مرتضي مكي، كارشناس روابط بينالملل، در پاسخ به پرسش نخست «اعتماد» درباره چرايي تعويق نشست صلاله عمان گفت: «در ابتدا يادآور ميشوم كه اگر اين نشست برگزار ميشد، گام مهمي در جهت كاهش يا مديريت تنش در منطقه بود. ايران و عمان، به عنوان دو كشور ساحلي تنگه هرمز، ميتوانستند با هماهنگي و همراهي كشورهاي عضو شوراي همكاري خليجفارس، به چارچوبي براي مديريت اين تنگه دست پيدا كنند. بدين معنا كه اگر اعضاي شوراي همكاري خليجفارس و عمان در نشست حضور مييافتند و تفاهمنامه ايران و عمان با مشاركت آنها امضا ميشد، بخش بزرگي از چارچوب منطقهاي موردنياز، دستكم در قالب قواعد حقوق درياها شكل ميگرفت. در چنين شرايطي، امريكا احتمالا بزرگترين بازنده اين توافق بود، زيرا يكي از مهمترين توجيههاي حضور امريكا در منطقه، حمايت از منافع و امنيت كشورهاي ساحل جنوبي خليجفارس و تضمين آزادي تردد نفتكشها از تنگه هرمز عنوان ميشود.»
«صلاله» به دليل هراس اعراب از امريكا برگزار نشد
مكي ادامه داد: «بنابراين چنين توافقي عملا استدلال امريكا براي تداوم حضور در خليجفارس را تضعيف ميكرد. انتشار خبر برگزاري نشستي با حضور وزيران خارجه كشورهاي حوزه خليجفارس، از اين جهت شوكآور بود كه كمتر كسي انتظار داشت اعضاي شوراي همكاري به اين سادگي در نشستي مشترك با ايران حاضر شوند و تفاهمنامهاي راهبردي را امضا كنند، از همين رو بسياري از تحليلگران در فاصله انتشار خبر تا اعلام تعويق نشست، اين ابتكار را گامي مهم در مسير همكاري ميان ايران و اعضاي شوراي همكاري خليجفارس ميدانستند؛ اتفاقي كه از نگاه آنها ميتوانست در چند دهه گذشته كمسابقه باشد. با اين حال، هر اندازه اين ابتكار ميتوانست دستاورد مهمي محسوب شود، به همان اندازه نيز براي امريكا و شركاي منطقهاياش حساسيتزا و آسيبپذير بود.» اين تحليلگر مسائل سياست خارجي در بخش ديگر اظهارات خود درباره چرايي توقف نشست گفت: كشورهاي حاشيه خليجفارس بايد همزمان رضايت و همكاري امنيتي خود با امريكا را حفظ كنند. اگر آنها بهسمت ايجاد يك پلتفرم منطقهاي براي سازش، همكاري و همراهي ميان كشورهاي ساحلي خليجفارس حركت ميكردند، نفوذ و قلمرويي كه امريكا براي خود در منطقه تعريف كرده است، به چالش كشيده ميشد، از همين رو تعويق نشست نشان داد كشورهاي منطقه هنوز اراده لازم را براي رسيدن به همكاري منطقهاي پيدا نكردهاند. همين مساله ازجمله عوامل و انگيزههايي بود كه به تعويق برگزاري اين نشست انجاميد.»
