گزارش « اعتماد » از تلاش برای الحاق حريم پارسه به شهر مرودشت
نفوذ در حريم تخت جمشيد
مريم جليلوند فرد
«تخت‌جمشيد معامله شد»، اين عنوان گزارشي بود كه در روزهاي گذشته، پرونده قديمي توسعه شهر مرودشت به سمت يكي از مهم‌ترين ميراث‌هاي جهاني ايران را دوباره به صدر اخبار آورد. اين پرونده يك سال پيش با انتشار نخستين نقشه‌هاي توسعه شهري و ادعاي ورود محدوده مرودشت به حريم درجه دو تخت جمشيد توسط اسفنديار عبداللهي نماينده مرودشت در مجلس شوراي اسلامي، آغاز شد كه با تكذيب و اطمينان‌بخشي مسوولان ادامه يافت و حالا بار ديگر با جلسه اخير شهرداري مرودشت و اظهارات متفاوت مسوولان وزارت ميراث فرهنگي و پايگاه جهاني تخت‌جمشيد وارد مرحله جديد شد. به گزارش «اعتماد»، قرار است هفته آينده هياتي از سوي وزارت ميراث فرهنگي، گردشگري و صنايع دستي به دستور سيدرضا صالحي اميري، وزير ميراث فرهنگي، گردشگري و صنايع دستي عازم شيراز و مرودشت خواهد شد تا روند پرونده الحاق حريم درجه دو تخت جمشيد به شهر مرودشت را بررسي و بر موضع مخالف خود با اين طرح تاكيد كند. ماجراي اخير اما از حدود دو هفته پيش و زماني جدي شد كه شهرداري مرودشت از مديران پايگاه ميراث جهاني تخت‌جمشيد خواست در جلسه انعقاد قرارداد با مشاور طرح حضور پيدا كنند. اما به گفته محمدجواد جعفري، سرپرست وقت پايگاه ميراث جهاني تخت جمشيد، اين جلسه براي طراحي شهري حدود ۱۶۰ هكتار از اراضي حريم درجه دو تخت جمشيد شامل شهرك مهديه، محور مهديه و زمين‌هاي اطراف در نظر گرفته شده بود. جعفري در اعتراض به اين روند در جلسه حاضر نشد و اعلام كرد كه استعفاي خود را نيز ارايه كرده است. اما براي فهم اينكه چرا يك محدوده از شهر مرودشت به چنين مساله‌اي براي ميراث فرهنگي تبديل شده، بايد به يكسال قبل كه نخستين نقشه توسعه محدوده شهري مرودشت منتشر و بحث ورود شهر به حريم تخت‌جمشيد بالا گرفت بازگشت.
از نقشه ۴۶۰ هكتاري تا مهديه
براساس نقشه نخست كه سال گذشته منتشر شد، حدود ۴۶۰ هكتار از محدوده پيشنهادي توسعه شهر مرودشت در حريم درجه دو تخت‌جمشيد نشانه‌گذاري شده بود. انتشار اين نقشه با واكنش‌هاي شديد همراه شد و پايگاه ميراث جهاني تخت‌جمشيد و برخي مسوولان، برداشت‌هاي مطرح‌شده درباره ورود محدوده شهري به حريم تخت‌جمشيد را رد كردند. محمدجواد جعفري در آن زمان ادعاي ورود شهر مرودشت به حريم تخت‌جمشيد را «كذب محض» خواند و درباره نقشه منتشر شده از سوي نماينده مرودشت توضيح داد: لكه قرمز روي نقشه، محدوده شهرك مهديه است و به عنوان محدوده الحاقي شهر معرفي نشده است. براساس گزارش‌هاي آن زمان، ساخت‌وساز در شهرك مهديه از دهه ۱۳۷۰ آغاز شد و محدوده آن حدود ۱۰۰ هكتار بود. همان زمان بررسي نقشه باستان‌شناسي تخت جمشيد و تطبيق آن با نقشه توسعه شهري نشان داد كه شهرداري مرودشت بخش‌هايي از حريم درجه يك و حتي عرصه تخت جمشيد را نيز در محدوده خدمات شهري مشخص كرده است. بدين‌ترتيب بخش‌هايي از تختگاه تخت جمشيد و كوه رحمت نيز محدوده خدمات‌رساني شهري نشانه‌گذاري شدند. اين موضوع مناقشه بر سر نقشه الحاق حريم تخت جمشيد به شهر مرودشت را افزايش داد. همزمان با رونمايي اين نقشه‌ها وزارت ميراث فرهنگي اعلام كرد كه مصوبه مورد بحث پيوست ميراث فرهنگي ندارد. براساس گزارش‌هاي منتشر شده، هياتي از شهرداري مرودشت نيز براي بررسي موضوع به وزارت ميراث فرهنگي مراجعه كرد و در آنجا مشخص شد كه وزارت ميراث فرهنگي اين مصوبه را تأييد نكرده است. اين موضوع از آن جهت اهميت داشت كه پيوست و تأييد ميراث فرهنگي براي تصميم‌هايي كه با حريم يك اثر جهاني تداخل پيدا مي‌كند يكي از نقاط كليدي پرونده بود.
