حسن روحاني با آبه شينزو در توكيو ديدار مي‌كند
ميزباني پس از 19 سال
سارا معصومي
آبه شينزو، نخست‌وزير ژاپن فردا ميزبان حسن روحاني، رييس‌جمهور كشورمان در توكيو خواهد بود. عالي‌ترين مقام‌هاي اجرايي دو كشور بعد از شش ماه و اين‌بار در پايتخت ژاپن ديدار تازه مي‌كنند. آبه شينزو 65 ساله اواخر خرداد ماه سال جاري براي نخستين‌بار در جامه نخست‌وزير به تهران آمد و اكنون حسن روحاني به عنوان دومين رييس‌جمهور جمهوري اسلامي پس از محمد خاتمي، رييس دولت اصلاحات به ژاپن مي‌رود.
نخستين سفر اين سياستمدار ژاپني كه تاكنون ركورد طولاني‌ترين بازه زماني تكيه زدن بر كرسي نخست‌وزيري در ژاپن را به خود اختصاص داده (از 2012 تاكنون) به تهران با حاشيه‌هاي بسياري همراه بود. آبه شينزو كه كشورش اتحادي ناگسستني با ايالات متحده امريكا دارد در حالي در بهار سال جاري موفق شد به تهران سفر كند كه پيش از اين تاريخ، چندبار برنامه‌ريزي‌هايي ميان تهران و توكيو براي استقبال از آبه صورت گرفته اما در هفته‌هاي پاياني، آبه با چراغ قرمز دولت دونالد ترامپ مواجه شده و مجبور به موكول كردن سفر خود به زمان ديگري شده بود.
همزمان نخستين حضور آبه در تهران با تشديد تنش در رابطه ايران و امريكا و همچنين به خطر افتادن جان توافق هسته‌اي ميان ايران و 1+4 همراه شد. خردادماه كه آبه مهمان حسن روحاني شد قريب به يك ماه از آغاز روند كاهش تعهدات برجامي ايران گذشته بود و تهران نشان داده بود كه در برداشتن گام‌هاي بعدي به منظور بازگرداندن توازن به توافق هسته‌اي نيز مصمم است.
همزمان سياست فشار حداكثري دولت ترامپ عليه ايران جدا از حوزه اقتصادي وارد حوزه امنيتي و سياسي هم شده و قرار گرفتن نام سپاه پاسداران انقلاب اسلامي در ليست گروه‌هاي تروريستي امريكا و به تبع آن درج نام سنتكام در فهرست گروه‌هاي تروريستي ايران كار دو دشمن قديمي را به مرحله بيم رويارويي مستقيم در منطقه رسانده بود. امريكا نمايش قشون‌كشي نظامي به منطقه و محصور كردن ايران با قواي خود را آغاز كرده و همزمان در زنجيره‌اي از خرابكاري‌هاي مشكوك، نفتكش‌هايي در محدوده بندر الفجيره امارات هدف حمله قرار گرفته بودند. اتفاقي كه انگشت اتهام واشنگتن و رياض را به سمت تهران دراز كرده بود. آبه در حالي به نخستين نخست‌وزير مستقر ژاپن تبديل شد كه پس از انقلاب اسلامي به تهران آمد كه رابطه اقتصادي تهران و توكيو در نتيجه تحريم‌هاي يك‌جانبه امريكا روزهاي افول را تجربه مي‌كرد اما دو كشور از اراده سياسي براي تداوم رابطه سخن مي‌گفتند.
