سناريوهاي محتمل در مذاكرات اسلام‌آباد

مهدي بيك‌اوغلي 

حدفاصل 24 ساعت منتهي به 30 دقيقه بامداد روز چهارشنبه موعد رسمي پذيرش آتش‌بس ازسوي ترامپ چه گذشت؟ پذيرش آتش‌بس نامحدود ترامپ به چه معناست و وضعيت مذاكرات ايران و امريكا را وارد چه مرحله‌اي مي‌كند؟ اساسا محتواي مذاكرات ايران و امريكا حول چه موضوعاتي قرار دارد و تا چه اندازه احتمال توافق از دل اين گفت‌وگوها وجود دارد؟ اين ابهامات، جان‌مايه پرسش‌هايي است كه اين روزها براي بسياري از ايرانيان شكل گرفته اما هنوز پرسشي در خور به آنها داده نشده است.  آخرين روز آتش‌بس براي ايرانيان همراه با بيم و اميد آغاز و با انتشار خبر تمديد آتش‌بس توسط ترامپ به پايان رسيد. 24 ساعتي كه در آن از تهديد به آغاز جنگ و بمباران گرفته تا تلاش براي جلب‌توجه تيم مذاكره‌كننده ايراني و آغاز مذاكرات گنجانده شده بود. پاسخ طرف ايراني به مجموعه اين تهديدها و تلاش‌ها يك جمله بود و آن، اينكه امريكا بايد به محاصره دريايي پايان بدهد تا امكان برگزاري دور دوم مذاكرات در اسلام‌آباد فراهم شود. تا لحظه تنظيم اين گزارش هرچند اسماعيل بقايي، سخنگوي وزارت خارجه ايران اعلام كرد آتش‌بس اعلام شده ترامپ ازسوي ايران پذيرفته شده اما زماني كه بقايي با پرسشي درخصوص حضور يا عدم حضور ايران در دور دوم مذاكرات اسلام‌آباد مواجه شد، اعلام كرد هنوز تصميم قطعي در اين زمينه در نهادهاي مسوول اتخاذ نشده است. به اعتقاد تحليلگران، تهران با اتخاذ رويكرد سرد نسبت به رخدادها به دنبال افزايش وزن امتيازات كسب شده خود است. در آخرين خبرهاي منتشر شده، ترامپ به نيويورك‌پست گفت: «ممكن است دور دوم مذاكره با ايران حتي از جمعه شروع شود.» او در ادامه درخصوص احتمال دستيابي به توافق اعلام كرد: «دستيابي به موفقيت در مذاكرات ظرف 36 تا 72 ساعت امكان‌پذير است.» اعتماد در جريان اين گزارش و از دل گفت‌وگوها، اظهارنظرهاي مقامات مسوول و فكت‌هاي رسانه‌اي تلاش كرده پاسخي براي ابهامات ياد شده بيابد.

از آتش‌بس 14 روزه تا آتش‌بس نامحدود
«آتش‌بس را تا زماني كه پيشنهاد ايران ارائه شود و مذاكرات با هر نتيجه‌اي خاتمه يابد، تمديد مي‌كنم.» اين عباراتي است كه ترامپ در نخستين ساعات بامداد ديروز مطرح كرد و با آن آتش‌بس را براي مدت نامعلومي تداوم بخشيد. واكنش مقامات ايراني به اين عقب‌نشيني آشكار ترامپ، نوع خاصي از بي‌تفاوتي و صبر استراتژيك بود. در دقايق ابتدايي پس از اين پيام ترامپ و در شرايطي كه شايد برخي تصور مي‌كردند ايران به استقبال چنين تمديدي مي‌رود، اما تسنيم به نقل از مقامات ايراني نوشت كه اين آتش‌بس به درخواست ايران نبوده و يك چنين تصميمي براي ايران فاقد اهميت بنيادين است. اين گارد ايران تا عصر روز چهارشنبه ادامه داشت در اين بازه زماني بود كه رسانه‌ها در يك خبر كوتاه از پذيرش آتش‌بس ازسوي ايران خبر دادند. رسانه‌هاي غربي اما برخلاف ايران كه نسبت به اين آتش‌بس بي‌تفاوت بودند، موضوع را با آب و تاب پيگيري كردند. رسانه‌هاي غربي عمدتا با تاكيد بر «يك‌جانبه» بودن آتش‌بس، آن را به معناي عقب‌نشيني دونالد ترامپ، رييس‌جمهوري امريكا و راهي براي خروج او از بحران تفسير كردند. آسوشيتدپرس اين آتش‌بس يك‌طرفه را نشانه ذهن مغشوش ترامپ ارزيابي كرده و نوشت: «پاكستان ميزباني دومين دور مذاكرات را در برنامه داشت اما كاخ سفيد سفر برنامه‌ريزي شده جي.