وعده توقف و پرونده‌اي كه دوباره باز شد
همين چند روز قبل اما بار ديگر موضوع الحاق شهرك مهديه و بخش‌هايي از حريم درجه دو تخت جمشيد به شهر مرودشت با استناد به برگزاري جلسه شهرداري مرودشت براي انعقاد قرارداد با مشاور طرح الحاق به مناقشه‌اي بزرگ‌تر تبديل شد و در نخستين اظهارنظر جواد جعفري سرپرست سابق پايگاه ميراث جهاني تخت جمشيد اعلام كرد: در تمام اين مدت نه تنها طرح الحاق حريم درجه دو تخت جمشيد به شهر مرودشت متوقف نشده بوده وهمان نقشه سابق ادامه يافته و شهرداري مرودشت در حال انعقاد قرارداد با مشاور طرح است كه با پايان سه ماه الحاق بخش‌هايي از حريم درجه دو تخت جمشيد به شهر مرودشت اتفاق مي‌افتد. اين‌بار اما موضوع الحاق حدود ۱۱۰ هكتار از محدوده روستاي مهديه به شهر مرودشت با عنوان «ساماندهي» مطرح شده و محمدجواد جعفري، سرپرست وقت پايگاه ميراث جهاني تخت‌جمشيد نيز در واكنش به اين اتفاق گفت: «متأسفانه با وجود همه تلاش‌هاي انجام‌شده، اين محدوده به مرودشت الحاق شد و تلاش عملي نيز براي پيشگيري از آن انجام نشد.» جعفري همچنين نسبت به پيامدهاي اين تصميم هشدار داد و الحاق را داراي «آثار و تبعات منفي بسياري براي ميراث جهاني تخت‌جمشيد» دانست. بهزاد مريدي، مديركل ميراث فرهنگي، گردشگري و صنايع دستي استان فارس اما يكروز پس از انتشار گزارش اوليه از تداوم طرح الحاق حريم درجه دو تخت جمشيد به شهر مرودشت اعلام كرد: «مصوبه‌اي كه در شهريور ۱۴۰۴ درباره الحاق روستاي مهديه به محدوده مرودشت ابلاغ شده، هنوز اجرايي نشده و وزارت ميراث فرهنگي با اين موضوع كاملا مخالف است و طرح نيز همچنان در مرحله توقف و بازنگري قرار دارد.» مريدي گفت: «الحاق حريم درجه دو تخت جمشيد به شهر مرودشت به هيچ‌وجه مورد پذيرش وزارت ميراث فرهنگي نيست و اين وزارتخانه اجازه تعدي به عرصه و حريم اين ميراث جهاني را نمي‌دهد.» همين اظهارنظرها و واكنش‌هاي بسيار تند مديران وزارت ميراث فرهنگي و مردم درباره طرح الحاق حريم دو تخت جمشيد به شهر مرودشت موجب شد كه محمدرضا زارعي، شهردار مرودشت در اظهاراتي كه از سوي خبرگزاري فارس در شيراز منتشر شد، بار ديگر بر اجرايي شدن اين طرح تاكيد و اعلام كند: الحاق شهرك مهديه به شهر مرودشت سال 1404 با مصوبه شوراي عالي معماري و شهرسازي انجام شده است.