انجام اين سفر در بستر تحولات گفته شده عملا حضور آبه در تهران را به چيزي فراتر از رابطه دوجانبه پيوند داد و آن هم نقش ميانجيگر ژاپن ميان ايران و دولت مستقر در امريكا بود. تمام نشانه‌ها پيش از انجام سفر به درستي حكايت از تلاش آبه براي كاستن از تنش ميان تهران و واشنگتن داشت. تلاشي كه به گفته چند منبع آگاه به «اعتماد»، منجر به دريافت چراغ سبز امريكا هم براي اين ميانجيگري شده بود و آبه شينزو در حالي راهي تهران شد كه پيشنهادهاي مورد توافق با ترامپ براي ورود ايران و امريكا به مرحله كاهش تنش را به شكل يك طرح اوليه و نقشه راه در جيب داشت؛ نقشه‌اي كه تنها چند ساعت پيش از حضور آبه در تهران با يك تماس تلفني از كاخ سفيد دود هوا شد. تماس تلفني كه در آن به آبه گفته شد تصميم سكاندار كاخ سفيد تغيير كرده و فعلا برنامه‌اي براي كاستن از تحريم‌هاي ايران به منظور نشستن پاي ميز مذاكره با تهران وجود ندارد. اين غافلگير شدن آبه در آستانه سفر به تهران درحالي كه موج رسانه‌اي با محوريت حضور او به عنوان ميانجي در تهران، سفرش را تحت‌الشعاع قرار داده بود عملا دست نخست‌وزير ژاپن در ديدارهايش با حسن روحاني، رييس‌جمهور و مقام معظم رهبري را بست. در ديدار آبه با رهبري، برگه كاغذي كه با خود به داخل جلسه برده بود اما در ميانه جلسه به آرامي آن را زير كت خود پنهان كرد حاشيه‌ساز شد و در نهايت تيم ژاپني در واكنش به اين فضاسازي‌ها اعلام كرد كه آبه حامل پيام كتبي براي رهبري ايران نبوده و روي كاغذ هم صرفا محورهاي مدنظر براي گفت‌وگو را نوشته بود. اين مساله تا مدتي پس از ترك تهران توسط آبه هم حاشيه‌ساز بود و بعدها مقام‌هاي متعدد ايراني براي خواباندن غائله تاكيد كردند كه نخست‌وزير ژاپن حامل هيچ پيام كتبي براي ايران نبوده است و صرفا قصد داشته از رابطه حسنه توكيو با واشنگتن و شخص آبه با ترامپ براي كاهش تنش ميان ايران و امريكا استفاده كند.
اتفاق ديگري كه همزمان با حضور تاريخي آبه در تهران رخ داد، هدف قرارگرفتن نفتكش ژاپني در خليج فارس بود. عملياتي خرابكارانه كه امريكايي‌ها و برخي متحدان آنها در منطقه از همان ساعات ابتدايي و بدون هيچ گونه تحقيقي تلاش كردند ايران را عامل آن معرفي كنند. اين حادثه زنگ‌هاي خطر را براي ژاپن كه در حوزه تامين انرژي به امنيت در خليج فارس و تنگه هرمز وابسته است بيش از پيش به صدا درآورد. هر چند كه دولت آبه با فضاسازي‌هاي امريكا و متحدانش در منطقه عليه ايران در پرونده حمله به نفتكش ژاپني همراه نشد و ترجيح داد اگر ترديدي هم به نقش ايران دارد آن را پشت پرده با ميزبان درميان بگذارد اما همان حادثه باعث شد تا رسانه‌هاي ژاپني بارها و بارها در گمانه‌زني‌هاي رسانه‌اي به نقل از منابع آگاه دولتي اعلام كنند كه ژاپن به ائتلاف نظامي دريايي مدنظر امريكا در خليج فارس مي‌پيوندد. اقدامي كه ايران رسما مخالفت خود با آن را اعلام كرده و همزمان نسبت به حضور ژاپن در اين ائتلاف هم ابراز ترديد مي‌كند كه البته ظاهرا قرار هم نيست ژاپن به اين ائتلاف بپيوندد.
به گزارش منابع آگاه ايراني، ناكامي در ميانجيگري ميان ايران و امريكا در سفر خردادماه به تهران، آبه را نااميد نكرد و او در شش ماه گذشته همچنان به تلاش‌ها براي رسيدن به نقشه راهي به منظور كاستن از تنش ميان ايران و امريكا ادامه داده است. البته در اين ميانه، ژاپني‌ها مراقبت و محافظت از رابطه با امريكا را هم فراموش نكرده‌اند به گونه‌اي كه پيش از سفر روحاني به توكيو، منابع دولتي در گفت‌وگو با رسانه‌هاي اين كشور ادعا كردند كه سفر روحاني به توكيو به پيشنهاد ايران صورت مي‌گيرد و همزمان توكيو از امريكا براي اين ميزباني اجازه هم گرفته است.
