بنفشه سامگيس
بررسي «اعتماد» بر رتبه جهاني 20 دانشگاه معتبر كشور در 6 رنكينگ بينالمللي، نشان داد كه در طول 4 سال اخير، تعداد كمي از اين دانشگاهها ارتقاي رتبه داشتند اما جايگاه تعداد زيادي از دانشگاههاي ايران در اين رنكينگها افت كرده است. در اين گزارش، وضعيت دانشگاههاي صنعتي اميركبير، صنعتي شريف، علم و صنعت، خواجه نصيرطوسي، علوم پزشكي تهران، شهيد بهشتي، فردوسي مشهد، تهران، علوم پزشكي شهيد بهشتي، سهند تبريز، صنعتي اصفهان، شيراز، اصفهان، يزد، مازندران، شهيد چمران اهواز، شهيد باهنر كرمان، علوم پزشكي ايران، علامه طباطبايي و تربيت مدرس در رتبهبنديهاي سال 2022 و 2026 بررسي و مقايسه شده است. رتبه جهاني بعضي از اين دانشگاهها در حالي نسبت به 4 سال قبل كاهش يافته كه تعداد زيادي از فارغالتحصيلان اين دانشگاهها، همچنان با تكيه به اعتبار نام اين مراكز آموزشي، موفق به دريافت پذيرش تحصيلي از دانشگاههاي معتبر جهان ميشوند. اين دانشگاهها، قطبهاي آموزش پزشكي، علوم پايه، علوم انساني، علوم فني و مهندسي ايران هستند كه به دليل مشكلاتي ازجمله كمبود بودجه پژوهشي و تحقيقاتي، مهاجرت اعضاي هيات علمي، كاهش ارتباطات بينالمللي، بودجه ناكافي، كاهش حضور اعضاي هيات علمي در سمينارهاي بينالمللي و همچنين، موانع مرتبط با تحريمهاي علمي و اقتصادي ايران، نتوانستهاند جايگاه علمي خود را ارتقا بدهند.
تاج رتبهبنديهاي جهاني
رتبهبنديهاي شانگهاي، QS، تايمز، RUR، USNEWS و CWUR معتبرترينهاي درجهبندي علمي و آموزشي دانشگاههاي جهان هستند كه هر كدام، هر سال با معيارهاي مشخصي، دانشگاههاي فعال را رتبهبندي ميكنند.
تعداد فارغالتحصيلان و اعضاي هيات علمي برنده جوايز نوبل و مدالهاي فيلدز دانشگاه، تعداد محققان پراستناد، تعداد مقالات نمايه شده يا منتشر شده در مجلات معتبر، عملكرد سرانه دانشگاه، شهرت علمي، شهرت دانشگاه، نسبت دانشجويان به اعضاي هيات علمي، استنادات به هر دانشكده، نسبت استادان بينالمللي، كيفيت آموزشي، نسبت تعداد فارغالتحصيلان هر مقطع تحصيلي بالاتر به مقطع تحصيلي پايينتر، تحقيق، استنادات و تاثير جهاني تحقيقات، درآمدزايي دانشگاه از طريق انتقال دانش و چشمانداز بينالمللي بابت تحقيقات و فارغالتحصيلان، تعداد دانشجويان، تعداد اعضاي هيات علمي، تعداد فارغالتحصيلان به ازاي مدرك تحصيلي، تعداد استادان و اعضاي هيات علمي خارجي و غيربومي در دانشگاه، تعداد دانشجويان خارجي دانشگاه، تعداد مقالات بينالمللي تاليف مشترك با استادان، توانايي و پايداري مالي دانشگاه، درآمد پژوهشي اعضاي هيات علمي دانشگاه، درآمد پژوهشي و بودجه سالانه دانشگاه، درآمد دانشگاه به ازاي هر دانشجو، درآمد دانشگاه به ازاي مقالات و پژوهشهاي انجام شده، تعداد همايشها، جايگاه شغلي و تعداد فارغالتحصيلان شاغل در شركتهاي معتبر، جايگاه علمي و پژوهشي دانشگاه، مهمترين معيارهاي اين رتبهبنديهاست.
نگاهي به نتايج 6 رتبهبندي معتبر دانشگاههاي جهان در سال 2026 نشان ميدهد كه 10 رديف اول اين رتبهبنديها، همچنان در اختيار دانشگاههاي معتبر امريكا و انگليس است. تكرار اسامي دانشگاههاي معتبر امريكا و انگليس در اين رتبهبنديهاي سالانه، پيامي مهمتر و فراتر از اعتبار نام يك مركز آموزشي است. نگاهي به اين اسامي و ثبات جايگاه دانشگاههاي امريكايي و انگليسي در اين رديفها، نشان ميدهد كه سرمايهگذاري براي توسعه علم در اين دو كشور پيشرفته جهان، به يك اولويت در الفباي عملياتي توسعه اين دو كشور تبديل شده است.