دي ونس، معاون رييس‌جمهوري امريكا به اسلام‌آباد را متوقف كرد، زيرا ايران موافق از سرگيري مذاكرات نبود.» به اعتقاد نويسنده اين گزارش، ايران با تداوم فشارهاي ناشي از بستن تنگه هرمز تلاش مي‌كند طرف مقابل را وادار به اعطاي امتيازات بيشتر كند. تغيير رويكرد ترامپ، واكنش اوليه محمدباقر قاليباف، رييس مجلس ايران را كه به عنوان مذاكره‌كننده اصلي در مذاكرات اخير ظاهر شده، به دنبال داشت. مشاور شخصي قاليباف، تمديد آتش‌بس را «توطئه‌اي براي خريد زمان جهت انجام يك حمله غافلگيركننده» دانست و افزود كه «زمان آن رسيده است كه ايران ابتكار عمل را به دست بگيرد.» مهدي محمدي در رسانه‌هاي اجتماعي نوشت: «طرف بازنده نمي‌تواند شرايط را ديكته كند. ادامه محاصره بايد با پاسخ نظامي مواجه شود.» تارنماي امريكايي هيل اين آتش‌بس را نشانه عقب‌نشيني ترامپ توصيف كرد و گزارش داد: اين تمديد، عقب‌نشيني ترامپ را نشان مي‌دهد كه ساعاتي پيش در مصاحبه‌اي با شبكه خبري سي‌ان‌بي‌سي گفته بود با تمديد آتش‌بس مخالف است.» برخي تحليلگران اما اين رويكرد متناقض و متضاد ترامپ را شاخصه رفتاري او در مذاكرات و معاملات دانسته و اعلام كردند ترامپ از دل اين تصميمات متناقض به دنبال تزريق تشويش به طرف مقابل است، اما واقع آن است كه دست ترامپ براي بسياري از تحليلگران و سياستگذاران رو شده و او نمي‌تواند با تكيه بر اين نوع رفتارها براي مدت زمان طولاني، دستاورد خلق كند. با افزايش فشار به ترامپ، كاخ سفيد به فاكس نيوز گفت كه ترامپ آتش‌بس با ايران را ۳ تا ۵ روز تمديد كرد.
دست‌اندازهاي مذاكرات ايران و امريكا
پرسش مهم بعدي محتواي مذاكرات و مطالبات ايران و امريكا از يكديگر است. اساسا هنوز داده‌هاي زيادي در‌خصوص خواسته‌هاي امريكا از ايران و بالعكس منتشر نشده است. در شرايطي كه مذاكره‌كنندگان تلاش مي‌كنند تا زمان حصول به نتيجه از درز مطالب خودداري كنند، دو نماينده عضو جبهه پايداري چهره‌هايي هستند كه اطلاعاتي را در اين زمينه با رسانه‌ها به اشتراك مي‌گذارند. علي خضريان، عضو كميسيون امنيت ملي مجلس يكي از همين نمايندگان است كه دو روز قبل فاش كرد: «طرف امريكايي در مذاكرات همه ‌چيز جمهوري اسلامي را خواسته است كه جمهوري اسلامي پيش از جنگ هم حاضر نبود اينها را بدهد، چه برسد به 40 روز جنگيده و دستاوردهايي داشته و شاخ دشمن را در منطقه شكسته... دشمن چيزي فراتر از مذاكرات ژنو را مطالبه مي‌كند. مي‌گويد كل سانتريفيوژهاي‌تان را بايد نابود كند. كل اورانيوم‌تان را بايد به من تحويل بدهيد. برويد در يك تعليق 20 ساله قرار بگيريد.» خضريان در شرايطي از اين مطالبات طرف امريكايي صحبت مي‌كند كه مقامات رسمي ايراني هنوز درخصوص مطالبات طرف امريكايي مطلبي را بيان نكرده‌اند. اين خط خبري توسط ساير چهره‌هاي جبهه پايداري نيز دنبال شد به گونه‌اي كه اميرحسين ثابتي، نماينده مجلس به دفعات به مخاطبان خود اعلام كرد: «ايران بايد جنگ را گسترش داده و براي مدت طولاني ادامه بدهد.» ثابتي درباره صحبت‌هاي خود در يكي از محلات تهران (۲۶ فروردين) نوشت: ‌ «اطلاع قطعي دارم يكي از خطوط قرمز رهبر انقلاب، عدم مذاكره با امريكا درباره موضوع هسته‌اي است. لذا آقايان قاليباف و عراقچي بايد به مردم توضيح بدهند آيا اخباري كه در رسانه‌هاي داخلي و خارجي درباره مذاكره براي تعليق غني‌سازي يا رقيق‌سازي اورانيوم منتشر شده، درست است يا خير؟ اگر نادرست است، بايد رسما تكذيب شود. در غير اين صورت، اگر مشخص شود خطوط قرمز رهبر انقلاب نقض شده، ما نيز با مردم صحبت‌هاي ديگري خواهيم داشت.» اين موضوع در برنامه‌هايي در شبكه‌هاي ۳، ۴ و گاهي افق نيز تكرار مي‌شود. برخلاف اين طيف از افراد و جريانات سياسي راديكال، مشرق‌نيوز از زاويه متفاوتي به تعارضات ميان تيم مذاكره‌كننده ايراني و امريكايي پرداخت و نوشت: «‌ايران و امريكا در سه نقطه اساسي يعني غني‌سازي، سرنوشت تاسيسات هسته‌اي و ذخاير اورانيوم خطوط قرمز متفاوتي دارند. ايران خواستار حفظ حق غني‌سازي خود، سالم‌ نگه‌داشتن تاسيسات هسته‌اي و رقيق‌سازي ذخاير (نه انتقال آنها به خارج) است. امريكا هر سه مورد را تاكنون رد مي‌كند، اين وضعيت باعث شده است ابتكارهايي نظير توقف موقت غني‌سازي نيز مورد پذيرش طرفين قرار نگيرد.» برخي منابع ايراني اما اعلام كرده‌اند، ايران پذيرفته تا تعليق غني‌سازي اورانيوم را براي مدت زمان محدودي در ازاي پايان دادن به تحريم‌هاي ثانويه و اوليه بپذيرد. چنانچه امريكا نيز از برخي مطالبات حداكثري خود دست بكشد، احتمال دستيابي به يك تفاهم 
(يا توافق) محتمل است.

آخرين رايزني‌ها براي عبور از چالش‌ها
در كشاكش اين ديدگاه‌هاي متفاوت و متضاد به نظر مي‌رسد كه حضور تيم مذاكره‌كننده ايراني در اسلام‌آباد براي روز جمعه برنامه‌ريزي شده باشد. ديروز خبر ديدار شهباز شريف، نخست‌وزير پاكستان با سفير ايران در پاكستان منتشر شد. برخي شنيده‌ها درخصوص پشت‌پرده اين ديدار حاكي است كه مقامات پاكستاني به ايران اطلاع داده‌اند كه ترامپ پذيرفته كه محاصره دريايي را پايان داده و زمينه را براي گفت‌وگو فراهم سازد.  در آخرين دست از تحولات با موضوع حضور تيم مذاكره‌كننده ايران در اسلام‌آباد، سعيد ايرواني، سفير ايران در سازمان ملل اعلام كرد: «نشانه‌هاي رفع محاصره دريايي ايران مشاهده شده؛ اگر چنين شود به اسلام‌آباد مي‌رويم.» او هشدار داد كه ايران هم براي مذاكره و هم براي جنگ آماده است. در اين شرايط دو طرف آخرين تلاش‌هاي‌شان براي افزايش برگ‌هاي برنده خود را آغاز كرده‌اند تا پشت ميز مذاكرات دستاوردهاي افزون‌تري را كسب كنند. برخي نزديكان ترامپ ديروز اعلام كردند، ترامپ به دنبال راهي براي خروج از مخمصه ايران است و در صورتي كه ايران راهي مذاكرات اسلام‌آباد شود، مي‌تواند دستاوردهاي قابل‌توجهي از ترامپ مستأصل كسب كند. تحليلگران اما سه سناريو را براي مذاكرات اسلام‌آباد پيش‌بيني كرده‌اند؛ «سناريوي اول دستيابي به توافق نسبي در موضوعات كمتر چالش‌‌برانگيز است كه مي‌تواند مسير را براي گفت‌وگوهاي بيشتر هموار كند. سناريوي دوم توقف موقت مذاكرات به دليل تفاوت ديدگاه‌ها همان‌طور كه در دوره‌هاي قبلي نيز رخ داد و سناريوي سوم شكست كامل در صورت اصرار بر مواضع حداكثري ازسوي هر يك از طرفين.» به اعتقاد بسياري از كارشناسان حصول سناريوي اول بيش از ساير سناريوها محتمل است.