همزمان با سفر روحاني به توكيو، رسانه‌هاي ژاپني اعلام كردند كه دولت اين كشور در حال بررسي صدور مجوز براي دفاع از خود به نيروهاي اين كشور در كشتي‌هايي است كه ممكن است ثبت خارجي شده باشند اما دراختيار ژاپن هستند. در صورت موافقت با صدور اين مجوز زماني كه اين كشتي‌ها در منطقه خاورميانه مورد هرگونه حمله‌اي قرار بگيرند مجوز اقدام در دفاع از خود را خواهند داشت. گفته شده كه كابينه آبه تا ابتداي هفته آتي موافقت خود را با اين طرح اعلام و به سرعت آن را به مرحله اجرا درخواهد آورد. توكيو اعلام كرده كه اين اقدام را به منظور تامين امنيت كشتيراني خود در اين منطقه انجام مي‌دهد و همزمان رسانه‌هاي ژاپني هم اعلام كردند كه قرار است آبه اين طرح را با حسن روحاني در ميان بگذارد. كابينه آبه اميدوار است كه پس از رايزني نخست‌وزير با مهمان ايراني، اين طرح سريعا در مرحله تصويب و اجرا قرار بگيرد.
ديپلماسي توكيو
در حالي كه در ايران منتقدان دولت مي‌گويند اين تيم دولت و رسانه‌هاي نزديك به آن هستند كه سفر رييس‌جمهور به ژاپن را با محوريت ميانجيگري ميان ايران و امريكا پررنگ كرده‌اند اما اين خط تحليلي در گزارش‌هاي رسانه‌هاي داخلي ژاپن و حتي رسانه‌هاي بين‌المللي هم دقيقا به چشم مي‌خورد. به عنوان نمونه ژاپن تايمز در اين باره نوشت: سفر دو روزه روحاني به ژاپن در ميانه تشديد تنش ميان ايران و امريكا و همچنين اختلاف ميان ايران و بازماندگان در برجام به خصوص اروپايي‌ها بر سر تعهدات دو طرف در لاين توافق صورت مي‌گيرد. ديدار آبه با روحاني كه طبق برنامه‌ريزي‌هاي صورت گرفته بايد روز جمعه صورت بگيرد در حقيقت بخشي از ديپلماسي توكيو براي كمك به كاهش تنش در منطقه خاورميانه و بازگرداندن ثبات به اين كشور است. اين رسانه ژاپني در ادامه مي‌نويسد كه توكيو تصميم گرفته به‌رغم نگراني‌هايي كه نسبت به امنيت تامين انرژي در منطقه تنگه هرمز دارد اما به ائتلاف نظامي امريكا در منطقه نپيوندد.
هشدارها و انتظارها از روحاني
المانيتور درباره سفر روحاني به توكيو و انتظارها از آن مي‌نويسد: در آستانه سفر رييس‌جمهور ايران به ژاپن، چهره‌هاي دولتي و اعضاي كابينه روحاني عمدتا در سخنان خود هر گونه وجود ارتباط ميان ديدار دوباره آبه با روحاني و ميانجيگري ژاپن ميان ايران و امريكا را انكار كردند. اين موضع‌گيري‌ها از سوي چهره‌هايي مثل سخنگوي دولت و معاون سياسي وزير خارجه ايران صورت گرفت. تيم روحاني متفق القول تاكيد داشتند كه محور اين سفر روابط دو جانبه است و قرار نيست بحث مذاكره با امريكا محور اصلي باشد. همزمان با سفر روحاني به ژاپن، رسانه‌هاي منتقد دولت به او هشدار دادند كه به سمت مذاكره با امريكا با ميانجيگري ژاپن حركت نكرده و به دولت ترامپ اعتماد نكند. با اين همه در آن سوي ميدان هم در رسانه‌هاي همسو با سياست خارجي دولت روحاني به رييس‌جمهور توصيه شد كه با توجه به تشديد تحريم‌هاي امريكا از هر فرصتي براي كاستن از فشار بر مردم استفاده كند.