اسراييل، امريكا و موانع پيش روي ابتكار عمان
اين كارشناس روابط بينالملل، در ادامه گفتوگو با «اعتماد» نقش امريكا و اسراييل را در سرنوشت ابتكار عمان براي شكلدادن به سازوكاري ميان ايران و كشورهاي حاشيه خليجفارس را نيز موثر دانست و گفت: موضع ايران درباره مشروط بودن بازگشايي تنگه هرمز به بازگشت امريكا به تفاهم اسلامآباد، ميتواند بر فضاي اين ابتكار اثر بگذارد. به باور مكي «در نشست مشترك شوراي همكاري خليجفارس با ايران، متغير اسراييل و لابي اين بازيگر در امريكا نميتواند ناديده گرفته شود. اسراييل يك متغير مهم و اثرگذار در روند تحولات سياسي منطقه است.» مكي در ادامه افزود: «اگر چنين توافق و همكارياي امضا ميشد، عملا پيمان ابراهيم به چالش كشيده ميشد. امريكا همچنان تلاش ميكند عربستان را به پيوستن به پيمان ابراهيم وادار كند و حتي همكاريهاي امنيتي خود با عربستان و موضوع يمن را به اين مساله پيوند زده است.» او ادامه داد: «امريكا، اسراييل و امارات در اين معادله حضور دارند و در شرايطي كه منافع متعارضي ميان كشورهاي ساحل جنوبي خليجفارس و جمهوري اسلامي وجود دارد، امضاي توافقنامه ميان ايران و كشورهاي منطقه با حمايت و مشاركت اعضاي شوراي همكاري ميتواند بسياري از معادلات منطقهاي را تغيير دهد.» اين تحليلگر مسائل سياست خارجي در ادامه تصريح كرد: «به هر حال، واكنشهايي كه ازسوي سخنگوي وزارت امور خارجه مطرح شده، نشان ميدهد كه برگزاري چنين نشستي در آينده نزديك ممكن است با دشواري روبهرو باشد.»
يمن؛ فرصت فشار بر دشمن و خطر گسترش جنگ
مرتضي مكي، كارشناس روابط بينالملل در ادامه گفتوگو با «اعتماد» تحولات يمن، گزارشها درباره پيشروي انصارالله در نزديكي بابالمندب و ارزيابيها درباره اثر اين روند بر فشارهاي منطقهاي عليه ايران را بررسي كرد. او اختلاف ميان عربستان و امارات، توان و انگيزه نيروهاي انصارالله و ملاحظات داخلي و منطقهاي امريكا را از عوامل مهم در وضعيت كنوني دانست. اين كارشناس خاطرنشان كرد: «تحولات يمن را بايد از چند زاويه بررسي كرد. اختلافات عربستان و امارات، موضوع پنهاني نيست و نيروهاي مورد حمايت دو كشور در سالهاي گذشته براي نفوذ و كنترل مناطق مختلف يمن، درگيريهاي شديدي داشتهاند. وجود منافع و حوزههاي نفوذ متعارض ميان رياض و ابوظبي، يكي از عوامل موفقيت نيروهاي يمني و انصارالله بوده است.» مكي افزود: «شكاف ميان جناحهاي طرفدار عربستان و امارات، در برابر انسجام و اراده نيروهاي انصارالله قرار دارد. نبايد اراده و قدرت انصارالله را نيز ناديده گرفت. آنها درگير جنگي هستند كه آن را جنگي وجودي و همهجانبه تلقي ميكنند و با انگيزه بالايي از سرزمين خود دفاع ميكنند؛ درحالي كه بسياري از نيروهاي مقابل، بيشتر بر پايه دريافت پول و حقوق وارد جنگ شدهاند. حال اگر انصارالله با تداوم اين روند بتواند كنترل بيشتري بر بابالمندب به دست آورد، باتوجه به هماهنگي موجود با ايران، اين مساله براي تهران فرصتي ايجاد ميكند تا هزينههاي تحريم و محاصره امريكا افزايش يابد. فشار ناشي از اين وضعيت ميتواند در حوزه سياسي، اقتصادي و حتي فضاي داخلي امريكا اثرگذار باشد.»
