فاجعه ناگهان از راه نمیرسد
رضا اصفهانیزاده
این روزها دو فیلم را در کنار هم کالبدشکافی میکنم که از دو راه متفاوت به یک پیام میرسند،خشونت علیه زنان از کجا شروع میشود و کی تمام میشود؟بعضی فیلمها با فریاد شروع نمیشوند، با سکوت شروع میشوند، سکوتی سنگین، چون همه میدانند و کسی نمیگوید. خانه پدری و بمانی از همین سکوت میآیند. یکی از خانهای که زیرزمینش رازی نگه داشته، و دیگری از زندگیهایی که صدایشان به دیوار میخورد و برنمیگردد. دو فیلم، دو شیوه روایت، یک پرسش: چه نظمی به آدمها اجازه میدهد سرنوشت دیگری را به نام آبرو در مشت بگیرند عیاری قصهاش را از لحظهای تاریک شروع میکند: دختری جوان به دست پدر کشته میشود، اگر فیلم همینجا میماند تنها یک جنایت خانوادگی بود،اما دوربین از جسد میگذرد و به چهرههای اطراف میرسد، جسد پنهان میشود، حقیقت زیر خاک میرود و همه سکوت میکنند. ترسناکترین بخش فیلم خودِ قتل نیست، سکوتِ پس از آن است. از اینجا جامعهشناسی فیلم آغاز میشود آبرو مثل سرمایهای جمعی عمل میکند که خانواده باید در برابر هر تهدیدی از آن محافظت کند، حتی به بهای جان یکی از اعضا. جنایت دیگر مسئلهای برای پاسخگویی نیست، رازی مشترک است، و هرکس در نگهداشتنش سهیم باشد بیآنکه بخواهد همدست میشود. خانه که قرار بود پناه باشد، به صحنه جرم بدل میشود،عیاری قصه را رها نمیکند و در طول دههها زیرزمین گورِ قربانی، به حافظه خانه تبدیل میشود و گذشته را آرام و بیصدا نگه میدارد،نسلها میآیند و میروند دیوارها رنگ عوض میکنند، زمانه تغییر میکند، اما آنچه زیر خاک است همان است. فیلم میگوید تغییرِ ظاهر جامعه با تغییرِ باورهایش یکی نیست، دیوارها را میشود نو کرد، شالوده ذهنیت را نه،مهرجویی در ابتدای دهه هشتاد در فیلم بمانی راه دیگری میرود، بهجای یک گور چند زندگی را کنار هم میگذارد، دلارام، نسیم و بمانی هر یک میخواهند چیزی بسازند؛ یکی با هنر قالیبافی، یکی با درس و یکی در میان بار سنگین روزمره، دوربین کنار آنهاست و آرزوهایشان را دنبال میکند، اما دری که به آن تکیه کردهاند، از بیرون بسته است. این زنان به هم شبیه نیستند و انتخابهایشان یکی نیست، آنچه سرنوشتشان را به هم گره میزند نظمی اجتماعی است که استقلال زن را برنمیتابد و تصمیم درباره زندگی او را حقی متعلق به خانواده و مردان میداند،در هر دو فیلم، خانه جایی است که قدرت در آن شکل میگیرد، و همینجاست که نگاه سینمایی و جامعهشناختی به هم میرسند. خشونت همیشه از بیرون نمیآید؛ گاه درست همانجا ریشه میدواند که انتظار امنیت میرود. در خانه پدری اقتدار پدر ابزار حذف حق حیات دختر میشود و در بمانی ازدواج تحمیلی و تصمیمهای خانوادگی مسیر زندگی زنان را به اراده دیگران گره میزند. زن در این ساختار صاحب سرنوشت خودش نیست ،در چارچوب انتظار و داوری اطرافیان تعریف میشود،و خشونت همیشه شکل قتل و آتش ندارد. محرومیت از تحصیل، وابستگی اقتصادی، محدودیت در انتخاب همسر، نادیدهگرفتن خواستههای فردی و تحمیل نقشهای ازپیشنوشتهشده، همه صورتهایی از خشونت ساختاریاند ،خشونتی که ضربهای مرئی