ايران؛ هم اولويت و هم چالش براي ژاپن
سايت ايران پرايمر در نوشتاري طولاني و تحليلي به بررسي سابقه رابطه ايران و ژاپن پرداخته و مي‌نويسد: براي ژاپن كه كشوري تشنه نفت است رابطه با ايران همواره از اولويت برخوردار بوده اما همزمان يك چالش هم به حساب آمده است. شايد به همين دليل است كه حسن روحاني روز 19 دسامبر به عنوان نخستين رييس‌جمهور ايران در 19 سال گذشته راهي پايتخت ژاپن خواهد شد. ژاپن به عنوان يك كشور صنعتي به واردات نفت وابسته است و در دهه‌هاي گذشته همواره 90 درصد از نفت خود را از خاورميانه وارد كرده است. پيش از انقلاب اسلامي، ايران يكي از دو منبع اصلي تامين‌كننده نفت ژاپن بود و پس از آن هم اين كشور همچنان يكي از 4 كشور اصلي صادركننده نفت به ژاپن به مدت سه دهه شد. حادثه هسته‌اي ناخوشايند فوكوشيما در سال 2011 نياز ژاپن به نفت و گاز طبيعي به عنوان جايگزيني براي سوخت را افزايش داد. پيش از بحران فوكوشيما، 54 راكتور 30 درصد از برق مورد نياز ژاپن را تامين مي‌كردند. تا سپتامبر سال 2019 همه نيروگاه‌هاي ژاپن جز 9 مورد آنها همچنان به دليل فشار افكار عمومي و البته نگراني‌هاي امنيتي بسته ماند.
همچنين در تاريخ رابطه ايران و ژاپن، نگراني‌هاي هسته‌اي توكيو هم بر نوع نگرش به تهران تاثيرگذار بوده‌اند. در فاصله سال‌هاي 2006 تا 2016، توكيو كاملا از 4 قطعنامه سازمان ملل در تحريم ايران به دليل فعاليت‌هاي هسته‌اي حمايت كرده بود. همزمان ژاپن به دليل رابطه سياسي، امنيتي و اقتصادي كه با امريكا دارد به تحريم‌هاي يك جانبه ترامپ عليه فروش نفت ايران هم پيوسته است.
ايران و ژاپن، دو كشور كهن
اين رسانه امريكايي در ادامه به رابطه تاريخي و شباهت‌هاي فرهنگي و تاريخي ايران و ژاپن اشاره كرده و مي‌نويسد: توكيو چه در دوره پهلوي و چه در دوره جمهوري اسلامي رابطه خوبي با ايران داشته و در بسياري از موارد نقش ميانجي را هم ميان ايران و غرب بازي كرده است. همزمان ايران و ژاپن شباهت‌هاي تاريخي هم به يكديگر دارند كه يكي از آنها برخورداري هر دو از يك تمدن باستاني و تاريخي است. هر دوي اين كشورها هم معتقد هستند كه اين سابقه تاريخي‌شان بايد در جايگاه امروز آنها مورد توجه قرار بگيرد. وزير خارجه ژاپن در سفري كه نوامبر 2013 به تهران داشت به محمدجواد ظريف همتاي خود گفت كه ايران كشوري با تاريخ قوي و غني است. هر دوي اين كشورها نيز نگاه و تعبير شرقي از احترام متقابل در روابط سياسي، اقتصادي و ديپلماتيك دوجانبه در ذهن دارند.
قربانيان سلاح كشتار جمعي
نكته ديگري كه ايران و ژاپن را به هم پيوند مي‌دهد تجربه مشترك آنها در تبديل شدن به قربانيان سلاح كشتار جمعي است. ژاپن تنها كشوري است كه مورد حمله هسته‌اي از سوي امريكا در جريان جنگ جهاني دوم قرار گرفت و حتي سال‌ها پس از بمباران‌هاي هسته‌اي در سال 1945 همچنان ژاپني‌ها با آثار اين حملات اتمي دست و پنجه نرم مي‌كنند. ايران نيز در جريان جنگ ميان ايران و عراق قرباني حملات شيميايي رژيم صدام حسين شد و گفته مي‌شود كه اين حملات جان بيش از 50 هزار ايراني را گرفت. حسن روحاني رييس‌جمهور ايران در سال 2013 در ديدار با فرستاده ويژه دولت ژاپن به اين نكته اشاره كرده و گفت: ايران و ژاپن هر دو قرباني تسليحات كشتار جمعي هستند.