نتايج بررسي «اعتماد» در اسفند 1401 و شهريور 1405 بر وضعيت دانشگاههاي معتبر جهان و ايران در رتبهبنديهاي جهاني:
1- رتبهبندي شانگهاي ARWU
10 دانشگاه اول جهان در رتبهبندي سال 2022: هاروارد / استنفورد / MIT (موسسه فناوري ماساچوست) / كمبريج / بركلي / پرينستون / آكسفورد / كلمبيا / Caltech (موسسه فناوري كاليفرنيا) / شيكاگو
10 دانشگاه اول جهان در رتبهبندي سال 2026: هاروارد، استنفورد، MIT (موسسه فناوري ماساچوست) كمبريج، بركلي، پرينستون، آكسفورد، كلمبيا، شيكاگو، Caltech (موسسه فناوري كاليفرنيا)
رتبه دانشگاههاي ايران - سال 2022 و بين 1000 دانشگاه جهان: دانشگاه تهران (301 - 400) دانشگاه علوم پزشكي تهران (401-500) دانشگاه تربيت مدرس (501-600) دانشگاه صنعتي اميركبير (601 - 700) دانشگاه صنعتي شريف (601 - 700) دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي (701 - 800) دانشگاه علم و صنعت (801 - 900) دانشگاه فردوسي مشهد (901 - 1000) دانشگاه علوم پزشكي ايران (901 - 1000)
رتبه دانشگاههاي ايران - سال 2026: دانشگاه علوم پزشكي تهران، دانشگاه تهران (501 - 600) دانشگاه امير كبير (801 - 900) دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي (901 - 1000) دانشگاه صنعتي شريف (901 - 1000) دانشگاه تربيت مدرس (901 - 1000)
2 - رتبهبندي QS
10 دانشگاه اول جهان در رتبهبندي سال 2022: MIT / اكسفورد / استنفورد / كمبريج / هاروارد / Caltech / امپريال كالج لندن / ETH (دانشگاه صنعتي زوريخ) UCL (كالج دانشگاهي لندن) / شيكاگو
10 دانشگاه اول جهان در رتبهبندي سال 2026: MIT، امپريال كالج لندن، استنفورد، اكسفورد، هاروارد، كمبريج، Caltech، ETH، UCL، دانشگاه ملي سنگاپور NUS
رتبه دانشگاههاي ايران در سال 2022 و بين 1300 دانشگاه جهان: دانشگاه صنعتي شريف (381) دانشگاه صنعتي اميركبير (465) دانشگاه تهران (521 - 530) دانشگاه علم و صنعت (541 - 550) دانشگاه شيراز (751 - 800) دانشگاه شهيد بهشتي (1001 - 1200)
رتبه دانشگاههاي ايران در سال 2026: دانشگاه تهران (367) دانشگاه صنعتي شريف (390) دانشگاه اميركبير (483) دانشگاه علم و صنعت (504) دانشگاه صنعتي اصفهان (620) دانشگاه شهيد بهشتي (781 - 790) دانشگاه شيراز (791 - 800) دانشگاه فردوسي مشهد (1001 - 1200) دانشگاه اصفهان (1201 - 1400)
3- رتبهبندي تايمز THE:
10 دانشگاه اول جهان در رتبهبندي سال 2022: اكسفورد، Caltech هاروارد، استنفورد، MIT، كمبريج، پرينستون، بركلي، ييل، شيكاگو
10 دانشگاه اول جهان در رتبهبندي 2026: اكسفورد، MIT، پرينستون، كمبريج، هاروارد، استنفورد، Caltech، امپريال كالج لندن، بركلي، ييل
رتبه دانشگاههاي ايران در سال 2022 و بين 1799 دانشگاه جهان: دانشگاه صنعتي شريف (401 - 500) دانشگاه علم و صنعت (501- 600) دانشگاه صنعتي اميركبير، دانشگاه علوم پزشكي ايران، دانشگاه تهران، دانشگاه علوم پزشكي تهران (601 - 800) دانشگاه شهيد بهشتي، دانشگاه شيراز (801 - 1000) دانشگاه فردوسي مشهد، دانشگاه صنعتي اصفهان، دانشگاه خواجه نصيرالدين طوسي، دانشگاه مازندران، دانشگاه صنعتي سهند، دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي (1001 - 1200) دانشگاه اصفهان، دانشگاه شهيد باهنر كرمان، دانشگاه شهيد چمران اهواز، دانشگاه يزد (1201 – 1500)
رتبه دانشگاههاي ايران در سال 2026: دانشگاه امير كبير، دانشگاه صنعتي شريف (351 - 400) دانشگاه علم و صنعت، دانشگاه تهران (401 - 500) دانشگاه علوم پزشكي تهران (501 - 600) دانشگاه علوم پزشكي ايران (601 - 800) دانشگاه صنعتي اصفهان، دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي، دانشگاه تربيت مدرس (801 – 1000) دانشگاه فردوسي مشهد، دانشگاه خواجه نصيرالدین طوسي، دانشگاه شهيد بهشتي، دانشگاه شيراز (1001 - 1200) دانشگاه صنعتي سهند، دانشگاه شهيد باهنر كرمان، دانشگاه شهيد چمران اهواز، دانشگاه اصفهان، دانشگاه مازندران (بالاي 1501).