ندارد، اما آرامآرام استقلال و امنیت روانی را میفرساید، بدتر آنکه چنین سلطهای اغلب طبیعی جلوه میکند و قربانی هم گاه آن را رسم زندگی میپندارد، فاجعه ناگهان نمیرسد؛ در تصمیمهایی که بیرضایت زن گرفته میشود و در باورهایی که حق انتخاب را از او میستاند، مدتها پیش از آن آماده شده است،مهرجویی به همین فرسایش نزدیکتر میشود. شخصیتهایش در جهانی زندگی میکنند که حتی اعتراض در آن دشوار است. خودسوزی در این فیلم صرفا واکنشی شخصی به یک بحران نیست پایان زنجیرهای از محرومیت، فشار و بیچشمانداز است، وقتی راه گفتوگو و تغییر بسته شود بدن به آخرین صحنه بروز رنج بدل میشود. مهرجویی نگاه را از خودِ حادثه به شرایطی میبرد که انسان را تا لبه فروپاشی میرانند،سکوت رشته مشترک هر دو فیلم است، اما با دو چهره. در خانه پدری سکوتِ خانواده انتخاب است ساز و کاری برای پوشاندن جنایت و نگهداشتن نظم موجود ،در فیلم بمانی سکوتِ زنان تحمیل است نتیجه محدودیتهایی که صدایشان را به گوش کسی نمیرساند ،یکی سکوتِ کسانی است که حقیقت را پنهان میکنند و دیگری خاموشیِ کسانی که ابزار دفاع از خود را ندارند، در کنار هم نشان میدهند که نابرابری با انفعال و پذیرش جمعی ادامه مییابد،از همینرو نمیشود بار این وضعیت را به دوش یک فرد یا حتی یک نسل گذاشت، عیاری با عبور از چند دوره زمانی و مهرجویی با نمایش شرایط گوناگون زنان، هر دو میگویند تغییر اجتماعی تنها وقتی به تحولی واقعی میرسد که باورهای حاکم بر روابط انسانی هم دگرگون شود. آموزش آگاهی و میل به استقلال، بیپشتوانه اقتصادی و حمایت اجتماعی، بهتنهایی دیوارها را فرو نمیریزند، مسئله فقط مخالفت با سنت نیست، مسئله بازنگری در آن بخش از فرهنگ است که به نام سنت، اختیار و کرامت انسان را نادیده میگیرد،سینما اینجا فقط تماشا نیست، زاویه دید است. عیاری خانه را بستری برای بازخوانی تاریخ یک خانواده میکند و خشونت را به حافظه و مسئولیت جمعی پیوند میزند. مهرجویی به زندگی زنان نزدیک میشود و ابعاد انسانی و اجتماعی محرومیت را از دل سرنوشتشان بیرون میکشد. یکی از رازِ دفنشده در قلب خانواده میگوید و دیگری از زندگیهایی که زیر فشار مناسبات اجتماعی به بنبست رسیدهاند، و هر دو به همان پرسش اول برمیگردند: چه ساختاری به انسان اجازه میدهد سرنوشت دیگری را به نام آبرو، باورهای خانوادگی یا اقتدار اجتماعی تصاحب کند؟به باور من، ارزش ماندگار این دو فیلم در آن است که خشونت علیه زنان را به اتفاقی استثنایی و دور از زندگی روزمره تقلیل نمیدهند. فاجعه معمولا از جایی شروع میشود که حق انتخاب به رسمیت شناخته نمیشود و نابرابری در لباس عادت ادامه مییابد. در یکی، حقیقتِ یک جنایت زیر خاک میماند و در دیگری، آرزوی زندگی مستقل در آتش میسوزد؛ اما آنچه در هر دو باقی میماند پرسشی است که جامعه باید به آن پاسخ بدهد. مسئله زنان از سرنوشت عمومی جامعه جدا نیست؛ آزادی، امنیت و کرامت آنان معیار سلامت مناسبات اجتماعی است. تا وقتی زن بهجای صاحب حق، تابع اراده دیگران دانسته شود، خشونت در شکلهای آشکار و پنهان بازتولید خواهد شد.