ايزدي: عرصه و حريم ملي و جهاني تخت جمشيد مشخص و لازم‌الاجرا است
عليرضا ايزدي، مديركل دفتر ثبت و حريم آثار تاريخي وزارت ميراث فرهنگي اما در گفت‌وگو با «اعتماد» درباره آخرين وضعيت پرونده الحاق حريم درجه دو تخت جمشيد به شهر مرودشت مي‌گويد: تخت‌جمشيد عرصه و حريم ملي و جهاني دارد كه هر دو با يكديگر منطبق و غيرقابل تغيير هستند. ايزدي با اشاره به سابقه طرح توسعه محدوده شهري مرودشت گفت: «قبلا بحث گسترش حريم شهر مرودشت مطرح بود كه اين موضوع به كميسيون زيربنايي دولت رفت و شخص وزير ميراث فرهنگي نامه‌اي را خطاب به وزير مسكن و شهرسازي نوشت و تاكيد كرد كه اين موضوع بايد بررسي شود تا تداخلي در وظايف نداشته باشد.» مديركل دفتر ثبت و حريم وزارت ميراث فرهنگي تاكيد كرد: «اولويت عرصه و حريم آثاري كه با محدوده شهري همپوشاني و تداخل دارند رعايت ضوابط ميراث فرهنگي است.» ايزدي تصريح كرد: «در شوراي عالي مسكن و شهرسازي وقتي يك محدوده‌اي ثبت ملي يا جهاني باشد هر رفتار با اثر تابع ضوابط ميراث فرهنگي است.» مديركل دفتر ثبت و حريم آثار تاريخي تأكيدكردد: «اولا عرصه و حريم تخت جمشيد مصوب و يك سند بالادستي است و نمي‌شود در محدوده شهري براساس طرح تفصيلي يا شهري ضوابط ميراث فرهنگي را ناديده بگيريد.» او مي‌افزايد: «هر اتفاقي كه مي‌خواهد بيفتد بايد با استعلام از وزارت ميراث فرهنگي باشد و ضوابط تخت جمشيد بسيار قوت دارد و تغييري وجود ندارد.»
نامه وزير و خطي كه بايد دوباره روي نقشه كشيده شود
ايزدي در ادامه به مكاتبه وزير ميراث فرهنگي با وزير راه و شهرسازي اشاره كرد و افزود: نامه وزير ميراث فرهنگي سال گذشته خطاب به وزارت راه و شهرسازي ارسال شده و وزير ميراث نيز درخواست كرده بود تا پيش از بررسي دقيق موضوع، اقدامي در اين زمينه انجام نشود. ايزدي گفت: هفته آينده سفري به شيراز انجام خواهد شد و جلسه‌اي با حضور معاون عمراني استانداري فارس تشكيل مي‌شود تا «انطباق خطوط» انجام شود. به گفته او، «هفته آينده به دستور وزير ميراث فرهنگي سفري به شيراز و تخت جمشيد داريم تا خطوط نقشه با هدف رفع دغدغه‌هاي وزارت ميراث فرهنگي در حضور مسوولان استان فارس منطبق شوند.» ايزدي با اشاره به اينكه در سفر به شيراز قرار نيست ضوابط تازه‌اي براي تخت جمشيد وضع شود، چون «ضوابط حريم مشخص و ابلاغ شده است و اقدام جديدتري انجام نمي‌شود. مديركل دفتر ثبت و احياي آثار تاريخي درباره ساختمان‌ها و روستاهايي كه از قبل در محدوده 37 هكتاري شهرك مهديه قرار گرفته‌اند اعلام كرد: مرمت و بازسازي خانه‌هاي شهرك مهديه فقط در محل مجاز است و به هيچ‌وجه اجازه حفر زيرزمين در اين خانه‌ها داده نخواهد شد.» ايزدي درپاسخ به اين سوال «اعتماد» كه دقيقا چه محدوده‌اي از تخت جمشيد در طرح ابلاغ شده به شهر مرودشت وجود دارد؟ گفت: «بايد ببينيم هدف اين الحاق چيست و اصلا شايد بخش‌هايي الحاق شود كه در حريم تخت جمشيد نيست.»
او درباره جلسه شهرداري مرودشت براي انعقاد قرارداد تهيه طرح در مصوبه ابلاغ در حالي كه وزارت ميراث فرهنگي از سال گذشته اين طرح را متوقف كرده است، افزود: «اگر تلاش‌ها بر اجرايي شدن مصوبه الحاق تخت جمشيد به مرودشت صورت گرفته باشد قطعا تخلف است. چون شخص وزير ميراث فرهنگي سال قبل در نامه به وزير راه و شهرسازي تاكيد كرده بود كه اين مصوبه تا پايان بررسي وزارت ميراث فرهنگي اجرايي نشود.» او تاكيد كرد: مصوبه الحاق حريم تخت جمشيد متوقف است و پاسخ وزارت ميراث فرهنگي به شهرداري مرودشت نيز كاملا مشخص است. عرصه و حريم تخت جمشيد چه در سطح ملي و چه در سطح جهاني كاملا مشخص است و امكان تغيير آنها وجود ندارد. گفتني است، در صورت اجرايي شدن مصوبه الحاق حريم درجه دو تخت جمشيد، چندين محوطه باستاني، تپه‌هاي فيروزي با قدمت دوره هخامنشي، بخشي از شهر پارسه و ده‌ها محوطه باستاني كاوش نشده زير فشار پيوست شهري حريم درجه دو تخت جمشيد به مرودشت از بين مي‌رود و با خطر تخريب و نابودي مواجه مي‌شوند.
