« اعتماد» در گفت‌وگو با مرتضي مكي سردرگمی امریکا در باتلاق خاور میانه را بررسي می‌کند
تله جنگ فرسایشی
نوشين محجوب
امريكا با حملات محدود به جنوب ايران در حال آزمودن ظرفيت نظامي تهران و همزمان تشديد فشار اقتصادي و رواني بر كشورمان است، اما از ورود به رويارويي تمام‌عيار پرهيز مي‌كند، چراكه درگيري گسترده مي‌تواند هزينه‌هاي سنگين منطقه‌اي و داخلي براي اين كشور به همراه داشته باشد. با اين همه مي‌توان گفت وضعيت كنوني بسيار ناپايدار است؛ به‌گونه‌اي كه ادامه حملات و تقويت حضور نظامي امريكا در منطقه، خطر خطاي محاسباتي و كشيده شدن تنش‌ها به رويارويي گسترده را افزايش مي‌دهد. مرتضي مكي، تحليلگر مسائل بين‌الملل در پاسخ به پرسش نخست «اعتماد» درباره پيامدهاي حملات اخير امريكا به جزيره لارك و مناطقي از جنوب كشور، باتوجه به تداوم تنش‌ها در تنگه هرمز و اهميت ژئواستراتژيك منطقه، گفت: حمله به لارك و ديگر تحركات اخير امريكا در جنوب ايران، كه گفته مي‌شود سايت‌هاي موشكي را هدف قرار داده، بايد در چارچوب اقدامات واشنگتن پس از حمله سوم به ايران و بازگشت به سياست «فشار حداكثري» بررسي شود. اين كارشناس مسائل بين‌الملل افزود: به نظر مي‌رسد امريكايي‌ها به اين جمع‌بندي رسيده‌اند كه حمله نظامي گسترده، لزوما آنها را به اهداف سياسي‌شان نزديك نمي‌كند. از اين رو، بار ديگر بر تحريم و فشار اقتصادي متمركز شده‌اند و با توجه به برداشت‌شان از شرايط اقتصادي و اجتماعي ايران، تصور مي‌كنند «محاصره اقتصادي» مي‌تواند در تحميل خواسته‌هايشان به تهران موثرتر باشد. مكي ادامه داد: فضاي داخلي امريكا نيز با شكاف‌هاي جدي روبه‌رو است و با نزديك شدن به انتخابات كنگره در آبان ماه، چهره‌هاي دموكرات و منتقدان سياست‌هاي دولت با شدت بيشتري درباره پيامدهاي حمله به ايران هشدار مي‌دهند. آنان معتقدند چنين اقدامي نه تنها به «تغيير رفتار» يا «تغيير نظام» در ايران منجر نمي‌شود، بلكه مي‌تواند به «تضعيف هژموني امريكا» بينجامد. او در ادامه خاطرنشان كرد: از همين رو مجموعه فشارهاي داخلي امريكا و نگراني‌هاي منطقه‌اي از گسترش جنگ، واشنگتن را به سمت پرهيز از رويارويي فراگير و تمركز بر تحريم و محاصره اقتصادي سوق داده است. با اين حال، امريكا براي تشديد اثر فشار اقتصادي، در كنار آن «جنگ رواني گسترده‌اي» را نيز دنبال مي‌كند، زيرا هر تهديد نظامي مي‌تواند بر بازار، فعالان اقتصادي و فضاي رواني جامعه ايران اثر بگذارد. او تاكيد كرد: بنابراين، حملات اخير را بايد اقدامي محدود در راستاي پيشبرد همزمان «جنگ رواني»، تشديد تحريم‌ها و افزايش فشار اقتصادي عليه ايران ارزيابي كرد.
فشار چندلايه براي تنگ‌تر كردن محاصره اقتصادي
مرتضي مكي، تحليلگر مسائل بين‌الملل در پاسخ به پرسش «اعتماد» درباره لايه‌هاي استراتژي ايالات‌متحده هم در ميدان و هم در حوزه ديپلماسي گفت: ترامپ بارها اعلام كرده كه به تفاهم اسلام‌آباد بازنمي‌گردد، اما با توجه به سابقه او در توافق‌هايي كه امضا كرده و سپس از آنها عدول كرده، نمي‌توان اين مواضع را به معناي پايان قطعي آن تفاهم دانست.
از همين رو ممكن است امريكا همچنان خواهان اجراي اين تفاهم برمبناي «تفسير و برداشت خود» باشد و براي تحميل شروطش به ايران فشار وارد كند. در اين چارچوب، واشنگتن در كنار محاصره و فشار اقتصادي، تلاش مي‌كند موضوع حمله به ايران را نيز بين‌المللي كند. اين تحليلگر مسائل بين‌الملل ادامه داد: اكنون تحريم‌هاي اقتصادي و محاصره دريايي، به ويژه در ارتباط با تنگه هرمز، مبناي سياست امريكا درقبال ايران قرار گرفته است. از اين رو، واشنگتن به دنبال «يارگيري بين‌المللي» و همراه كردن بازيگران بيشتر براي افزايش فشار بر تهران است. مكي در ادامه خاطرنشان كرد: بيانيه اتحاديه اروپا پيش از نشست امريكا نيز بايد در همين چارچوب بررسي شود. امريكا مي‌كوشد كشورهاي عربي و اعضاي گروه ۲۰ را براي پيوستن به تحريم‌هاي خود عليه ايران ترغيب كند و هر جا امكان داشته باشد، از مسير تحريم‌هاي ثانويه، «حلقه محاصره اقتصادي عليه ايران» را تنگ‌تر كند.