4- رتبهبندي RUR
10 دانشگاه اول جهان در رتبهبندي سال 2022: Caltech / هاروارد / MIT / موسسه آموزش علوم پزشكي كارولينسكا / ETH / كلمبيا / امپريال كالج لندن / شيكاگو / جانز هاپكينز.
10 دانشگاه اول جهان در رتبهبندي سال 2026: هاروارد، Caltech، استنفورد، جانز هاپكينز، پنسيلوانيا، پكينگ چين، MIT، ييل، كلمبيا، آكسفورد.
رتبه دانشگاههاي ايران در سال 2022 و بين 1000 دانشگاه جهان: دانشگاه علوم پزشكي تهران (176) دانشگاه تهران (325) دانشگاه صنعتي اصفهان (367) دانشگاه علم و صنعت (398) دانشگاه شهيد بهشتي (459) دانشگاه صنعتي خواجه نصيرالدين طوسي (482) دانشگاه اصفهان (686) دانشگاه علامه طباطبايي (748) دانشگاه مازندران (801).
رتبه دانشگاههاي ايران در سال 2026: دانشگاه علوم پزشكي تهران (119) دانشگاه تهران (180) دانشگاه علم و صنعت (235) دانشگاه صنعتي شريف (271) دانشگاه صنعتي اصفهان (441) دانشگاه شهيد بهشتي (457) دانشگاه خواجه نصيرالدین طوسي (505) .
5- رتبهبندي USNEWS
10 دانشگاه اول جهان در رتبهبندي سال 2022: هاروارد / MIT / استنفورد / بركلي / آكسفورد / سياتل / كلمبيا / كمبريج / Caltech / جانز هاپكينز.
10 دانشگاه اول جهان در رتبهبندي سال 2026: هاروارد، MIT، استنفورد، اكسفورد، كمبريج، شينهوا چين، بركلي، ييل، كالج لندن، كلمبيا .
رتبه دانشگاههاي ايران در سال 2022 و بين 2165 دانشگاه جهان: دانشگاه تهران (329) دانشگاه علوم پزشكي تهران (517) دانشگاه صنعتي شريف (598) دانشگاه صنعتي اميركبير (633) دانشگاه تربيت مدرس (708) دانشگاه صنعتي اصفهان (739) دانشگاه علوم پزشكي ايران (794) دانشگاه شيراز (821) دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي (826) دانشگاه علم و صنعت (879) دانشگاه مازندران (896) دانشگاه شهيد بهشتي (1042) دانشگاه فردوسي مشهد (1046).
رتبه دانشگاههاي ايران در سال 2026: دانشگاه تهران (314) دانشگاه صنعتي شريف (578) دانشگاه علوم پزشكي تهران (585) دانشگاه تربيت مدرس (783) دانشگاه صنعتي امير كبير (791) دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي (944) دانشگاه علم و صنعت (981) دانشگاه صنعتي اصفهان (1030) دانشگاه علوم پزشكي ايران (1033) دانشگاه شيراز (1081) دانشگاه فردوسي مشهد (1101) دانشگاه شهيد بهشتي (1138) دانشگاه خواجه نصير طوسي (1290) دانشگاه اصفهان (1380) دانشگاه شهيد چمران اهواز (1646) دانشگاه شهيد باهنر كرمان (1661) دانشگاه مازندران (1835) دانشگاه تكنولوژي سهند تبريز (2189) .
6 - رتبهبندي CWUR
10 دانشگاه اول جهان در رتبهبندي سال 2022: هاروارد / MIT / استنفورد / كمبريج / آكسفورد / پرينستون / شيكاگو / كلمبيا / UPENN (دانشگاه پنسيلوانيا) / Caltech
10 دانشگاه اول جهان در رتبهبندي سال 2026: هاروارد، MIT، استنفورد، كمبريج، اكسفورد، پرينستون، پنسيلوانيا، كلمبيا، ييل، شيكاگو .
رتبه دانشگاههاي ايران در رتبهبندي سال 2022 و بين 2000 دانشگاه جهان: دانشگاه تهران (495) دانشگاه علوم پزشكي تهران (622) دانشگاه صنعتي شريف (646) دانشگاه صنعتي اصفهان (718) دانشگاه تربيت مدرس (768) دانشگاه صنعتي اميركبير (790) دانشگاه علم و صنعت (908) دانشگاه شيراز (922) دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي (938) دانشگاه فردوسي مشهد (978) دانشگاه شهيد بهشتي (1102) دانشگاه علوم پزشكي ايران (1223) دانشگاه صنعتي خواجه نصيرالدين طوسي (1277) دانشگاه اصفهان (1454) دانشگاه شهيد باهنر كرمان (1576).
