استان مُسندم با چهار شهرستان خصب، بخا، دبا البيعه و مدحاء در شمالي‌ترين نقطه خاك سلطنت عمان كه بر فراز آبراه حياتي تنگه هرمز قرار گرفته و به دليل موقعيت ژئوپليتيك بي‌بديل خود يكي از حساس‌ترين نقاط جهان به شمار مي‌رود. ارتفاع كوه‌هاي اين شبه جزيره بين ۱۸۰۰ تا ۲۳۰۰ متر از سطح دريا بوده و رشته كوه حجر كه از رأس الخيمه و فجيره امارات تا مركز عمان امتداد دارد چهره‌اي كوهستاني به اين منطقه بخشيده است.
موقعيت ممتاز مسندم تنها به چشم‌انداز طبيعي آن محدود نمي‌شود زيرا ژرفاي آب تنگه هرمز در مقابل اين شبه جزيره به ۱۸۰ متر مي‌رسد و ارتفاع رأس مسندم با 1800متر بر فراز اين آبراه نظارت طبيعي بر تردد دريايي را ممكن ساخته است. بر اساس گزارش‌هاي كشتيراني بيش از ۹۰ درصد نفت صادراتي خليج فارس از اين مسير قابل كشتيراني عبور مي‌كند كه از پايه رأس مسندم مي‌گذرد، چراكه اين گذرگاه عميق‌ترين و امن‌ترين مسير براي نفتكش‌هاي غول‌پيكر محسوب مي‌شود.
از منظر تقسيمات كشوري، مسندم يكي از 11 استان عمان به شمار مي‌رود كه به دليل مرزبندي‌هاي دوران استعمار بريتانيا به صورت يك برون بوم (محصور در خاك امارات متحده عربي) در آمده است. نوار ساحلي به طول ۷۰ كيلومتر از خاك امارات اين استان را از سرزمين اصلي عمان جدا كرده و آن را به دو بخش شرقي و غربي تقسيم كرده است. مركز اين استان شهرستان خصب است كه در فاصله ۴۸۰ تا ۵۰۰ كيلومتري مسقط پايتخت عمان قرار دارد. واژه «خصب» در عربي به معناي بارور و حاصلخيز است كه به زمين‌هاي مستعد كشاورزي اين منطقه اشاره دارد.
طبق آخرين آمار رسمي مركز ملي آمار و اطلاعات عمان جمعيت مسندم تا پايان سال ۲۰۲۴ به ۵۵,۱۴۸ نفر رسيده كه عمدتا از عرب‌هاي قبيله شحوح تشكيل شده كه به زبان كمزاري (با گويش‌هاي مختلف) سخن مي‌گويند. اين زبان با گويش مردم جزيره لارك ايران نيز پيوندهاي قومي و فرهنگي دارد، هرچند در ساير نقاط مسندم گويش‌هاي عربي شحي و خليجي رايج است. اكثريت ساكنان اين استان پيرو مذهب اهل سنت هستند.
مسندم افزون بر ارزش نظامي و اقتصادي، پتانسيل بالايي براي گردشگري طبيعي و ماجراجويانه دارد. وجود هتل‌هاي ممتاز، مناطق بكر براي غواصي و مسيرهاي كوهنوردي در دل كوه‌هاي مرتفع، اين استان را به مقصدي خاص براي گردشگران خارجي تبديل كرده است. با اين حال، دورافتادگي از مركز كشور و مرزهاي زميني پيچيده، چالش‌هايي را در زمينه توسعه زيرساخت‌ها و تأمين خدمات براي بيش از ۱۷۲ شهر و روستاي اين استان ايجاد كرده. كارشناسان معتقدند هرگونه برنامه‌ريزي براي آينده مسندم ناگزير بايد همزمان به الزامات امنيت دريايي، همكاري‌هاي منطقه‌اي با امارات و ايران و حفظ هويت فرهنگي بومي اين منطقه باشد.