افت و خيزهاي يك رابطه
با وجود اين شباهت‌ها و تمايل به تعميق روزافزون رابطه اما مانع بزرگي نيز در اين مسير وجود دارد به نام واشنگتن. براي توكيو، ايالات متحده از اهميت سياسي اقتصادي و امنيتي بسيار زيادي برخوردار است. در سال 2019، امريكا دومين شريك تجاري بزرگ ژاپن بود و توكيو همچنان براي تامين امنيت خود به كمك‌هاي امريكا وابسته است.
در گذشته، ژاپن عمدتا براي حفظ رابطه با ايران با متحدان غربي خود جنگيده است. ژاپن يكي از معدود كشورهايي بود كه پس از ملي شدن صنعت نفت در ايران در 1953 و در نتيجه تلاش‌هاي محمد مصدق، نخست‌وزير وقت همچنان به خريد نفت از ايران ادامه داد. پس از انقلاب نيز ايران نخستين كشتي حامل نفت خود را به ژاپن فرستاد. تا سال 2003 ميلادي، توكيو روزانه 683 هزار بشكه نفت از ايران وارد مي‌كرد كه چيزي حدود 16 درصد از واردات نفت خام اين كشور به حساب مي‌آمد. با اين همه پس از اين تاريخ به دليل مشكلات اقتصادي داخلي در ژاپن، ميزان واردات نفت از تهران از سوي اين كشور هم كاهش پيدا كرد.
پس از اين دوره نيز به دليل تنش‌هاي ميان ايران و غرب بر سر برنامه هسته‌اي اين كشور، رابطه تجاري ميان تهران و توكيو تحت تاثير قرار گرفت. در سال 2010، شركت تويوتا صادرات خودرو به ايران را متوقف كرد. تحريم‌هاي بين‌المللي كه بر ايران در سال 2012 تحميل شد هم بر ميزان خريد نفت ژاپن از ايران تاثير گذاشت و هم شاهد كاهش 39 درصدي واردات نفتي ژاپن از ايران در سال 2012 بوديم.
در ماه مارس سال 2012، امريكا به ژاپن و چند كشور ديگر معافيت تحريمي براي خريد نفت ايران را داد اما به اين شرط كه هر شش ماه از حجم خريد خود بكاهند. در نهايت توافق هسته‌اي ميان ايران و 1+5 وقت منجر به رونق دوباره رابطه تجاري ايران و ژاپن شد. تا ژوئن سال 2016، ميزان خريد نفت ايران از سوي ژاپن به نسبت سال 2015 سه برابر شد. همزمان ديگر كمپاني‌هاي ژاپني نيز كار با ايران را از سر گرفتند.
در سال 2016، صادرات ژاپن به ايران از 282 ميليون دلار سال 2015 به 599 ميليون دلار رسيد. در سال 2017، حجم رابطه تجاري ايران و ژاپن به اندكي بيش از 4 ميليارد دلار رسيد. ژاپن در اين سال سه و نيم ميليارد دلار واردات از ايران داشت كه 98 درصد آن نفت بود. در مقابل صادرات ژاپن به ايران به رقم 851 ميليارد دلار رسيد. اين وضعيت رو به رشد ادامه داشت كه تحريم‌هاي يك جانبه امريكا عليه ايران فرارسيدند.
واردات ژاپن از ايران در سپتامبر 2018 و مارس 2019 شاهد كاهش 33 درصدي بود. در نهايت در مارس سال 2019، كمپاني‌هاي ژاپني تقريبا تمام واردات نفت از ايران را متوقف كردند. در حالي كه معافيت تحريمي براي خريد نفت ايران كه به ژاپن داده شده بود تا ماه مه سال 2019 بود اما شركت‌هاي ژاپني ترجيح دادند به خاطر ايمن شدن در برابر تحريم‌هاي امريكا، زودتر بار و بنه را جمع كرده و از عرصه رابطه نفتي با ايران خارج شوند. با وجود اين قطع خريد و فروش نفت ميان ايران و ژاپن، دو كشور به حفظ رابطه ادامه دادند. با اين همه حتي در روزهاي تحريم هم برخي از كمپاني‌هاي خصوصي ژاپني در راستاي حضور در بازار 80 ميليوني ايران تلاش مي‌كنند در اين كشور باقي بمانند.