رتبه دانشگاههاي ايران در رتبهبندي سال 2026: دانشگاه تهران (478) دانشگاه علوم پزشكي تهران (582) دانشگاه صنعتي شريف (738) دانشگاه تربيت مدرس (760) دانشگاه صنعتي اصفهان (820) دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي (843) دانشگاه صنعتي اميركبير (846) دانشگاه علم و صنعت (975) دانشگاه شيراز (986) دانشگاه علوم پزشكي ايران (996) دانشگاه فردوسي مشهد (1030) دانشگاه شهيد بهشتي (1148) دانشگاه خواجه نصير طوسي (1306) دانشگاه اصفهان (1504) دانشگاه شهيد باهنر كرمان (1721) دانشگاه شهيد چمران اهواز (1983).
چرا جايگاه ايران افت كرده است؟
كارن ابرينيا، دبير كانون استادان دانشگاههاي ايران و استاد تمام دانشكده مهندسي مكانيك دانشكدگان فني دانشگاه تهران، در گفتوگو با «اعتماد» برخي دلايل كاهش رتبه جهاني دانشگاههاي ايران در رنكينگهاي بينالمللي را تحليل كرده است. بودجه بسيار ناچيز پژوهش در كشور، كمبود و ضعف تجهيزات تحقيقاتي در دانشگاهها، ضعف ارتباط بينالمللي دانشگاهها با مجامع علمي و ركود ديپلماسي علمي، سرمايهگذاري اندك براي علوم پايه و رشتههاي فني مهندسي، بودجه ناچيز دانشگاهها، حقوق ناكافي استادان و اعضاي هيات علمي و مهاجرت استادان دانشگاهها به دليل نارضايتيهاي اقتصادي و معيشتي، ازجمله دلايلي است كه ابرينيا به عنوان عوامل موثر در افت رتبه جهاني دانشگاههاي كشور برميشمرد.
چند دانشگاه برتر در امريكا و انگليس، سالهاست كه در 10 رديف اول رتبهبنديهاي بينالمللي هستند و ممكن است سالي يك يا دو رتبه كاهش داشته باشند ولي به هر حال از اين 10 رديف اول پايينتر نميآيند. 4 سال قبل، گزارشي از رتبهبندي جهاني دانشگاههاي ايران داشتم كه حتي دانشگاههاي مادر مثل دانشگاه تهران و صنعتي شريف و اميركبير، از رديف 300 به بعد بودند و بعضيشان حتي به رديف هزار هم ميرسيدند. امسال هم در بعضي رتبهبنديهاي جهاني، بعضي دانشگاههاي ايران افت رتبه دارند. جدولها نشان ميدهد كه كاهش اعتبار دانشگاههاي ايران در رتبهبنديهاي جهاني، از نيمه دهه 1390 اتفاق افتاده است. اين افت رتبه جهاني در حالي است كه فارغالتحصيلان ما، با تكيه به اعتبار همين دانشگاه و مثلا فارغالتحصيلي از دانشگاه صنعتي شريف يا اميركبير، از دانشگاههاي معتبر دنيا پذيرش و بورس تحصيلي ميگيرند. چرا در اين دهه، رتبه جهاني دانشگاههاي ايران و به خصوص دانشگاههاي برتر افت كرده است؟
دانشگاههاي برتر ايران، سابقه خوبي در كشور دارند و فارغالتحصيلان، يكي از خروجيهاي اصلي دانشگاهند. كيفيت علمي فارغالتحصيلان دانشگاههاي ايران و به خصوص فارغالتحصيلان دانشگاههاي برتر- چه آنها كه به خارج از كشور مهاجرت كردند و چه آنها كه در كشور ماندهاند- بسيار بالاست. مصداق اين كيفيت علمي هم، رشد قابل توجه صنايعي است كه دولت و نظام بر آنها سرمايهگذاري كرده است. در جنگهاي اخير، صنايع موشكي ايران، خيلي درخشيد و تعجب همگان را در جهان برانگيخت. صنايع موشكي، همان تكنولوژي و فناوري است كه توسط فارغالتحصيلان دانشگاه توسعه يافته است. تعدادي از فارغالتحصيلان كه به خارج از كشور رفتهاند، در شركتهاي صنعتي مشغول به كارند و در جايگاه علمي خود خيلي درخشيدهاند و امروز، مديران عامل تعدادي از شركتهاي جهاني هستند. تعدادي از فارغالتحصيلان هم، به دانشگاههاي معتبر جهان رفتهاند و چهرههاي علمي برتر هستند. در همين دههاي كه اشاره كرديد، متاسفانه با مهاجرت تعداد زيادي از اعضاي هيات علمي دانشگاهها مواجه بوديم كه در دانشگاهها يا مراكز صنعتي كشورهاي توسعه يافته همچون امريكا و كانادا و انگليس و اروپا استخدام شدهاند. طي 10 سال اخير، 25درصد استادان رشتههاي فني مهندسي، مهاجرت كردهاند. در اين مدت با مهاجرت دانشجويان هم مواجه بوديم