خسارتهاي جاني و مالي جنگ رمضان
مهدي زارع
هجدهم مرداد ۱۴۰۵ رييس سازمان نظام پزشكي اعلام كرد در جنگ ۴۰ روزه ۳۵۱۹ نفر به شهادت رسيدند كه 3002 نفر مرد و ۵۱۷ نفر زن، ۲۷۰ نفر دانشآموز و ۳۸ شهيد نيز كمتر از پنج سال بودند. ۴۰ درصد شهدا - حدود ۱۴۱۰ نفر - با بانك ژنتيك شناسايي شدند چون پيكرها متلاشي شده و قابل شناسايي نبوده است. در طول جنگ 40 روزه، بيشترين شمار تلفات غير نظاميان در خارج از مرزهاي ايران و ناشي از حملات موشكي و پهپادي فرامرزي، در كشورهاي لبنان، عراق، اسراييل، عمان، امارات و كويت بود. بر اساس برآوردهاي گردآوري شده از وزارتخانههاي بهداشت، سازمانهاي بينالمللي، دفتر هماهنگي امور بشردوستانه سازمان ملل متحد و بيانيههاي نظامي، در لبنان 4324 كشته و ۱۲,۲۲۱ مجروح، در عراق ۱۴۶ كشته، در اسراييل 72 كشته، در عمان ۱۶ كشته، در امارات ۱۵ كشته، در كويت ۱۲ كشته و در ساير كشورها در مجموع ۱۵ كشته گزارش شد. بيش از 80 درصد كل تلفات در لبنان و ايران، به دليل بمباران شديد شهري، حملات هوايي به زيرساختها و عمليات زميني رخ داد. نسبت بالاي مجروح به كشته در مراكز شهري اسراييل به دليل وجود شبكههاي جامع آژير هشدار اوليه، پناهگاههاي بمباران و تخليه سريع پزشكي بود به نحوي كه ۷۸۰۰ مجروح در مقابل 72 كشته اعلام شد. خسارات اقتصادي ناشي از جنگ چهل روزه امريكا و اسراييل با ايران، با تخريب فيزيكي مستقيم و شوكهايي مانند اختلال در ترانزيت از طريق تنگه هرمز، بسته شدن حريم هوايي و توقف تجارت منطقهاي، بر خاورميانه اثر گذاشت. تحليلي از سوي برنامه توسعه سازمان ملل متحد (UNDP) تخمين زده كه اين جنگ، رشد توليد ناخالص داخلي منطقهاي را در كشورهاي عربي از ۱۹۴ ميليارد دلار به ۱۲۰ ميليارد دلار كاهش داد و رشد كلي منطقهاي (به استثناي ايران) از سوي بانك جهاني از 4 درصد به 1.8 درصد كاهش يافت.
خسارات مستقيم ايران با تخمين خسارات فيزيكي مستقيم از ۱۴۴ ميليارد دلار تا ۲۸۰ ميليارد دلار (تخمين دولت) متغير است. گزارشهاي شهرداري حاكي از خسارات گسترده در مراكز شهري مانند تهران با بيش از 50 هزار واحد مسكوني و همچنين زيرساختهاي نظامي و حمل و نقل تخريب يا آسيب ديده است. خسارات سنگين به داراييهاي راهبردي دولتي، شبكههاي پدافند هوايي و مجتمعهاي صنعتي ناشي از حملات تركيبي دشمن بوده است. خسارات غيرمستقيم شامل كل نيازهاي سرمايهگذاري و بازسازي ۵۰۰ ميليارد دلار پيشبيني شده است. درآمد سرانه ۴۷ درصد كاهش يافت. درآمدهاي صادرات هيدروكربن به دليل محاصره دريايي و اختلال در تنگه هرمز سقوط كرد. در اسراييل زيانهاي مستقيم شامل هزينههاي بالاي زمان جنگ، سامانههاي رهگيري موشكي - گنبد آهنين، فلاخن داوود، پيكان- و هزينه بسيج نيروهاي ذخيره بوده است. خسارات ساختاري به زيرساختهاي نظامي و غيرنظامي، تأسيسات بندري و اماكن نظامي از پهپادهاي دوربرد و موشكهاي بالستيك وارد شده است. زيانهاي غيرمستقيم اسراييل شامل انقباض شديد در بخشهاي غيرانرژي با ارزش بالا، از جمله گردشگري، املاك و مستغلات و سرمايهگذاريهاي فناوري است. افزايش هزينههاي استقراض دولتي، كاهش رتبه اعتباري و تأخير در زنجيره تأمين در پايانههاي دريايي مديترانه و درياي سرخ از هزينههاي مستقيم آن است. در كشورهاي شوراي همكاري خليج فارس (GCC) به دليل محاصره موقت تنگه هرمز، مدل تجاري اين كشورها با اختلال منجر به توقف صادرات نفت و گاز و تأخير در تجارت منطقهاي مواجه شد. رشد واقعي توليد ناخالص داخلي براي كشورهاي عضو شوراي همكاري خليج فارس از ۳.