها و حملههاي نظامي، تنها به امنيت سازهها يا حاكميت ملي كشورها پيوند ندارد، بلكه با پاسداشت حق زندگي، تندرستي، امنيت انساني و كرامت شهروندان نيز گره خورده است. هرگونه آسيب به اين زيرساختها ميتواند زنجيرهاي از بحرانها، از كمبود آب آشاميدني و از كار افتادن خدمات بهداشتي تا تهديد امنيت غذايي، كوچ اجباري مردم و نابودي زيستگاههاي طبيعي را در پي داشته باشد. با توجه به جايگاه سازمان ملل متحد در پاسداري از صلح و امنيت جهاني، پيشگيري از درگيريها و پشتيباني از اجراي حقوق بينالملل، شايسته است اين سازمان و نهادهاي وابسته به آن، در برابر هرگونه تهديد عليه زيرساختهاي آبي، ديدگاهي روشن، بيطرفانه و مسوولانه در پيش گيرند. سازماني كه در دهههاي گذشته بارها از ابزار قطعنامه و تحريمهاي اقتصادي در برابر مردم ايران بهره گرفته است، شايسته است اينبار نيز، دستكم در پاسداري از حقوق زيستي و انساني مردم ايران، صدايي رسا داشته باشد. از اين رو، انتظار ميرود دبيركل سازمان ملل متحد و شوراي امنيت، ضمن هشدار درباره پيامدهاي انساني و محيط زيستي حمله به سازههاي آبي، بر بايستگي پرهيز از بهرهبرداري ابزاري از آب و زيرساختهاي وابسته به آن براي پيشبرد هدفهاي نظامي پافشاري كنند.
آب، در جايگاه يك نياز بنيادين زيستي، فراتر از كشمكشهاي سياسي، مرزهاي جغرافيايي و درگيريهاي نظامي قرار دارد. هيچ اختلاف و چالشي نبايد دستاويزي براي به خطر انداختن دسترسي مردم به آب يا ويراني زيرساختهايي شود كه زندگي انسانها و پايداري زيستبومها به آنها وابسته است. پاسداري از آب و سازههاي آبي، پاسداري از زندگي است، مسووليتي كه نميتوان آن را به ملاحظات سياسي و نظامي فروكاست و جامعه جهاني نيز نميتواند و نبايد در برابر تهديد آن خاموش بماند.
كارشناس ارشد خاك و آب