ولي جنگهاي اخير، مانع مهاجرت شد. قبل از جنگ تعداد زيادي از دانشجويان دانشگاه صنعتي شريف و اميركبير و تهران، براي ادامه تحصيل به خارج از كشور ميرفتند كه البته ادامه تحصيل هم، همان مهاجرت است. امروز، اغلب فارغالتحصيلان دانشكده فني دانشگاه تهران، در كمپانيها و دانشگاههاي بزرگ دنيا مشغول به كارند و نسبتا هم راضي هستند چون هم از نظر اقتصادي و هم از نظر علمي، در حال پيشرفت هستند. اينها، مصداق تاييد كاركرد و برون داد و كيفيت علمي دانشگاههاي ايران است. انتشار مقالات علمي در مجلات معتبر هم، مشمول ردهبندي جهاني و حائز امتياز است كه تا چند سال قبل، بابت اين ردهبندي در مقام 15 جهان بوديم و متاسفانه اين رتبه تنزل كرد و به مقام 18 رسيدهايم ولي همين مقام، در مقايسه با كشورهايي مثل چين و امريكا كه مقام اول و دوم جهان هستند، رتبه نسبتا خوبي است. اين شاخصها، كيفيت دانشگاههاي ايران را تاييد ميكند اما چرا با وجود اين شاخصها، دانشگاههاي ما حتي نميتوانند در رديف 300 دانشگاه اول جهان باشند؟ يكي از شاخصهاي ارتقاي رتبه دانشگاهها، تبادل دانشجو و استاد است كه در همين دهه مورد اشاره، ايران بابت اين شاخص افت شديدي داشت. يكي ديگر از شاخصهاي ارتقاي رتبه دانشگاهها، ارتباطات بينالمللي و حضور اعضاي هيات علمي در كنفرانسهاي بينالمللي است. در اين دهه و به دنبال مشكلات اقتصادي دانشگاهها، هم اعزام استادان و دانشجويان به كنفرانسهاي بينالمللي و هم اعزام براي فرصتهاي مطالعاتي بهشدت كاهش داشت علاوه بر اينكه تعداد مهمانان ما در كنفرانسهاي بينالمللي داخل كشور هم به دليل مسائل امنيتي بهشدت افت كرد چون اين مهمانان، يا به دليل برگزاري اين كنفرانسها در ايران، از حضور انصراف ميدادند يا اگر ميآمدند، با برچسبهاي سياسي و جاسوسي و امنيتي مواجه ميشدند و همين عامل هم باعث كاهش تعداد مهمانان خارجي در ايران شد.
به ضرورت حضور اعضاي هيات علمي در كنفرانسهاي خارجي اشاره كرديد. در اين 5 سال كه قيمت ارز گران شد، بارها اين اعتراض را از اعضاي هيات علمي دانشگاهها شنيدم كه به دليل گراني قيمت دلار نتوانستند در كنفرانسهاي بينالمللي شركت كنند چون بعضي دانشگاهها، بودجه اعزام را قطع كردهاند و استادان هم توان پرداخت هزينه شركت در اين كنفرانسها را ندارند.
تعداد زيادي از استادان ما، H ايندكس بالا دارند و مقالات متعددي در نشريات معتبر بينالمللي منتشر كردهاند و مقالاتشان، ارجاعات فراواني دارد. اين استادان، هر روز در ايميلشان تعداد زيادي دعوتنامه از كنفرانسهاي مختلف دريافت ميكنند و به عنوان سخنران كليدي دعوت ميشوند ولي به شرط دريافت ويزا از كشور مقصد، براي خريد يك بليت هواپيما بايد حداقل هزار دلار پول بدهند و ثبتنام در كنفرانس هم حداقل 600 يورو و دو شب اقامت در هتل هم حداقل 1000 يورو هزينه دارد. بنابراين، شركت در كنفرانسهاي بينالمللي، با بودجه فعلي دانشگاهها و با اين هزينهها و با رقم حقوق استادان، اصلا امكانپذير نيست. با اعتراضاتي كه چند ماه قبل بر سر حقوق استادان و اعضاي هيات علمي ايجاد شد، رقم پرداختها تا حدي ترميم شد ولي با همين ترميم هم، حقوق ماهانه هيچ كدام از استادان ما از 600 دلار بيشتر نيست و حقوق ماهانه هيچ كدام از استاد تمامها هم از حدود هزار دلار بيشتر نيست و يك استاديار جوان، حداكثر 400 يا 500 دلار حقوق ماهانه ميگيرد در حالي كه همين استاديار، اگر به دانشگاه كشورهاي اطراف ايران برود، تا 5 هزار دلار حقوق ماهانه خواهد داشت. همكارم، 8 سال قبل با رتبه دانشياري به دانشگاه يكي از كشورهاي عربي رفت و 13 هزار دلار حقوق ماهانه ميگرفت علاوه بر اينكه بابت راهاندازي يك آزمايشگاه، يك ميليون دلار به عنوان حق پژوهش دريافت كرد. همين اعداد و اين