عصب سرخ
ناصر غريب نژاد
اهميت راهبردي درياي سرخ عمدتا از جايگاه آن در ساختار تجارت، انتقال انرژي و زنجيره ارزش اقتصاد بينالملل ناشي ميشود. از منظر اقتصاد سياسي بينالملل، اين آبراه يكي از مهمترين مسيرهاي اتصال آسيا به اروپا به شمار ميرود و سالانه بخش قابلتوجهي از مبادلات كانتينري و محمولههاي انرژي جهان از آن عبور ميكند. هرگونه اختلال ساختاري يا بيثباتي امنيتي پايدار در اين كريدور، نهتنها زمان و مسافت دريانوردي در مسيرهاي بينالمللي را افزايش ميدهد بلكه هزينههاي حملونقل، نرخ بيمه كشتيها و قيمت نهايي كالاهاي اساسي را نيز افزايش داده و فشارهاي تورمي و بيثباتي قيمتي را در مقياس منطقهاي و جهاني تشديد ميكند. بااينحال، تحولات ميداني سالهاي اخير نشان داده است كه صورتبندي امنيتي اين منطقه دستخوش دگرگوني بنيادين شده و الگوهاي كلاسيك امنيت دريايي جاي خود را به نظمي پيچيده، چندلايه و بهشدت شكننده دادهاند؛ وضعيتي كه در آن، تلاقي جنگافزارهاي نامتقارن بازيگران غيردولتي با رقابتهاي ژئوپليتيكي و هيدروپليتيكي دولتهاي پيراموني، ابتكار عمل را از بازيگران بينالمللي سلب كرده و موازنه سنتي بازدارندگي در اين آبراه حياتي را با چالش مواجه ساخته است. يكي از برجستهترين دلالتهاي اين دگرگوني، زوال انحصار دولتهاي ساحلي و ناوگانهاي كلاسيك بر امنيت دريانوردي است. ظهور جنبش انصارالله (حوثيها) در يمن و نقشآفريني موثر آنها در معادلات نظامي خليج عدن و جنوب درياي سرخ، واقعيت ژئوپليتيكي نويني را به بازيگران بينالمللي تحميل كرده است. حوثيها بدون برخورداري از نيروي دريايي كلاسيك مجهز به ناوشكنها يا رزمناوهاي پيشرفته، صرفا با تكيه بر مزيت موقعيت جغرافيايي اشراف بر ارتفاعات و سواحل پيرامون بابالمندب و تلفيق هوشمندانه فناوريهاي نامتقارن نظير موشكهاي كروز و بالستيك ضدكشتي، توانستهاند محاسبات قدرتهاي بزرگ و غولهاي كشتيراني جهان را به چالش بكشند. اين بازيگر توانسته است يك بحران داخلي و منطقهاي در يمن را به اهرم فشاري با پيامدهاي جهاني تبديل كند.
وضعيتي كه شركتهاي چندمليتي را وادار كرد مسير پرهزينهتر دور زدن قاره آفريقا از طريق دماغه اميدنيك را بر خطرات عبور از بابالمندب ترجيح بدهند. اين پديده اثبات كرد كه وزن ژئوپليتيكي يك بازيگر لزوما با متغيرهاي كلاسيكي چون توليد ناخالص داخلي يا ارتشهاي متعارف سنجيده نميشود بلكه به قابليت تحميل هزينه و بهرهگيري نامتقارن از جغرافيا وابسته است.
تمركز صرف بر سواحل شرقي و كنشگري حوثيها، بازتابدهنده نيمي از پازل امنيتي اين حوزه است؛ چراكه در كرانه غربي درياي سرخ و گستره شاخ آفريقا نيز تنگناهاي ژئوپليتيكي عميقي در جريان است كه پيوندي ناگسستني با امنيت آبراه دارند. اتيوپي، با جمعيتي بالغ بر ۱۲۰ ميليون نفر و بزرگترين اقتصاد در حال رشد در شرق آفريقا از زمان استقلال رسمي اريتره در سال ۱۹۹۳ ميلادي به پرجمعيتترين كشور محصور در خشكي جهان بدل شد. از دست دادن خطوط ساحلي در امتداد درياي سرخ براي آديسآبابا صرفا يك محدوديت تجاري نيست بلكه از ديدگاه نخبگان حاكم يك تنگناي راهبردي و تهديدي پايدار براي امنيت ملي و حيات اقتصادي است. در طول سه دهه گذشته، اتيوپي بيش از ۹۰ درصد از مبادلات تجاري خود را از طريق بنادر كشور كوچك جيبوتي انجام داده است؛ وابستگي مفرطي كه هزينههاي تعرفهاي سنگين و آسيبپذيري ساختاري نگرانكنندهاي را براي اين غول منطقهاي به همراه داشته است.
