تعويق نشست صلاله عمان، محصول يك عامل منفرد نبود؛ بلكه حاصل همزماني پنج متغير بود: اعتراض عربستان به متن پيشنهادي، عدم مشاركت بحرين، تصميم مشترك ايران و عمان براي تعويق، فشار امريكا بر عمان و موضع واشنگتن مبني بر خارج نگه داشتن موضوع هرمز از مذاكرات با ايران. در اين ميان، اعتراض عربستان به آنچه «تثبيت وضعيت جديد در هرمز» مي‌دانست، عامل مستقيم تعويق بود؛ اما مانع عميق‌تر، تضاد ميان دو رويكرد است: از يك‌سو، ايران و عمان به عنوان دو كشور ساحلي در پي تثبيت نقش خود در ترتيبات عبور و امنيت هرمز هستند و ازسوي ديگر، امريكا تمايلي ندارد اين ترتيبات به موضوعي براي مذاكره يا توافق رسمي با ايران تبديل شود. از اين منظر، آنچه در صلاله به تعويق افتاد، لزوما اصل تفاهم ايران و عمان نيست، بلكه روند اعلام، اجماع‌سازي و عملياتي كردن آن است.
عربستان؛ ماشه مستقيم تعويق
براساس گزارش‌هاي منتشر شده، عربستان در آخرين مرحله نسبت به متن پيشنهادي ايران و عمان اعتراض و خواستار اصلاح آن شد. نگراني اصلي رياض اين بود كه متن پيشنهادي عملا وضعيت جديدي را در هرمز تثبيت كند.
اهميت موضوع در محتواي ترتيبات پيشنهادي است؛ مسيري كه ورود كشتي‌ها را از آب‌هاي سرزميني ايران و بخش مهمي از خروج را از آب‌هاي سرزميني عمان عبور مي‌داد. بنابراين، اختلاف فقط بر سر يك مسير كشتيراني نيست؛ بلكه بر سر يك پرسش اساسي است: چه كسي قواعد عبور و امنيت هرمز را تعيين مي‌كند؛ كشورهاي ساحلي يا ساختارهاي امنيتي فرامنطقه‌اي؟
بحرين؛ شكاف در جبهه عربي
از منظري ديگر بحرين اعلام كرد تا زماني كه روابط ديپلماتيك با ايران احيا نشود، در نشست جمعي با حضور تهران شركت نخواهد كرد. اين موضع نشان داد كه كشورهاي عربي ساحل خليج‌فارس الزاما داراي يك رويكرد واحد درقبال ايران نيستند. كاهش سطح مشاركت برخي ديگر از كشورهاي عربي نيز از وزن منطقه‌اي نشست مي‌كاست. از اين منظر، صلاله نه تنها محل گفت‌وگو درباره هرمز، بلكه آينه‌اي از اختلافات درون شوراي همكاري خليج‌فارس شد.
ايران و عمان؛ تعويق به معناي عقب‌نشيني نيست
مقام‌هاي ايراني تاكيد كرده‌اند كه تعويق نشست با درخواست برخي كشورهاي منطقه و براساس تصميم مشترك ايران و عمان صورت گرفته است. وزير خارجه عمان نيز هدف از تعويق را ايجاد زمينه براي اجماع بيشتر عنوان كرده است. بنابراين، نبايد تعويق را صرفا شكست يا عقب‌نشيني تهران و مسقط دانست. مي‌توان آن را خريد زمان براي مديريت اختلافات و افزايش امكان اجماع نيز تفسير كرد. مهم‌تر آنكه وزارت خارجه ايران اعلام كرده تفاهم ايران و عمان به عنوان دو كشور ساحلي نهايي شده و رايزني درباره نحوه اعلام يا ثبت آن ادامه خواهد يافت. پس يك تمايز كليدي وجود دارد: آنچه به تعويق افتاده، نشست و نحوه اعلام تفاهم است؛ نه لزوما اصل تفاهم.
امريكا؛ مانع ساختاري «عدم مذاكره درباره هرمز»
گزارش خبرگزاري سي‌ان‌ان درباره موضع دولت ترامپ، بعد ديگري به ماجرا مي‌افزايد. براساس اين گزارش، واشنگتن به كشورهاي خليج‌فارس اعلام كرده است كه در مذاكرات احتمالي آينده با ايران، ترجيح مي‌دهد تمركز بر موضوع هسته‌اي باشد و هرمز وارد دستور كار مذاكرات نشود. اين موضع، اهميت راهبردي دارد؛ زيرا اگر مساله هرمز از مذاكرات امريكا و ايران خارج باشد، هر ترتيبي كه در آن نقش ايران در قواعد هرمز به صورت نهادي تثبيت شود، مي‌تواند با رويكرد واشنگتن اصطكاك پيدا كند. در نتيجه، مساله صلاله فقط اختلاف ايران و برخي كشورهاي عربي نيست؛ بلكه به رقابت بر سر معماري امنيتي هرمز مربوط مي‌شود. در اين ميان تهديدهاي علني ترامپ عليه عمان نيز بر پيچيدگي شرايط افزود. اين تهديدها، فارغ از ميزان امكان عملياتي شدن، پيام سياسي مشخصي داشت: واشنگتن با ترتيباتي كه بدون لحاظ نقش امريكا در هرمز شكل بگيرد، موافق نيست. عمان در چنين شرايطي ميان چند ضرورت قرار دارد: حفظ نقش ميانجي، روابط با ايران، مناسبات با كشورهاي عربي و همكاري امنيتي با غرب. بنابراين، فشار امريكا بر مسقط را بايد بيشتر عامل محدودكننده فضاي مانور عمان دانست تا علت مستقل تعويق.