وضعيت، باعث مهاجرت تعداد زيادي از استادان دانشگاهها شد. من در دانشكده مهندسي مكانيك دانشگاه تهران تدريس ميكنم. در اين دهه، تعدادي از استادان اين دانشكده، با ماموريت پژوهشي يا فرصت مطالعاتي به امريكا و كانادا و ساير كشورها رفتند و تا امروز هم به ايران باز نگشتهاند. مهاجرت استادان همچنان ادامه دارد چون ميبينند كه با اين مشكلات اقتصادي و با اين حقوق دريافتي، قادر به تامين مخارج زندگي خانواده نيستند. يك استاديار جوان دانشگاههاي شهر تهران، با حقوق 50 يا 60 ميليون توماني، چطور ازدواج كند و چطور اجاره خانه بدهد؟ مشكلات اقتصادي، آمار مهاجرت استادان را افزايش داده و دغدغه معيشت، باعث شده كه اعضاي هيات علمي ناچار باشند براي جبران هزينههاي زندگي، در كنار تحقيق و پژوهش به مشاغل ديگري هم مشغول شوند اگرچه كه در حوزه آموزش و پژوهش، بسيار قوي هستند ولي اگر دغدغه معاش نبود و تمركز استادان بهطور كامل بر مساله تحقيق و پژوهش صرف ميشد، حتما بازدهي و عملكرد، به خصوص در حوزه فناوري بسيار افزايش مييافت. اگر اين استادان ميتوانستند به اين كنفرانسها بروند و سخنراني كنند، تا چه حد در مطرح شدن نام ايران و نام دانشگاههاي ايران تاثير داشت؟ خاصيت مهم حضور در كنفرانسهاي بينالمللي، برقراري ارتباط بين استادان و ايجاد زمينه تحقيقات مشترك و امكان ايجاد ارتباط بين دانشگاههاست كه ما، تمام اين فرصتها را از دست ميدهيم. در اين دهه، ديپلماسي علمي ايران ضعيف شد در حالي كه ديپلماسي علمي ميتواند بازوي حمايتي ديپلماسي سياسي هم باشد. برقراري ارتباط بين دانشگاههاي كشورها، ميتواند به بهبود روابط بين كشورها منجر شود.
در دهه اخير، معاونان علمي فناوري روساي جمهور همواره از ناچيز بودن بودجه تحقيقاتي دانشگاهها شاكي بودند ولي با وجود اين انتقاد مستمر، در اين دهه در هيچ دولتي، هيچ ارتقا و بهبودي در بودجه تحقيقاتي دانشگاهها و بودجه پژوهش شاهد نبوديم و به نظر ميرسد افزايش اين بودجه، اولويت دولتها نيست.
وضعيت دانشگاههاي ايران بابت بودجه پژوهشي افتضاح است. امروز، تعدادي شركت دانشبنيان تشكيل شده ولي همه شركتها با مشكلات اقتصادي مواجهند. در كشورهاي پيشرفته، 5 تا 7 درصد توليد ناخالص ملي در حوزه پژوهش سرمايهگذاري ميشود. در كشور ما، گفته ميشود كه اين سهم حدود 6 دهم درصد از توليد ناخالص ملي است ولي در واقعيت، اين سهم، كمتر از 5 دهم درصد است. وقتي در مورد مشكلات اقتصادي دانشگاهها صحبت ميكنيم، بهطور مشخص از وضعيت بودجه دانشگاهها ميگوييم. كافي است در رتبه بنديهاي جهاني، عدد بودجه دلاري 300 دانشگاه اول جهان را با عدد بودجه دلاري دانشگاههاي ايران مقايسه كنيد. اختلاف فاحش اين اعداد، قابل باور نيست. بودجه 10 دانشگاه برتر جهان، چند 10 برابر بودجه دانشگاه تهران است در حالي كه دانشگاه تهران، به دليل تدريس تمام رشتهها، يك دانشگاه جامع محسوب ميشود. وقتي مواد آزمايشگاهي نداريد يا تجهيزات آزمايشگاهي شما، مربوط به 30 سال قبل است، شما نميتوانيد آزمايش انجام بدهيد. امروز در دانشگاه تهران كه بزرگترين دانشگاه ايران است، با مشكل تجهيز آزمايشگاهها و تجهيزات آزمايشگاهي مواجهيم. آزمايشگاههاي دانشگاه، بسيار بسيار عقب افتاده است و اصلا به روز نيست و تقريبا در هيچ سالي، بودجه خاصي براي تجهيز آزمايشگاهها تخصيص داده نميشود و بنابراين، حتي نميتوانيم انتظار افزايش اين بودجه را داشته باشيم. استادان دانشگاه تهران ناچارند از بودجههاي پژوهشي شخصيشان، تجهيزات ابتدايي آزمايشگاه را بخرند و تجهيزات اصلي هم اقلامي چند ميليون دلاري و به ندرت، قابل خريداري است. من يك دانشجوي مقطع دكترا داشتم كه در آزمايشگاه رابط بين دانشگاه هاروارد و MIT مشغول به كار شد. زماني كه در ايران درس