اهميت راهبردي استان مسندم در جايگاه بي‌بديل آن بر فراز تنگه هرمز خلاصه مي‌شود. تنگه‌اي كه روزانه حدود ۲۵ درصد از تجارت نفت دريايي جهان و ۲۰ درصد از گاز طبيعي مايع (LNG) جهاني از آن عبور مي‌كند. اين شبه‌جزيره كه تنها ۲۱ مايل (حدود ۳۴ كيلومتر) با ايران فاصله دارد كرانه جنوبي اين آبراه حياتي را در اختيار دارد و بخش عمده كشتي‌ها براي تردد از مسير آبي تحت نظارت عمان استفاده مي‌كنند به همين دليل مسندم نه‌تنها به عنوان يك «نقطه خفه‌كننده» (Choke Point) كليدي در امنيت انرژي جهان شناخته مي‌شود بلكه هرگونه تنش يا تهديد در اين منطقه مستقيما بر قيمت نفت و ثبات اقتصادي جهاني تأثير مي‌گذارد.
استان مسندم در عمان با بهره‌گيري از برنامه چشم‌انداز بلندمدت، اقتصاد خود را بر چهار محور گردشگري، شيلات، لجستيك و صنايع دريايي بازتعريف كرده است.گردشگري با بهره‌گيري از چشم‌اندازهاي «فيوردهاي عربي» و كوهستان‌هاي مرتفع محور اصلي توسعه است. ساخت استراحتگاه لوكس، هتل‌هاي جديد و برگزاري رويداد فصلي «زمستان مسندم» رونق چشمگيري به اين بخش داده است. در حوزه شيلات مزرعه آبزي پروري خصب با ظرفيت توليد ۷ هزار تن ماهي و بندر دبا با پيشرفت ۹۵ درصدي در حال شكل‌گيري هستند. در حوزه لجستيك نيز با احداث جاده سلطان فيصل بن تركي و برنامه‌ريزي براي فرودگاه و بندر تجاري خصب در مسير رفع انزواي جغرافيايي قرار گرفته است. همچنين پروژه كشتي‌سازي با سرمايه‌گذاري ۱۵ ميليون دلار زمينه‌ساز اشتغال به صورت مستقيم خواهد شد.گفتني است در حال حاضر ۹۶۷ كسب وكار كوچك و متوسط در اين استان فعال هستند كه كارشناسان معتقدند مسندم با تكيه بر اين ظرفيت‌ها در آينده به قطب چندبعدي اقتصادي در كرانه تنگه هرمز تبديل خواهد شد. ابتكار احداث شهرك صنعتي مشترك ايران و عمان در شبه‌جزيره حساس مسندم مي‌تواند يكي از بحث‌برانگيزترين موضوعات در محافل اقتصادي و سياسي منطقه باشد. اين پيشنهاد را از سه منظر اقتصادي، سياسي و راهبردي طرفين مورد واكاوي قرار مي‌دهيم.
بُعد اقتصادي (تنفس در فضاي تحريم)
مسندم با فاصله ۳۵ كيلومتري از سواحل ايران به يك كريدور لجستيكي حياتي بدل شده و در شرايط كنوني بندر «خصب» به مسيري جايگزين براي واردات كالا به ايران تبديل گشته است؛ كالاهايي كه پيش‌تر از امارات وارد مي‌شدند اكنون از اين مسير عبور مي‌كنند، هرچند هزينه اين مسير به دلايل حمل زميني و ظرفيت محدود مسندم گران‌تر است اما براي بسياري از بازرگانان به يكي از معدود گزينه‌هاي باقي‌مانده تبديل شده است. آمارها حاكي است كه مبادلات تجاري ايران و عمان در سال 2025 با رشد 24درصدي نسب به سال قبل به 1.35 ميليارد دلار رسيده است. هدفگذاري دو كشور بر افزايش حجم مبادلات تجاري به ۳۰ ميليارد دلار در سه سال آينده تأكيد دارند. تا پايان سال 2024 بيش از 6500 شركت با سرمايه‌گذاري ايراني در عمان ثبت شده بنابراين ايجاد شهرك صنعتي مشترك مي‌تواند اين همكاري‌ها را از سطح ترانزيت كالا به توليد مشترك و انتقال فناوري ارتقا دهد و به عنوان يك «منطقه ويژه» براي دور زدن تحريم‌هاي مالي و بانكي عمل كند.