تلاشهاي دولت اتيوپي براي شكستن اين محصوريت سرزميني و احياي نيروي دريايي، موازنه شكننده قوا را در شاخ آفريقا برهم زده است. امضاي يادداشت تفاهم جنجالي در اوايل سال ۲۰۲۴ ميان اتيوپي و منطقه خودخوانده سوماليلند براي اجاره ۲۰ كيلومتر از نوار ساحلي بندر بربره در ازاي احتمال شناسايي ديپلماتيك اين منطقه، نمونهاي بارز از آمادگي آديسآبابا براي پرداخت هزينههاي گزاف سياسي در ازاي دستيابي به آبهاي آزاد است. با اين حال، طبيعيترين و تاريخيترين گزينه براي اتيوپي، بنادر اريتره بهويژه «عصب» و «مصوّع» باقي مانده است. براي اتيوپي، دسترسي پايدار به «عصب» به معناي تنفس ژئوپليتيكي و تنوعبخشي به مبادي ترانزيتي است اما براي دولت اريتره در اسمره، اين بنادر بنياديترين دارايي ژئوپليتيكي براي حفظ موازنه و بازدارندگي در برابر همسايه پهناور خود به شمار ميروند و هرگونه نفوذ پايدار اتيوپي ميتواند حاكميت ملي اريتره را در درازمدت تهديد كند.
همين تضاد ساختاري روشن ميسازد كه چرا روابط آديسآبابا و اسمره بار ديگر رو به وخامت نهاده است. اگرچه توافق صلح ۲۰۱۸ ميان آبي احمد و ايساياس آفورقي به دو دهه خصومت نظامي پايان داد و دو كشور را در جريان جنگ تيگراي (۲۰۲۰ تا ۲۰۲۲) در يك سنگر مشترك قرار داد، اما پايان آن منازعه ريشههاي بياعتمادي تاريخي را آشكارتر كرد. تنشهاي مرزي حلنشده، شكنندگي صلح در منطقه تيگراي و اتهامات متقابل مبني بر مداخله در امور داخلي يكديگر خطر شعلهور شدن مجدد يك نبرد كلاسيك بيندولتي را در مرزهاي شمالي اتيوپي به بالاترين سطح رسانده است؛ بحراني كه اينبار مستقيما با رقابت بر سر تسلط بر سواحل غربي درياي سرخ گره خورده است.
پيچيدگي ژئوپليتيكي اين منطقه با ورود مصر به عنوان يك قدرت سنتي و تاريخي تشديد ميشود. قاهره و آديسآبابا بيش از يك دهه است كه درگير مناقشهاي بنيادين و هيدروپليتيكي بر سر آبگيري و بهرهبرداري از «سد بزرگ النهضه» روي رود نيل هستند. مصر حيات آبي و كشاورزي خود را در معرض تهديد اقدامات يكجانبه اتيوپي ميبيند و نسبت به هرگونه افزايش نفوذ منطقهاي آديسآبابا بهشدت حساس است. دسترسي اتيوپي به بنادر درياي سرخ و تقويت توان دريايي آن موازنه قوا را به زيان قاهره دگرگون خواهد ساخت. از اين رو، مصر با در پيش گرفتن راهبرد مهار پيراموني، به توسعه روابط دفاعي با اريتره و امضاي توافقات نظامي با دولت فدرال سومالي روي آورده است. اين همگرايي تازه ميان قاهره، اسمره و موگاديشو، اتيوپي را در تنگناي ژئوپليتيكي قرار داده و منازعه حوضه نيل را مستقيما به امنيت درياي سرخ متصل كرده است. در همين چارچوب، عربستان سعودي به عنوان بزرگترين اقتصاد حاشيه درياي سرخ، امنيت اين آبراه را عنصري حياتي براي پروژههاي توسعهاي خود نظير چشمانداز ۲۰۳۰ و امنيت اقتصادي خود ميداند. رياض با چالش مهار ناامني در هر دو سوي گذرگاه روبهرو است؛ در ساحل شرقي با تهديدات نامتقارن حوثيها و در ساحل غربي با خطر انفجار امنيتي در شاخ آفريقا.
روزنامهنگار