۱ درصد به ۱.۸ درصد كاهش يافت. ضررهاي مستقيم قطر با تهديدات فيزيكي و خسارات موضعي از هدف قرار گرفتن تأسيسات توليد LNG و زيرساختهاي انرژي قابل ارزيابي است. ضررهاي غيرمستقيم قطر شامل توقف تقريبا كامل حمل و نقل LNG از طريق تنگه هرمز بود، كه منجر به اعلام وضعيت اضطراري توسط شركت قطر انرژي QatarEnergy شد. ضررهاي شديد درآمدي براي شركت هواپيمايي قطر ايرويز از بسته شدن حريم هوايي منطقهاي، در كنار افزايش مخاطرات براي زيرساختهاي حياتي نمكزدايي بخشهاي ديگر خسارتهاي غير مستقيم قطر است. ضررهاي مستقيم امارات متحده عربي شامل حملات به هابهاي انرژي، زيرساختهاي بندري و سامانههاي پدافندي امارات است. ضررهاي غيرمستقيم شامل ركود شديد در بخشهاي هوانوردي -شركت امارات و فلاي دوبي- گردشگري و لجستيك تجاري به دليل لغو پروازها و درك ريسك منطقهاي بوده است. كاهش شديد اعتماد مصرفكننده و هزينههاي خردهفروشي كالاهاي لوكس بخشهاي ديگر اين خسارتهاي غير مستقيم است. عربستان سعودي (KSA) با زيانهاي مستقيم هزينههاي نظامي، عمليات رهگيري و تقويت امنيت در امتداد داراييهاي ساحلي و مرزي بوده است. زيانهاي غيرمستقيم عربستان شامل تأخير در صادرات پايانههاي نفتي خليج فارس بوده، هرچند تا حدي با تغيير مسير قابليتها از طريق خط لوله شرق-غرب به درياي سرخ جبران ميشود. كاهش گسترده در رشد توليد ناخالص داخلي غيرنفتي و تأخيرهاي موقت در سرمايهگذاريهاي كلان پروژه چشمانداز ۲۰۳۰ به دليل فرار سرمايه خارجي از خسارتهاي غير مستقيم عربستان است. كويت با زيانهاي مستقيم آسيب هدفمند به پايانههاي صادرات نفت محلي و پستهاي امنيتي مرزي در اين جنگ روبروشد. زيانهاي غيرمستقيم كويت شامل توقف صادرات هيدروكربن در پشت تنگه هرمز با گزينههاي محدود دور زدن است. آسيب قابل توجه به زنجيره تأمين غذا و آب به دليل وابستگي به واردات و آسيب به كارخانههاي آب شيرينكن كويت از خسارتهاي غير مستقيم بود. خسارات مستقيم بحرين شامل هزينههاي مستقيم امنيتي و آسيبهاي ساختاري محلي در اطراف تأسيسات دريايي و دفاعي در برابر اصابتهاي موشك و پهپاد بوده است. خسارات غيرمستقيم بحرين انقباض در خدمات مالي، بانكداري و تجارت ترانزيت، همراه با افزايش حق بيمه ريسك حاكميتي و گسترش كسري مالي است. خسارات مستقيم عمان شامل خسارات جزیي زيرساختهاي محلي و هزينههاي امنيتي در مرزهاي دريايي و خسارات غيرمستقيم شامل تورم كلي زنجيره تأمين منطقهاي، كاهش گردشگري و كاهش سرمايهگذاري منطقهاي است. در عراق خسارات مستقيم شامل آسيب ساختاري به پايگاههاي نظامي، خطوط تأمين و زيرساختهاي مرزي ناشي از درگيريهاي نيابتي و حملات هوايي و خسارات غيرمستقيم از دست دادن ظرفيت صادرات نفت جنوب از طريق خليج فارس است كه منجر به كاهش اجباري توليد شد. كاهش ارزش پول، افزايش تورم و كاهش تجارت فرامرزي با ايران و كشورهاي همسايه نيز از خسارتهاي غير مستقيم عراق است. در اردن خسارات مستقيم شامل هزينههاي عمليات دفاع هوايي براي رهگيري پهپادها و موشكهاي فرامرزي بود و خسارات غيرمستقيم شامل توقف كامل گردشگري و تجارت ترانزيتي در مرزهاي زميني و افزايش هزينههاي واردات انرژي، هزينههاي اضافي لجستيكي و فشارهاي كلان اقتصادي است كه نيازمند تخصيص مجدد بودجه اضطراري است.