از برف کوهستان تا آفتاب مدیترانه
مهدي خاکی فیروز
تصور کنید صبحی را در بیروت آغاز کردهاید. هوا هنوز بوی نم دریا دارد. قهوهتان را در یکی از کافههای قدیمی نوشیدهاید و حالا تصمیم گرفتهاید از شهر بیرون بروید. جاده شما را به سوی کوهستان میبرد. هرچه بالاتر میروید، هوا خنکتر میشود و منظره شهر پشت سرتان آرامآرام کوچکتر. در زمستان، کوههای لبنان میزبان برف و اسکیبازان هستند. در تابستان، همین ارتفاعات پناهگاهی برای فرار از گرمای ساحل به شمار میروند.این یکی از شگفتیهای لبنان است. کشوری که در یک روز میتوان در ساحل مدیترانه قدم زد و چند ساعت بعد، در ارتفاعات برفی آن به تماشای منظره نشست. رشتهکوه لبنان در امتداد ساحل کشیده شده و دره بقاع میان دو رشتهکوه قرار گرفته است. این تنوع جغرافیایی، آبوهوای متفاوتی در بخشهای مختلف کشور پدید آورده و به کشاورزی و گردشگری آن شکل داده است. درختان سرو لبنان، از زیباترین نمادهای طبیعی این سرزمین هستند. درختانی که قرنها در ارتفاعات رشد کردهاند و تصویرشان روی پرچم کشور نشسته است. سرو برای لبنانیها یادآور استقامت و ریشهداری است. بعضی از این درختان آنقدر کهنسالند که گویی پیش از شکلگیری بسیاری از مرزهای امروزی، شاهد آمدوشد تمدنها بودهاند. جنگل سروهای ارز، در شمال لبنان، از مشهورترین دیدنیهای طبیعی کشور است. تماشای درختانی که در سکوت کوهستان ایستادهاند، تجربهای متفاوت از شلوغی بیروت به گردشگر هدیه میدهد. دره قادیشا نیز از آن چشماندازهایی است که به سختی از ذهن پاک میشود. درهای عمیق با صخرههای بلند، روستاهای کوچک و صومعههایی که در دل کوه ساخته شدهاند. این منطقه قرنها محل زندگی و عبادت راهبان مسیحی بوده و بخشی از میراث تاریخی و معنوی لبنان به شمار میرود. در آنجا تاریخ و طبیعت چنان به هم آمیختهاند که گاهی تشخیص مرز میان یک اثر تاریخی و بخشی از منظره طبیعی دشوار میشود. در سوی دیگر، بعلبک با معابد عظیم رومیاش ایستاده است. ستونهای سنگی بلند و بقایای معابدی که در دوران امپراتوری روم ساخته شدهاند، یادآور روزگاری هستند که این منطقه یکی از مراکز مهم تمدن و تجارت بود. در صور و صیدا نیز میتوان ردپای فینیقیها را دنبال کرد. مردمانی دریانورد که هزاران سال پیش در سواحل شرقی مدیترانه زندگی میکردند و در گسترش تجارت دریایی و الفبا نقش مهمی داشتند. لبنان را میتوان در همین سفرهای کوتاه شناخت. در یک روز از تاریخ روم به میراث فینیقی میرسید و روز دیگر در روستایی کوهستانی، میان خانههای سنگی و باغهای میوه قدم میزنید. این کشور کوچک، گویی چندین جهان را در کنار هم جای داده است.
طعم زندگی در یک سفره لبنانی
برای شناخت هر سرزمین، گاهی بهتر است به جای موزه و بنای تاریخی، سراغ سفره مردم برویم. سفره لبنانیها روایت خوشمزهای از جغرافیا و فرهنگ این کشور است. زیتون و روغن زیتون، سبزیجات تازه، لیمو، حبوبات، پنیر و نان در آن جایگاه ویژهای دارند. حمص، تبوله، فتوش، کبه و مناقیش از شناختهشدهترین خوراکیهای لبنانی هستند.
تبوله با جعفری فراوان، گوجهفرنگی، بلغور و آبلیمو، تصویری از باغهای سرسبز لبنان را روی بشقاب میآورد. حمص با نخود و ارده و روغن زیتون، غذایی ساده و محبوب در سراسر منطقه است. مناقیش هم نان محلی خوشعطری است که با زعتر یا پنیر تهیه میشود و برای صبحانه طرفداران زیادی دارد. در لبنان، غذا خوردن اغلب بهانهای برای طولانیتر شدن یک دورهمی است. میز پر از بشقابهای کوچک میشود و هرکس از غذای دیگری هم سهمی برمیدارد.شیرینیهای لبنانی نیز شهرت فراوانی دارند. کنافه، معمول، بقلاوه و حلوای محلی در کنار قهوه تلخ سرو میشوند. قهوه در فرهنگ این کشور جایگاه ویژهای دارد. گاهی یک فنجان قهوه بهانه دیدار است و گاهی نشانه مهماننوازی. در خانههای قدیمی، پذیرایی با قهوه همچنان بخشی از آداب اجتماعی است.
جنوب، سرزمین زیتون و خاطره
اما سفر به لبنان بدون رفتن به جنوب، کامل نمیشود. جنوب لبنان را بسیاری با اخبار جنگ میشناسند، در حالی که زندگی در این منطقه بسیار گستردهتر از تصاویر تلویزیونی است. تپههای سبز، باغهای زیتون، مزارع تنباکو، خانههای روستایی و جادههایی که از میان درختان میگذرند، بخشی از سیمای این سرزمین هستند. در روستاهای جنوب، درخت زیتون فقط یک محصول کشاورزی نیست. بخشی از حافظه خانوادگی است. بعضی خانوادهها نسلهاست از باغهایی مراقبت میکنند که پدران و پدربزرگهایشان کاشتهاند. فصل برداشت زیتون، فرصتی برای گردهم آمدن اعضای خانواده و همسایههاست. شاخهها تکان داده میشوند، میوهها در سبدها جمع میشوند و روغنی که از آنها به دست میآید، راهی سفره خانهها میشود. درخت زیتون در این منطقه معنایی فراتر از اقتصاد دارد. نشانه ماندن، ریشه دواندن و امید به فرداست.البته جنوب لبنان سالهاست که با خاطره اشغال و مقاومت گره خورده است. نزدیکی به مرز اسراییل، زندگی مردم این منطقه را بارها تحت تأثیر جنگ قرار داده است. بسیاری از خانوادهها طعم آوارگی را چشیدهاند و خانهها و باغهایشان در درگیریها آسیب دیده است. برای مردم جنوب، مقاومت اغلب با خاطره دفاع از خانه و سرزمین مادری معنا پیدا میکند. در عین حال، درباره شکل و جایگاه مقاومت و نسبت آن با دولت و آینده لبنان دیدگاههای متفاوتی وجود دارد. این اختلافها بخشی از واقعیت جامعه لبنانی است. اما در پس همه این بحثها، خواستهای ساده و انسانی قرار دارد. اینکه کشاورز بتواند محصولش را برداشت کند، کودکی با آرامش به مدرسه برود و خانوادهای در خانهای که سالها برای ساختنش زحمت کشیده، زندگی کند. شاید هیچ تصویری به اندازه باغ زیتونی که پس از سالها دوباره سبز میشود، معنای پایداری را در جنوب لبنان توضیح ندهد.