در جهاني كه تصميمسازي، حكمراني و حتي شهرنشيني به الگوريتمها و دادههاي كلان گره خوردهاند، فناوريهايي مانند هوش مصنوعي و رايانش كوانتومي ديگر صرفا ابزار نيستند؛ بلكه به موتور قدرت كشورها تبديل شدهاند. در اين مسير پرشتاب، امريكا و چين ميداندارند، اروپا نظمدهنده است و كشورهاي خاورميانه با سرعتي بيسابقه در حال ورود به بازياند. اما ايران كجاي اين ميدان ايستاده؟
بازيگران كليدي هوش مصنوعي و كوانتوم؛ رقابت چين، امريكا، اروپا و نقشه راه تا ۲۰۳۰
در دهههاي گذشته، معيار قدرت كشورها عمدتا برمبناي تسليحات، منابع طبيعي يا ذخاير ارزي سنجيده ميشد. اما اكنون، آينده قدرت جهاني در دستان كساني است كه بر هوش مصنوعي (AI) و رايانش كوانتومي
(Quantum Computing) تسلط دارند. اين دو فناوري، زيرساخت اصلي آينده اقتصاد، سلامت، امنيت، حملونقل و حتي سياست و حكمراني را بازتعريف خواهند كرد.
ايالاتمتحده: از سيليكونولي تا فرماندهي نظامي
امريكا با حضور غولهايي مانند OpenAI، Google، Microsoft و IBM، پيشتاز حوزه هوش مصنوعي و رايانش كوانتومي است. تصويب قانون ملي كوانتوم، سرمايهگذاري پنتاگون در پروژههاي نظامي مبتني بر AIو توسعه مدلهاي زباني مانند GPT و Gemini، بخشي از استراتژي امريكا براي حفظ رهبري فناورانه در جهان است. رايانههاي كوانتومي Google و IBM اكنون ميتوانند محاسباتي را انجام دهند كه تا چند سال پيش صرفا تئوريك محسوب ميشد.
چين: فناوري به مثابه ابزار حكمراني
چين با طرح جاهطلبانه چينِ هوشمند ۲۰۳۰، تلاش ميكند به رهبر جهاني AI تبديل شود. شركتهايي مانند Huawei، Baidu، Alibaba و SenseTime در تحليل تصوير، دادههاي كلان و الگوريتمهاي شهري سرمايهگذاري عظيمي كردهاند. در حوزه كوانتوم، ساخت رايانههاي Jiuzhang و پروژه اينترنت كوانتومي از طريق ماهواره Micius، نشان ميدهد كه چين به دنبال گذر از فناوريهاي غربي است، نه صرفا تقليد از آنها.
اروپا: بازيگر قانونگذار و اخلاقمدار
اتحاديه اروپا، با تصويب مقرراتي چونAI Act و راهاندازي پروژه ۱۰ساله Quantum Flagship، تلاش دارد نقش ناظر و تنظيمگر جهاني را ايفا كند. تمركز اروپا بر اخلاق، شفافيت داده و استفاده انساني از هوش مصنوعي، آن را به صداي متفاوتي در ميان هياهوي رقابت فناوري تبديل كرده است.
آيندهاي چندقطبي، يا يك ابرقدرت ديجيتال؟
در مسير پيشرو، چهار سناريو محتملتر از ديگران هستند:
1- تثبيت دو قطب فناوري (امريكا و چين) و رقابت الگوريتمي جهاني؛
2- ظهور مدلهاي بومي در كشورهايي چون هند، امارات و كرهجنوبي؛
3- واگرايي فلسفي ميان شرق بهرهور و غرب اخلاقمحور؛
4- ساخت زيرساختهاي ملي براي AI و كوانتوم در مقياس داخلي و منطقهاي.
جايگاه ايران در موج جديد فناوري
درحالي كه كشورهايي مانند امارات متحده عربي با تاسيس دانشگاه AI، توسعه مدلهاي زبان عربي و ورود به پروژههاي كوانتومي، خود را براي آينده آماده ميكنند، پرسش مهم اين است: آيا ايران ميتواند در اين رقابت، صرفا مصرفكننده باشد يا بايد نقشآفريني هوشمندانهاي در اين ميدان ايفا كند؟ در جهاني كه قدرت در داده، الگوريتم و سرعت محاسبه نهفته است، حتي يكسال تاخير، ميتواند بهمعناي واگذاري بازي آينده باشد.
چرا ايران بايد در موج فناوريهاي آينده فعال باشد؟
در حالي كه رقابت جهاني بر سر تسلط بر هوش مصنوعي و رايانش كوانتومي بالا گرفته است، ايران نيز تلاش ميكند جايگاه خود را در اين ميدان نوظهور تثبيت كند. نگاه به آمارهاي علمي و پژوهشي نشان ميدهد كه ايران در منطقه، سهم قابلتوجهي از توليد علم در زمينههاي AI و كوانتوم دارد: براساس دادههاي Web of Science، در سالهاي اخير ايران در ميان كشورهاي منطقه، بعد از عربستانسعودي در رتبه دوم انتشار مقالات علمي در حوزه كوانتوم قرار گرفته و از مصر پيشي گرفته است؛ در حوزه هوش مصنوعي هم ايران در ميان ۹ كشور منطقه رتبه سوم علمي را دارد. با اين حال، اختلاف ميان رتبه نظري و رتبه كاربردي در هوش مصنوعي بهوضوح ديده ميشود. درحالي كه از نظر تئوريك ايران رتبهاي نزديك به ۱۱ تا ۱۳ در بين كشورهاي جهان دارد، در كاربردهاي عملي و صنعتي AI، رتبه كشور بسيار پايينتر است و در محدوده ۶۵ تا ۷۰ قرار دارد كه نشاني از چالشهاي اجرايي در بهرهگيري از اين فناوريها در اقتصاد و خدمات است. توجه به ساختارها و برنامههاي راهبردي نيز اهميت دارد: در سالهاي اخير، مباحثي درباره تشكيل سازمان ملي هوش مصنوعي و كوانتوم در كشور مطرح شده است تا اين فناوريها نه فقط در پژوهش، بلكه در سياستگذاري و اجراييسازي همزمان سامان يابند؛ اين رويكرد ازسوي برخي نهادهاي علمي و تصميمساز تاكيد شده است. علاوه بر اين، ايران اقدام به گسترش زيرساختهاي تحقيقاتي كوانتوم كرده است. در سال ۲۰۲۵ اعلام شد كه كشور قصد دارد اولين مركز ملي ارتباطات كوانتومي و آزمايشگاه ساعتهاي اتمي را راهاندازي كند كه ميتواند زمينه را براي توسعه كاربردهاي امن كوانتومي در ارتباطات و سنجش دقيق مهيا كند. به گزارش گجت نيوز، محمد اسلامي رييس سازمان انرژي اتمي، اعلام داشته است كه نمونههاي نخستين كامپيوتر كوانتومي ايراني در مراحل نهايي توسعه قرار دارند و انتظار ميرود تا پايان سال آينده رونمايي شوند؛ اين نشانهاي از اراده براي حركت به سوي فناوريهاي محاسباتي ردهبالا است. اين مجموعه تلاشها نشان ميدهد كه ايران در حال گذار از سطح علم محض به سمت ميدان عمل فناوريهاي آينده است، هرچند مسير پيش رو نيازمند سرمايهگذاري پايدار، تعامل موثر ميان دانشگاه و صنعت و تدوين چارچوبهاي اجرايي روشن است.