پارادايم اصلي؛ هرمز از آبراه به اهرم مذاكره
اهميت واقعي صلاله در تغيير جايگاه هرمز در معادلات منطقه‌اي است. بدين معنا كه هرمز ديگر صرفا يك مسير عبور انرژي نيست؛ بلكه نقطه اتصال جغرافيا، انرژي، تجارت، امنيت و ديپلماسي است. در اين چارچوب مي‌توان از مفهوم «قدرت متصل» سخن گفت؛ قدرتي كه از اتصال چند مولفه به يكديگر شكل مي‌گيرد: هرمز، انرژي، كشتيراني، امنيت منطقه‌اي و ديپلماسي. اين مفهوم براي ايران اهميت ويژه‌اي دارد، زيرا قدرت تهران در هرمز صرفا ناشي از موقعيت جغرافيايي نيست، بلكه از توانايي آن براي اثرگذاري بر شبكه‌اي از مناسبات منطقه‌اي ناشي مي‌شود. البته اهرم‌سازي با بستن تنگه يكسان نيست. قدرت راهبردي زماني پايدارتر است كه موقعيت جغرافيايي به جاي تبديل‌شدن به ابزار تقابل، به اهرم مذاكره و توليد امنيت تبديل شود.
سه منطق در برابر يكديگر
تحولات صلاله را مي‌توان حاصل برخورد سه منطق دانست:
منطق اول؛ حاكميت ساحلي: بدين معنا كه ايران و عمان بر نقش كشورهاي ساحلي در تنظيم ترتيبات هرمز تاكيد دارند.
منطق دوم؛ امنيت منطقه‌اي عربي: برخي كشورهاي عربي نگران افزايش نقش ايران در معماري امنيتي هرمز هستند و ميان آنها نيز درباره نحوه تعامل با تهران اختلاف وجود دارد.
منطق سوم؛ معماري امنيتي امريكا: واشنگتن خواهان بازبودن هرمز است، اما ظاهرا تمايلي ندارد مساله هرمز به موضوعي براي توافق ساختاري با ايران تبديل شود.
با لحاظ كردن سه متغير بالا مي‌توان گفت تعويق نشست صلاله در نقطه برخورد همين سه منطق اتفاق افتاد.
جمع‌بندي نهايي
تعويق نشست صلاله را بايد بيش از آنكه شكست يك ابتكار ديپلماتيك دانست، نشانه دشوار شدن توافق بر سر قواعد جديد هرمز تلقي كرد. عربستان با اعتراض به متن، عامل مستقيم تعويق شد؛ بحرين با عدم مشاركت، شكاف منطقه‌اي را آشكار كرد؛ امريكا با موضع «عدم مذاكره درباره هرمز» محدوديت ساختاري ابتكار را نشان داد و فشارهاي ترامپ، فضاي مانور عمان را دشوارتر كرد. با اين حال، ايران و عمان تفاهم خود را كنار نگذاشته‌اند و بر نهايي شدن آن تاكيد كرده‌اند. بنابراين، پرسش اصلي پس از صلاله ديگر اين نيست كه «آيا تفاهم ايران و عمان وجود دارد؟» بلكه اين است كه: اين تفاهم چگونه، چه زماني و با چه سطحي از اجماع منطقه‌اي اعلام و عملياتي خواهد شد؟ اگر اين تفاهم بتواند بدون تبديل شدن به تقابل جديد، امنيت كشتيراني و منافع كشورهاي ساحلي را تامين كند، هرمز مي‌تواند از يك نقطه بحران به سكوي ديپلماسي منطقه‌اي تبديل شود. در چنين شرايطي، راهبرد مطلوب ايران نه نمايش صرف قدرت، بلكه مديريت هوشمندانه قدرت است؛ يعني تبديل موقعيت جغرافيايي، حاكميت ساحلي و «قدرت متصل» ايران به اهرمي براي امنيت، مذاكره و ثبات منطقه‌اي. پس صلاله پايان راه نيست؛ بلكه مي‌تواند آغاز چانه‌زني بر سر اين پرسش باشد كه قواعد جديد هرمز را چه كساني و با چه منطقي تعيين خواهند كرد.
كارشناس ارشد مسائل بين‌الملل