به يك گردش چرخ نيلوفري
مرتضي ميرحسيني
سرنوشت بسيار تلخي داشت. پاياني كه برايش رقم خورد، در بدترين پيشبينيها هم به ذهنها نميآمد. دستكم در آغاز به ذهنها نميآمد. كسي فكرش را نميكرد از آن برتري، از آن كاميابيها و از آن افتخارات در مواجهه با حوادث بعدي، در برخورد با مشكلاتي كه در ادامه پيش آمدند چيزي جز لعن و بدنامي و نفرت باقي نماند. نادر كشور را از بحراني بزرگ بيرون كشيد، شورشيان را سركوب كرد و اشغالگران را فراري داد و امنيت و ثبات را تقريبا در سراسر كشور حاكم كرد، اما- چنان كه رسم استبداد است- جايي از مسير درست منحرف شد و هرچه را كه خودش ساخته بود تباه كرد. به شاه فراري صفوي، تهماسب دوم، كه در مازندران پناه گرفته بود پيوست. افغانهاي شورشي را كه بعد از سقوط اصفهان بر بخشهايي از جنوب ايران مسلط شده بودند در چند نبرد پياپي مغلوب و منهدم كرد و بقاياي آنان را هم، هرجا كه بودند، از سر راه برداشت. پيروزمندانه با عثمانيها جنگيد و آنان را از غرب ايران، از همه نواحي اشغالي بيرون كرد. با روسها كه تا گيلان پيش آمده بودند نجنگيد، اما آنان را با تهديد به جنگ مجبور به عقبنشيني كرد. حكومت صفوي را - كه عملا سرنگون شده بود و جز نامي از آن باقي نبود- موقتا احيا كرد و گوشه و كنار كشور را زير سايه يك دولت مركزي كشيد. بعد، سلطنت را از خاندان صفوي گرفت و وفاداري به آنان را - يا هر حرف و عملي را كه ممكن بود وفاداري به آنان به نظر برسد- ممنوع اعلام كرد. نادرشاه مصمم بود رشتههاي قديمي را پاره كند و خيمه تازهاي با بندها و ستونهاي جديد بسازد. گذشته را هم با تمام ارزشها و هنجارهايش بيرون خيمه بگذارد. افغانستان و قفقاز و تركستان را گرفت و سفري هم به هند رفت. تا مدتي يا شكست نميخورد يا اگر هم ميخورد، در زماني كوتاه جبرانش ميكرد. بعد، ورق برگشت. يا چنانكه بسياري باور دارند بخت به او پشت كرد. براي آشتي با عثمانيها كوشيد و تصميم داشت چارهاي براي اختلافات مذهبي قديمي پيدا كند. نتوانست. در واقع آنها نخواستند. كوشيد سياست مذهبي متفاوتي، متفاوت با آنچه صفويان در سالهاي حكومتشان در پيش گرفته بودند، به كار ببندد. بست. اما سياستش به بنبست رسيد و مشروعيت تاج و تخت خودش را هم - كه از همان ابتدا براي بسياري از ايرانيها شبههناك بود- زير سوال برد. در اداره كشور نيز، سياستي كه نداشت به ضررش تمام شد. مالياتهايي كه ميگرفت و هزينههايي كه به جامعه تحميل ميكرد بسيار بيشتر از توان مردم بود. جنگهاي بيپايانش نيز همه را خسته و عاصي كرده بود. حتي وقتي معلوم شد برخي تصميمها و روشهايش اشتباه بوده، باز لجاجت كرد و لجوجانه در همان مسيري كه ميرفت باقي ماند. تقريبا همهجا، عدهاي در دشمني با او سر بلند كردند. شورشهايي در گوشهوكنار كشور آغاز شد. چندتايي از آنها را در خون فروشست. اما ناامني و بيثباتي ادامه داشت. هرچه بيشتر كوشيد، كمتر نتيجه گرفت. جمعي از فرماندهان سپاهش نيز از او فاصله گرفتند. خودش هم به آنها بياعتماد و بدگمان شده بود. آنها نيز از او ميترسيدند. چند نفرشان را كشت. به كشتن باقيشان فكر ميكرد. آنها پيشدستي كردند و شبي از شبهاي بهار سال 1126 خورشيدي به چادرش ريختند و سرش را بريدند. بيشتر سالهاي زندگياش كه گويا شش دهه طول كشيد (تولد در دوم آذر 1067 خورشيدي) در اردوي نظامي گذشت. اين زندگي در اردوي نظامي هم به پايان رسيد. شعري درباره او، درباره شبي كه كشته شد از محمدعلي طوسي به يادگار مانده: سر شب، سر جنگ و تاراج داشت/ سحرگه نه تن سر، نه سر تاج داشت/ به يك گردش چرخ نيلوفري/ نه نادر به جا ماند، نه نادري.