چرايي بيميلي ترامپ براي ورود به جبهه دوم
اين تحليلگر مسائل سياست خارجي در ادامه تصريح كرد: «با توجه به انتخابات پيشروي امريكا، تداوم و تشديد تنشها ميتواند موقعيت دولت امريكا را دشوارتر كند. ترامپ و اعضاي دولت او بر پايان يافتن جنگ پيش از انتخابات تاكيد ميكنند، زيرا ميدانند طولانيشدن جنگ ميتواند بر پايگاه راي حزب جمهوريخواه اثر بگذارد. از اين منظر، امريكا ممكن است تلاش كند اثرگذاري تحولات منطقه بر انتخابات را كاهش دهد. با اين حال اين وضعيت فقط فرصت نيست و تهديدهايي هم به همراه دارد. عربستان ممكن است در كنار امريكا وارد مواجههاي بزرگتر شود و در نتيجه شدت جنگ در يمن و خليجفارس افزايش يابد؛ وضعيتي كه تبعات آن ميتواند گسترده و غيرقابل پيشبيني باشد.» مكي در ادامه به چرايي پرهيز امريكا از همراهي كامل با عربستان در تقابل با انصارالله پرداخت و در اين باره گفت: «عدم رغبت واشنگتن به شرايط داخلي و منطقهاي امريكا بازميگردد. اين كشور در وضعيت سياسي داخلي و بحرانهاي منطقهاي فعلي، تمايلي ندارد وارد جنگي گستردهتر شود، زيرا چنين مسيري لزوما با منافع آن در منطقه و مديريت چالش با ايران سازگار نيست.» او تاكيد كرد: «اگر امريكا همراه عربستان وارد مواجههاي بزرگتر با ايران شود، عملا با گسترش همزمان بحران در دو جبهه روبهرو خواهد شد، وضعيتي كه مديريت آن دشوار است. پيوندها و هماهنگيهاي موجود ميان ايران، يمن و حزبالله نيز ميتواند تبعات غيرقابل پيشبيني براي امريكا ايجاد كند. به همين دليل، واشنگتن تلاش ميكند در يك بازه زماني محدود، تنش در منطقه را كنترل كند تا هم مسير اعمال فشار اقتصادي و تحريم عليه ايران را حفظ كند و هم در سياست داخلي خود با هزينه سنگينتري روبهرو نشود.»
انصارالله و كانون فشار بر عربستان
مرتضي مكي در ادامه گفتوگو با «اعتماد» ارزيابي خود را از تاثير تحولات بابالمندب بر جايگاه انصارالله در محور مقاومت، تمركز حملات بر زيرساختهاي انرژي عربستان و احتمال گسترش بحران در غرب آسيا مطرح كرد. او گفت: انصارالله در مقطع فعلي بيش از آنكه به دنبال كنترل كامل بابالمندب باشد، بر تثبيت دستاوردهاي اخير و افزايش فشار بر عربستان تمركز دارد. اين كارشناس مسائل بينالملل خاطرنشان كرد: «ريشههاي تاريخي عميقي در وضعيت داخلي عربستان وجود دارد؛ ساختار حكومتي اين كشور با شكافها و اختلافها و درگيريهايي مواجه شده كه آن را با چالش روبهرو كرده است. با اين حال، انصارالله ميكوشد از موفقيتهاي چند هفته اخير براي خروج از وضعيت محاصره استفاده كند.»