ميخواند، به دنبال ميكروسكوپي ميگشت كه ناياب بود و وقتي به اين آزمايشگاه رفت براي من پيام داد كه از همين ميكروسكوپ ناياب، به تعداد بسيار زياد در تمام اتاقهاي آزمايشگاه موجود است و تعجب كرده بود كه چرا در ايران حتي يك عدد از اين ميكروسكوپ موجود نيست. سرمايهگذاري بر دانشگاهها، فقط به منظور ارتقاي رتبه جهاني نيست. دانشگاههاي معتبر جهان كه رتبه بالايي دارند، با سرمايهگذاري، علاوه بر ارائه كيفيت قابل توجه، در حوزه علم و فناوري موفق شدند و به صنعت كشورشان كمك كردند و پروژههاي بسيار بزرگي انجام دادند و فارغالتحصيلان بسيار عالي داشتند و مجموع اين موفقيتها، به ارتقاي رتبه جهانيشان منجر شد در حالي كه هدف از اين سرمايهگذاري، ارتقاي رتبه نبود بلكه هدف اين بود كه دانشگاه تاثيرگذار و با كيفيت داشته باشند. 40سال قبل دانشگاههاي ما بسيار ضعيف بودند چون تحصيلات تكميلي نداشتند و تعداد فارغالتحصيلان و اعضاي هيات علميشان كم بود و با اينكه كيفيت علمي دانشگاهها، بسيار عالي بود ولي توسعه نيافته بودند. در اين 40 سال، دانشگاهها توسعه بسيار عالي داشتند و هرچه از پيشرفتهاي صنعتي و بهداشت و سلامت و كشاورزي ميبينيم، به دليل توسعه دانشگاههاست ولي براي دانشگاهها به اندازه كافي سرمايهگذاري نكرديم. سرمايهگذاري در دانشگاه، در دراز مدت جواب ميدهد و از سرمايهگذاري امروز، 5 سال بعد جواب ميگيريم. رييسجمهور ميگويد دانشگاهها بايد مشكلات كشور را حل كنند ولي چگونه ممكن است؟ دانشگاه با كيفيت، مرجع حل مشكلات كشور خواهد شد. نقش دانشگاهها در جامعه، يك نقش غير مستقيم است. چرا صنعت خودروسازي ايران به اندازه كافي پيشرفت نكرد؟ دليل اصلي، سياستگذاري اشتباه دولت است چون تمام دولتها، به جاي سرمايهگذاري بر توليد خودروي داخلي، به دنبال واردات خودرو بودند. سرمايهگذاري بر صنعت خودرو، يعني سرمايهگذاري بر دانشگاه. اگر سرمايهگذاري بر صنعت خودروسازي، مثل سرمايهگذاري بر صنايع موشكي بود، به نتايج موفقيتآميز ميرسيديم. سرمايهگذاري در دانشگاه، نيازمند درك و فهم عميق است.
با استادان كه صحبت ميكنيم، از دخالت نهادهاي موازي در امور دانشگاهها شاكي هستند. مصداق اين دخالتها را در دولت سيزدهم شاهد بوديم كه حتي درباره صلاحيت علمي استادان هم اظهارنظر ميكردند و حتي براي ورود برخی نهادها به دانشگاهها هم زمينهسازي كردند. انتقاد جدي استادان، تاثير منفي اين مداخلات بر كيفيت آموزش است. مصداق مشخص اين تاثير منفي را هم در مصوبه سال 1400 شوراي عالي انقلاب فرهنگي درباره افزايش ظرفيت پذيرش دانشجوي پزشكي شاهديم كه از اولين سال اجراي مصوبه، به دليل نامتناسب بودن تعداد دانشجو با امكانات ناچيز آموزشي در حوزه تئوري و باليني، آسيب زيادي به كيفيت آموزش پزشكي وارد شد. آيا اين مداخلات، كيفيت آموزش در علوم پايه و فني و مهندسي را هم به خطر انداخته است؟
استقلال دانشگاه، شاخص بسيار مهمي است. دانشگاه، يك نهاد علمي و متفاوت با تمام سازمانها و نهادهاست و دولتها نبايد دانشگاهها را مثل يك وزارتخانه يا يك سازمان يا يك اداره ببينند. دانشگاه، يك محيط پوياي ديناميك، در حال تغيير مستمر و نيازمند همگامي با روند جهاني است و بايد در تصميمگيري در زمينه پذيرش دانشجو و به خصوص در پذيرش دانشجوي تحصيلات تكميلي و همچنين جذب هيات علمي، مستقل باشد در حالي كه در كشور ما، نهادهاي متعددي در اين موارد اظهارنظر ميكنند و به عنوان نمونه، شوراي عالي انقلاب فرهنگي براي دانشگاهها نقشه راه ميدهد. اين مداخلات باعث نابودي رقابت و مانع ارتقاي كيفيت است چون رقابت، يكي از شاخصهاي موثر در ارتقاي رتبههاي جهاني است. وقتي براي تمام دانشگاهها، يك دستورالعمل يكسان مينويسيم، رقابت و خلاقيت را از بين ميبريم.