شانگهاي؛ فرصت‌سازي سياسي
نه راه‌حلي براي پايان تحريم‌ها
مرتضي مكي، تحليلگر مسائل بين‌الملل، در پاسخ پرسشي درباره اهميت حضور مسعود پزشكيان در نشست سازمان همكاري شانگهاي در شرايط كنوني و اينكه آيا اين سازمان مي‌تواند محدوديت‌هاي امريكا عليه ايران را كاهش دهد، گفت: جايگاه و نقش سازمان همكاري شانگهاي بايد «به اندازه واقعي خود» ارزيابي شود و نبايد انتظار داشت اين نهاد به‌تنهايي بتواند موقعيت ايران را در برابر امريكا تثبيت يا تقويت كند. به باور مكي سازمان همكاري شانگهاي مجموعه‌اي از قدرت‌هاي بزرگ اقتصادي، جمعيتي و صنعتي جهان است، اما اعضاي آن در عين اشتراك‌ها، اختلاف‌هاي جدي سياسي، امنيتي، مرزي و تجاري نيز دارند. چين، روسيه، هند و پاكستان هر يك رويكردها و منافع خاص خود را دنبال مي‌كنند، بنابراين نمي‌توان از شانگهاي انتظار يك بلوك كاملا منسجم در برابر غرب داشت. اين تحليلگر مسائل بين‌الملل ادامه داد: با وجود اين محدوديت‌ها، تقويت همكاري‌هاي اقتصادي و تجاري در چارچوب شانگهاي و عضويت ايران در اين سازمان، فرصتي براي افزايش كنشگري تهران در عرصه منطقه‌اي و بين‌المللي فراهم مي‌كند. مكي در ادامه خاطرنشان كرد: حضور رييس‌جمهور ايران در نشست سران شانگهاي و بيانيه پاياني آن نشان داد تهران توانسته بخشي از دغدغه‌ها و مطالبات خود در مواجهه با امريكا را در اين نشست مطرح كند و تا حدي همراهي برخي اعضا را جلب كند. او افزود: مواضع روسيه درباره آمادگي براي تامين نيازهاي اوليه ايران، با وجود آنكه مسكو نيز زير فشار تحريم‌هاي امريكا قرار دارد، از منظر سياسي و رواني مي‌تواند براي تهران كمك‌كننده باشد. چين نيز تاكنون كوشيده است در برابر بخشي از تحريم‌هاي امريكا مقاومت كند و واشنگتن نيز در برخي موارد، به‌دليل نگراني از آسيب ديدن روابط با پكن، برخورد شديد با همكاري برخي شركت‌هاي چيني با ايران را ناديده گرفته است. اين تحليلگر مسائل بين‌الملل در پايان تاكيد كرد: اين وضعيت نشان مي‌دهد امريكا، با وجود تلاش براي اعمال تحريم‌هاي گسترده عليه ايران، ممكن است نتواند همه مسيرهاي همكاري اقتصادي و تجاري تهران را مسدود كند.
