پرواز كلمه بر فراز زمان و مكان

كلمات پديده‌هايي جهنده و پرنده هستند كه از ذهن مي‌جهند و به پرواز در مي‌آيند، با سلسله اعصاب جريان مي‌يابند، بر صفحه‌اي گلين، كاغذي يا الكترونيكي نقش مي‌بندند و مكتوب مي‌شوند و در سفري فراتر از تاريخ و جغرافيا به گردش در مي‌آيند تا در فاصله‌ دورتر زماني و مكاني نسبت به محل زايش خود در ذهن كسي يا كساني جاي بگيرند و فعل و انفعالي موسوم به انديشيدن را سبب شوند. كتاب‌ها و نوشته‌هاي گوناگون بشري در زمان‌ها و مكان‌هاي مختلف، از ذهن نويسنده‌اي تراوش يافته و پس از مكتوب شدن، بر بال زمان سوار شده و به عنوان ميراث فرهنگي بشريت در جاهاي متعددي در ذهن‌ آدم‌هاي گوناگوني فرود آمده و مي‌آيند.گاهي براي زايش و پرواز كلماتي كه قرار است جزيي جدايي‌ناپذير از ميراث فرهنگي جهان شوند، تقدير همراهي كرده و از مرگ نوزادي نحيف جلوگيري مي‌كند تا او را صاحب قلمي قوي گرداند. 224 سال پيش حاصل معاشقه ژوزف و سوفي در جايي از سرزمين فرانسه، نوزادي شد كه اگر سرنوشتش به بيراهه مي‌رفت بعدها مي‌توانست به جاي قلم، اسلحه در دست بگيرد و صفحات تاريخ را خون‌آلود كند يا با تصميمات اشتباهش به بدبخت شدن ملتي كمك كند. ويكتور هوگو در سال 1802 به دنيا آمد تا در فراز و نشيب زندگي خود كلمات زيادي را روي كاغذ بنشاند و آثار چندي را براي ادبيات جهان خلق كند. حدود 164 سال پيش نتيجه تجمع و رسوب بيش از 655 هزار كلمه از ذهن ويكتور هوگو، پديد آمدن شاهكاري به نام «بينوايان» شد كه در سال 1862 منتشر شد. او با نوشتن اين رمان تيره‌روزي‌ها و بدبختي‌هاي بشر را در يك پهنه از جغرافيا نشان داد و سيماي زندگي اجتماعي، تاريخ و اوضاع پاريس قرن نوزدهم را به تصوير كشاند. در كتاب بينوايان براي آنكه بي‌عدالتي‌هاي اجتماعي و رنج‌هاي آدم‌هاي كف جامعه در همه اعصار تاريخ منعكس شود، شخصيت‌هاي مختلفي چون ژان والژان، فانتين، كوزت و تنارديه‌ها به كار گرفته مي‌شود و آنها را با جريانات تاريخي و اجتماعي فرانسه به هر سو مي‌كشاند. قانون براي جامعه خوب و ضروري است، اما قانونِ بد و بي‌انعطاف، عذاب اجتماعي را سبب مي‌شود و به آفرينش رنج مي‌انجامد كه به موجب آن دزديدن يك قرص نان توسط يك بينوا مستوجب زنداني شدن سخت و سال‌ها كار اجباري خواهد شد و تباه شدن دوران روشن جواني او را به همراه دارد. هوگو براي اينكه «رنجِ بينوايي منتهي به رستگاري» را روايت كند، كليات داستان را چون تخته پاره‌اي در درياي رويدادهاي تاريخي و اجتماعي شناور مي‌سازد و خواننده را پاروزنان از دل جريانات عبور مي‌دهد. هوگو براي اينكه در قسمتي از داستان، ژان والژان و كوزت را از دست ژاور بازرس فراري بدهد، مجبور است مناسك مذهبي صومعه را مفصل توضيح بدهد و گويا با كشاندن ماجراي كتاب به يك صومعه، حواس ژاور را پرت كند و آنها را از دست او برهاند. در جاي ديگر براي آنكه رشادت‌هاي پدر ماريوس و ارتباط داستان با تنارديه‌ها را به پيش بكشد، صفحاتي از تاريخ جنگ‌هاي فرانسه را باز كرده و نبرد واترلو را توضيح مي‌دهد. ويكتور هوگو در رمان بينوايان شهرسازي و خيابان‌بندي‌هاي پاريس را براي خوانندگان ترسيم مي‌كند تا موقعيت انقلابيون در جنگ داخلي را نشان بدهد و به تاريخ سيستم دفع فاضلاب پاريس (اگو) اشاره مي‌كند تا در پس آن بتواند ماريوس را بر پشت ژان والژان سوار كرده و به زيرزمين ببرد و از طريق محيط گنداب‌ها فراري بدهد. قرار گرفتن حاشيه فراوان در كنار متن داستان سبب شده تا در طول حدود 16 دهه انتشار كتاب به زبان‌هاي مختلف در سراسر جهان برخي ناشران اقدام به كوتاه‌سازي آن كنند. به‌روز بودن موضوع بينوايي و جذابيت داستان بينوايان سبب شده است تا در همه زمان‌ها و در همه كشورها علاوه بر ترجمه متن اصلي كتاب براي خوراندن آن به مخاطبان فرانسوي‌ندان، اقتباس‌هاي فراواني نيز به صورت نمايشنامه، تئاتر، مجموعه تلويزيوني، فيلم سينمايي و نقاشي و حتي كتاب‌هاي جديد صورت بگيرد تا ناميرايي كتاب و نويسنده‌اش را سبب‌ساز شوند. در ايران براي اولين‌بار يوسف اعتصامي پدر پروين اعتصامي فقط جلد اول آن را با عنوان تيره‌بختان در سال 1303 به فارسي برگرداند تا 62 سال پس از نخستين نشر آن رمان در جهان، واژه‌هاي آفريده شده توسط هوگو در آن سوي جهان، به ذهن ايراني‌ها راه يابد. حسينقلي مستعان در سال 1309 نخستين ترجمه كامل آن را به فارسي‌زبانان عرضه كرد و پس از مستعان بيش از 10 ترجمه توسط كسان ديگر انجام شد و ناشران فراواني با منتشر كردن رمان بينوايان باعث فرود آوردن انديشه‌هاي ويكتور هوگو در ذهن خوانندگان فارسي‌زبان شدند.با توجه به پويايي زبان و سنگيني بعضي واژه‌ها براي نسل جديدِ كتاب‌خوان، بي‌شك ترجمه‌هاي به‌روز اين شاهكار فرانسوي در هر دوره‌اي ضروري است، اما شوربختانه مواردي ديده مي‌شود كه برخي ناشران ايراني نسخه ترجمه شده مستعان را با نام او يا با نام مترجم ديگري و بدون دقت در ويراستاري روانه بازار نشر مي‌كنند كه سنگيني واژه‌هاي قديمي و غلط‌هاي تايپي متعدد در متن كتاب موجب مي‌شود تا درك و فهم كتاب براي خواننده دشوار شود و در مواردي خوانندگان را از خواندن ادامه آن منصرف سازند و بدين خاطر از فرود آمدن كلمات در فراسوي زمان و مكان به ذهن عده‎اي جلوگيري كنند .