درخواست جامعه باستان‌شناسی ایران از رییس‌جمهور برای صیانت از حریم تختجمشید
جامعه باستان‌شناسی ایران پس از رسانه‌ای شدن تلاش دوباره شهرداری مرودشت برای اجرایی شدن مصوبه الحاق حریم درجه دو تختجمشید به شهر مرودشت در نامه‌ای سرگشاده به رییس‌جمهوری، از مسعود پزشکیان خواست شخصا برای صیانت از حریم و منظر فرهنگی تختجمشید به این پرونده ورود و دستور بررسی فوری و مستقل موضوع و توقف هرگونه اقدام اجرایی و انتشار عمومی اسناد و مصوبات را صادر کند. جامعه باستان‌شناسی ایران در نامه سرگشاده خود خطاب به رییس جمهور اعلام کرد: «براساس گزارش منتشر شده در پایگاه خبری «صدای میراث» در تاریخ ۲۲ شهریور ۱۴۰۵، موضوع الحاق بخش‌هایی از حریم درجه دو تختجمشید به محدوده شهری مرودشت و تهیه طرح کاربری شهری برای محدوده‌ای حدود ۱۶۰ هکتار مطرح شده است، اقدامی که بنابر همان گزارش می‌تواند مسیر توسعه شهری را به سوی تپه‌های باستانی فیروزی، میدان ملل و پهنه تاریخی پارسه نزدیک‌تر کند و همزمان با افزایش چشمگیر ارزش اقتصادی اراضی، زمینه تشدید سوداگری زمین و فشارهای اقتصادی بر حریم این میراث جهانی را فراهم آورد.» جامعه باستان‌شناسی ایران تاکید کرد: «هر چند متعاقبا مدیرکل میراث فرهنگی استان فارس اعلام کرده است که این طرح متوقف و در مرحله بازنگری قرار دارد و اجازه الحاق حریم تختجمشید داده نخواهد شد، اما همین تناقض میان گزارش‌های منتشر شده، مصوبات، مکاتبات و اظهارات مسوولان به تنهایی نشان‌دهنده ضرورت ورود فوری نهاد ریاست‌جمهوری، شفاف‌سازی کامل فرآیند تصمیم‌گیری و انتشار عمومی اسناد و مصوبات مرتبط است.» این جامعه تخصصی اعلام کرد: «تختجمشید صرفا یک قطعه زمین در محدوده یک طرح شهری نیست که بتوان درباره آن با معیار افزایش ارزش زمین، درآمد شهری یا منافع کوتاه‌‌مدت اقتصادی تصمیم گرفت. پارسه و تختجمشید بخشی از حافظه تاریخی ایران و میراثی متعلق به نسل‌های گذشته، امروز و آینده این کشور است و قرار گرفتن چنین میراثی درمعرض چانه‌زنی‌های اداری، توسعه شهری و منافع اقتصادی باید به عنوان یک هشدار جدی در بالاترین سطح حاکمیت تلقی شود.»
جامعه باستان‌شناسی ایران همچنین در نامه خود خطاب به رییس‌جمهور پرسیده است: «اگر حفاظت از مهم‌ترین میراث جهانی ایران در برابر سوداگری زمین، تعارض منافع و منفعت‌‌طلبی مدیریتی آسیب‌پذیر شود، دیگر چه تضمینی برای حفاظت از هزاران محوطه و بنای تاریخی کمتر شناخته شده در سراسر کشور باقی خواهد ماند؟» این جامعه تاکید کرد: «سوداگری پیرامون میراث فرهنگی، صرفا معامله بر سر زمین نیست، بلکه معامله بر سر حافظه تاریخی یک ملت است و هر تصمیمی که منافع مقطعی اقتصادی یا مدیریتی را بر حفاظت از آثار تاریخی مقدم بداند، درنهایت تیشه بر ریشه‌های تاریخی و هویتی این سرزمین می‌زند.»
جامعه باستان‌شناسی ایران، موضوع تختجمشید را در چارچوب گسترده‌تر وضعیت حفاظت از میراث فرهنگی کشور قرار داد و نوشت: «حفاری‌های غیرمجاز و در مواردی سازمان یافته، بسیاری از محوطه‌های باستانی کشور را به عرصه غارت تبدیل کرده‌اند.»
این جامعه نسبت به اجرای برخی «پروژه‌های عمرانی»، «جاده‌سازی» و «توسعه شهری و صنعتی» بدون ارزیابی‌های کافی باستان‌شناختی و رعایت موثر عرصه و حریم آثار هشدار داد و وضعیت تعدادی از بناها، کاروانسراها، خانه‌ها و بافت‌های تاریخی را نیز ناشی از «نبود بودجه کافی»، «ضعف نظارت»، «فقدان نگهداری مستمر» و «تصمیمات مدیریتی نادرست» دانست.