چين آماده رويارويي مستقيم با امريكا نيست
مرتضي مكي، در پاسخ به اين پرسش كه چين به عنوان اصلي‌ترين خريدار نفت ايران، چه اهرم‌هايي براي كاهش اثر محدوديت‌هاي امريكا دراختيار دارد، به «اعتماد» گفت: مهم‌ترين ابزار پكن، قدرت اقتصادي و تجاري اين بازيگر است. چين و امريكا روابط تجاري گسترده‌اي دارند و هر دو از اين مناسبات منتفع مي‌شوند؛ از اين رو، هيچ‌يك علاقه‌مند نيستند اين روابط به بحراني فراگير تبديل شود. او افزود: تجربه نزديك به يك سال گذشته دولت ترامپ نشان داده چين حاضر نيست به طور كامل از سياست فشار امريكا تبعيت كند. پكن در موضوع مواد معدني كمياب، كه در صنايع خودروسازي برقي، فضايي و ديجيتال كاربرد دارند، از اهرم‌هاي خود استفاده كرده و امريكا را وادار به بازنگري در برخي سياست‌ها كرده است. اين تحليلگر مسائل بين‌الملل ادامه داد: چين در قبال ايران نيز مي‌تواند با «جسارت بيشتري» مرزهاي خود با امريكا را روشن كند و همكاري‌هاي تجاري و نفتي با تهران را، با وجود فشارهاي واشنگتن، ادامه دهد. اهميت تنگه هرمز، خليج‌فارس و غرب آسيا براي تامين انرژي چين و جايگاه اين منطقه در طرح جاده ابريشم، انگيزه پكن را براي حفظ اين همكاري‌ها افزايش مي‌دهد. مكي در ادامه خاطرنشان كرد: افزايش درگيري امريكا در غرب آسيا، از منظر چين، مي‌تواند توجه و توان واشنگتن براي تمركز بر شرق آسيا را كاهش دهد. بنابراين، پكن تلاش مي‌كند از اين وضعيت براي محدودكردن فشار امريكا در محيط پيراموني خود بهره ببرد. از منظري ديگر چين تاكنون نشان داده كه نمي‌خواهد زير فشار امريكا، خريد نفت از ايران و تامين بخشي از نيازهاي كالايي تهران را متوقف كند. تداوم اين روابط اقتصادي و تجاري مي‌تواند تا حدي آثار تحريم‌ها و محاصره امريكا عليه ايران را كاهش دهد. اين تحليلگر مسائل بين‌الملل در پايان تاكيد كرد: باوجود اين، چين هنوز آماده ورود مستقيم به بحران ايران و امريكا يا ميانجيگري فعال براي رسيدن به توافق نيست، زيرا نمي‌خواهد هزينه‌هاي اقتصادي و امنيتي يك مواجهه مستقيم با واشنگتن را بپردازد. پكن ترجيح مي‌دهد از مسيرهاي غيرمستقيم و با تكيه بر كشورهايي مانند پاكستان، نقش‌آفريني كند و در عين حال، تعهدات اقتصادي و تجاري خود درقبال ايران را حفظ كند.
هراس امريكا از اجراي سناريوي رويارويي تمام‌عيار با ايران
مرتضي مكي، تحليلگر مسائل بين‌الملل در پاسخ به پرسش نهايي «اعتماد» مبني بر نتايج تداوم وضعيت «نه جنگ، نه صلح» و اينكه آيا راهبرد ايران يا دكترين كشور وارد مرحله تازه‌اي خواهد شد، گفت: به نظر مي‌رسد امريكا دست‌كم تا انتخابات ميان‌دوره‌اي كنگره در آبان ماه، تداوم وضعيت تعليق و «نه جنگ، نه صلح» را بهترين سناريو مي‌داند. او افزود: هر اقدام نظامي گسترده عليه ايران مي‌تواند پيامدهاي پيش‌بيني‌ناپذيري داشته باشد و بر انتخابات كنگره اثر منفي بگذارد. در مقابل، حركت به سمت سازش نيز مستلزم دادن امتيازهايي است كه ممكن است براي ترامپ دستاورد قابل عرضه‌اي در افكار عمومي امريكا نداشته باشد. بنابراين، واشنگتن مي‌كوشد با حفظ فشار، محاصره و تهديد، بحران را مديريت و ايران را در يك روند فرسايشي اقتصادي و اجتماعي قرار دهد. اين تحليلگر مسائل بين‌الملل ادامه داد: جمهوري اسلامي ايران نيز به دلايل مختلف، احتمالا شرايط را براي ورود به جنگي گسترده مناسب نمي‌داند، زيرا چنين جنگي مي‌تواند تبعات گسترده و جبران‌ناپذيري داشته باشد. اين مساله به معناي ناتواني ايران در پاسخگويي نيست، اما به نظر نمي‌رسد تهران در واكنش به حملات محدود امريكا، به دنبال گسترش سريع دامنه درگيري باشد. مكي در ادامه خاطرنشان كرد: در شش ماه گذشته، «تاب‌آوري اجتماعي» به يكي از برگ‌هاي برنده اصلي دوطرف تبديل شده است. امريكا برخلاف گذشته نمي‌تواند بدون هزينه عليه ايران اقدام كند. افزايش هزينه‌هاي انرژي در امريكا و تحميل هزينه به متحدان منطقه‌اي و اروپايي واشنگتن، ازجمله پيامدهاي فشار و درگيري با ايران است. او افزود: شرايط كنوني بسيار ناپايدار است و هر لحظه امكان خطاي محاسباتي و حركت به سمت جنگي گسترده وجود دارد. ارسال تجهيزات و مهمات به منطقه نيز نشان مي‌دهد امريكا خود را براي سناريوي درگيري بزرگ‌تر آماده مي‌كند؛ هر چند اين آمادگي به معناي قطعي بودن جنگ نيست. اين تحليلگر مسائل بين‌الملل در پايان تاكيد كرد: باوجود هزينه‌هاي سنگين جنگ براي دوطرف، راهكار ديپلماتيك همچنان مي‌تواند در دستور كار قرار گيرد. مواضع اخير مقام‌هاي ايراني، ازجمله رييس‌جمهور، نشان مي‌دهد تهران آمادگي بازگشت به تفاهم را دارد؛ اما به باور او، امريكا هنوز اراده و انگيزه جدي براي مذاكره ندارد و احتمالا زماني به اين مسير بازمي‌گردد كه دريابد راهبرد محاصره و فشار به نتيجه نمي‌رسد.