او افزود: «نوع رفتار و كنش انصارالله نشان ميدهد كه آنها اكنون به دنبال تثبيت دستاوردهاي خود در هفتههاي اخير هستند و بارها تاكيد كردهاند كه فعلا قصد بستن كامل بابالمندب را ندارند. تمركز اصلي آنها بر عربستان و اعمال فشار بر زيرساختهاي اقتصادي و انرژي اين كشور است تا رياض را به پايان دادن به جنگ يمن وادار كنند اما پيشبيني ميشود عربستان به سادگي دستاوردها و پيشرويهاي آنها را نپذيرد و تلاش كند به انصارالله ضربه بزند. در مقابل، انصارالله ظرفيتهايي دراختيار دارد كه ميتواند عربستان را در شرايط دشواري قرار دهد.» اين تحليلگر مسائل سياست خارجي در ادامه تصريح كرد: «تحولات يمن نشان داده جنگ فقط در خاك اين كشور جريان ندارد و به عمق خاك عربستان نيز كشيده شده است. توان موشكي و پهپادي انصارالله و هزينههايي كه ميتواند به عربستان تحميل كند، متغيرهايي مهماند كه رياض را وادار ميكند با محاسبه بيشتري تصميم بگيرد. از منظري ديگر بهدليل اين متغيرهاي مهم در درياي سرخ و خليجفارس، چشمانداز كوتاهمدت تحولات منطقه دشوار و پيچيده است. اين متغيرها هم در جبهه مقاومت و هم در سوي امريكا، عربستان و ديگر كشورهاي مقابل مقاومت اثرگذارند.» اين كارشناس مسائل بينالملل در ادامه افزود: «فعال شدن ديپلماسي، به ويژه تلاشها و ابتكارهاي عمان، در مديريت تحولات تعيينكننده است. هر اندازه در روزهاي آينده ديپلماسي فعالتر شود و تلاشهاي عمان براي گفتوگو و كاهش تنش جديتر پيش برود، احتمال كنترل بحران بيشتر خواهد شد. در مقابل، اگر رايزنيها به سمت مديريت تنش حركت نكند، احتمال تشديد تنش بالا ميرود.» مكي درباره احتمال نقشآفريني پاكستان و تركيه در يك رويارويي فراگير نيز خاطرنشان كرد: «نقش پاكستان در تحولات آينده احتمالا محدود خواهد بود. تركيه نيز تاكنون واكنش معناداري نشان نداده و به نظر ميرسد تمايلي ندارد تنش در منطقه بيش از اين گسترش يابد.»
بازدارندگي با آمادگي در ميدان ديپلماسي
مرتضي مكي در جمعبندي گفتوگو با «اعتماد» راهبرد ايران براي افزايش توان بازدارندگي و كماثر كردن محاصرههاي تحميلي را در پيوند ميان آمادگي دفاعي و ديپلماسي فعال براي كاهش تنش ارزيابي كرد. اين كارشناس گفت: «هر اندازه شدت جنگ افزايش يابد، تبعات آن غيرقابل پيشبينيتر و در عين حال دشوارتر خواهد شد. از اين رو، اولويت نخست ايران بايد حفظ آمادگي دفاعي براي مقابله با تهديدهاي امريكا باشد؛ در كنار آن نيز بايد ديپلماسي فعالي براي كاهش تنش دنبال شود.» مكي افزود: «نوع كنش و رفتار تهران درقبال قطعنامه شوراي حكام و اعلام آمادگي ايران براي پذيرش نظارتهاي آژانس، در صورتي كه شرايط موردنظر ايران فراهم شود، نشان ميدهد تهران نميخواهد وارد مسير تشديد تنش و رويارويي با امريكا و متحدانش شود و به دنبال تنشزدايي است. در همين راستا ديدار ميان مسعود پزشكيان و وليعهد ابوظبي نيز حامل اين پيام بود كه ايران، كشورهاي منطقه را به همكاري براي تامين امنيت، ثبات و توسعه دعوت ميكند و برمبناي نگاه به آينده، خواهان همكاري با همسايگان است.» اين تحليلگر مسائل سياست خارجي در انتها تصريح كرد: «پرسش اصلي براي كشورهاي منطقه اين است كه تا چه اندازه ميخواهند منافع، ثبات و توسعه خود را به امريكا و رژيم اسراييل گره بزنند يا بهسمت همكاري با ايران حركت كنند. تخريب و ناامنسازي كشورهاي منطقه، نه براي مردم ايران و نه براي ملتهاي منطقه سودي ندارد؛ تنها به بازيگراني بيرون از منطقه امكان ميدهد بار ديگر پروژهها و منافع خود را پيگيري كنند.»