بُعد سياسي (ميانجي تاريخي
در پيچ و خم تنش‌ها)
عمان با اتكا به سياست «بي‌طرفي مثبت» و نقش ميانجي‌گر تاريخي خود در مناسبات ايران و غرب به شريكي قابل‌اعتماد براي تهران تبديل شده است. اين كشور در سال‌هاي اخير ميزبان گفت‌وگوهاي پنهان ايران و امريكا بوده و روابط خود با تهران را در سطح بالايي حفظ كرده است. رويدادهاي كليدي از جمله سفر رسمي سلطان هيثم بن طارق به تهران در سال ۲۰۲۳، «فصلي نوين در روابط دوجانبه» ناميده شد همچنين عمان پيشنهاد «مديريت مشترك ترافيك دريايي در تنگه هرمز» را با ايران مطرح كرده كه امريكا آن را «همراهي با ايران» ارزيابي مي‌كند.با اين حال موضع‌گيري‌هاي عمان در قبال جنگ اخير ايران و اسراييل (محكوميت اقدامات اسراييل) و حمله موشكي ايران به بنادر «دقم» و «صلاله» عمان نشان مي‌دهد كه اين رابطه با فراز و نشيب‌هايي همراه بوده است. احداث شهرك صنعتي مي‌تواند به معناي تعميق راهبردي روابط باشد اما ريسك اعمال تحريم‌هاي ثانويه امريكا عليه نهادهاي عماني را نيز به همراه دارد.
بُعد راهبردي (نقطه حساس در آبراه حياتي)
مسندم نه تنها يك منطقه اقتصادي بلكه يك نقطه راهبردي حساس بر فراز تنگه هرمز و آبراهي است كه روزانه حدود ۲۰ درصد از نفت جهان از آن عبور مي‌كند. پس از تشديد تنش‌ها در منطقه، عمان در موقعيتي قرار گرفته كه از اين جغرافيا براي كسب منافع اقتصادي بهره ببرد؛ به‌گونه‌اي كه درآمدهاي نفتي عمان در جريان جنگ اخير افزايش يافته و كسري بودجه به مازاد تبديل شده است. پروژه‌هاي زيرساختي در دست اجرا مانند احداث جاده سلطان فيصل بن تركي به طول 72 كيلومتر، توسعه بندر خصب و برنامه‌ريزي براي فرودگاه جديد و مذاكرات براي راه‌اندازي خط كشتيراني مسافربري و ترانزيت كالا بين بندر خصب و استان هرمزگان در حال گسترش است. با اين حال، هرگونه پروژه مشترك با ايران در اين نقطه از سوي رقباي منطقه‌اي (به‌ويژه امارات و عربستان) و قدرت‌هاي فرامنطقه‌اي (امريكا) با حساسيت دنبال مي‌شود. برخي گزارش‌ها حاكي از آن است كه پيش‌تر در مذاكرات مخفيانه براي حل اختلاف جزاير سه‌گانه، بحث «واگذاري موقعيت راهبردي در رأس مسندم به ايران» در ازاي امتيازاتي مطرح بوده كه نشان از اهميت فوق‌العاده اين منطقه در معادلات قدرت دارد.
پيشنهاد تاسيس شهرك صنعتي مشترك در مسندم بيش از اينكه يك پروژه اقتصادي باشد يك ابتكار راهبردي محسوب مي‌شود كه مي‌تواند به «خط لوله اقتصادي» جديدي براي ايران در دوران تحريم تبديل شود و جايگاه عمان را به عنوان «دروازه ورود به خليج فارس» تثبيت كند. با اين حال، موفقيت آن در گروي مديريت همزمان سه متغير كليدي: هزينه‌هاي سنگين ترانزيت، فشارهاي تحريمي امريكا و توازن شكننده سياسي عمان ميان ايران و شوراي همكاري خليج فارس است. نگارنده معتقد است كه بدون تضمين‌هاي حقوقي و سرمايه‌گذاري مشترك اين طرح در هاله‌اي از ابهام باقي خواهد ماند.
مدرس دانشگاه