در جنگ 40 روزه ، بيش از 31 دانشگاه و مركز تحقيقاتي، به صورت مستقيم يا غير مستقيم هدف حملات موشكي قرار گرفت و بهطور كامل تخريب شد يا آسيبهاي جدي ديد. پلتفرم هوش مصنوعي دانشگاه صنعتي شريف، پژوهشگاه پلاسماي دانشگاه شهيد بهشتي و مركز تحقيقات ماهواره دانشگاه علم و صنعت، سه مركز مهم تحقيقاتي بودند كه در جنگ 40 روزه، به صورت مستقيم هدف حمله موشكي قرار گرفتند و تخريب شدند. تاثير منفي تخريب چنين مراكزي چيست و چه مدت طول ميكشد تا مراكز علمي و پژوهشي بازسازي و نوسازي شود؟
اينها، سرمايههاي از دست رفتهاي است كه ساخت دوبارهاش، حداقل بين 5 تا 10 سال طول ميكشد مشروط به اينكه بودجهاش را داشته باشيم و تحريم نباشيم. تمام تجهيزات اين مراكز تحقيقاتي و آزمايشگاهي، در شرايط تحريم و با قيمتي چند برابر گرانتر به دليل دور زدن محدوديتها به ايران منتقل شد. براي طراحي و ساخت چند خودروي خورشيدي برقي، بايد با دور زدن محدوديتها، يك موتور چند هزار دلاري را به قيمت 50 درصد گرانتر بخريم. كار علمي، زمانبر است و نتيجهگيري در بعضي موضوعات پژوهشي، چند سال طول ميكشد. تحريمها باعث از بين رفتن ارتباطات بينالمللي شده و تاثيرات بسيار منفي بر بحثهاي علمي و دانشگاهي داشته. امروز، اگر ارتباطمان با دنيا قطع شود، پيشرفت غير ممكن است. بعضيها با يك ايده غلط تصور ميكنند كه پيشرفت، حتي با قطع ارتباط با دنيا هم ممكن است در حالي كه اينطور نيست. تمام دانشگاههاي امريكا، با دانشگاههاي اروپا و چين ارتباط دارند و همين ارتباطات به پيشرفت كمك ميكند چون حتي پيشرفتهترين نقطه جهان هم نيازمند ارتباطات است.
حملات موشكي به زير ساختهاي آموزشي و تخريب سه مركز تحقيقاتي در دانشگاههاي صنعتي شريف، شهيد بهشتي و علم و صنعت، آيا ميتواند باعث افت بيشتر رتبه جهاني اين دانشگاهها شود؟ آيا تخريب پلتفرم هوش مصنوعي در دانشگاه صنعتي شريف كه باعث ارتقاي رتبه اين دانشگاه شده بود، حالا تاثير منفي در اعتبار جهاني اين دانشگاه خواهد داشت؟ چه مدت طول ميكشد تا رتبه كاهش يافته در رنكينگهاي جهاني ترميم شود و به ارتقا برسد؟
تخريب اين مراكز حتما در رتبه جهاني اين دانشگاهها تاثير دارد. امروز، هوش مصنوعي يكي از محورهاي اصلي توسعه علمي و صنعتي است و همين امروز، هوش مصنوعي در تمام پژوهشهاي علمي به صورت گسترده مورد استفاده قرار ميگيرد. پلتفرم هوش مصنوعي دانشگاه صنعتي شريف، 5 سال بعد ميتوانست به يك مركز بينالمللي بسيار پيشرفته تبديل شود كه با حمله موشكي و تخريب اين مركز، اين فرصت بهطور كامل از دست رفت. در واقع، تمام سرمايهگذاري و ثمردهي اين مركز بهطور كامل نابود شد و حالا براي نوسازي بايد تجهيزات جديد تهيه شود. در صنعت هم با همين وضع مواجهيم. بعد از حملات موشكي به كارخانهها، بسيار شنيديم كه گفتند اشكالي ندارد و اگر پولش را داشته باشيم، دوباره ميسازيم در حالي كه واقعيت اين است كه حتي به شرط داشتن پول كافي، ساخت اين كارخانه حداقل سه سال طول ميكشد مشروط به اينكه تحريمها هم اجازه ساخت كارخانه را بدهد.