بنفشه سام گيس
دو هفته قبل، سطح پيادهروي محوطه ايستگاه متروي «پرند»، براي سومين بار ظرف 18 ماه اخير، گود شد. فرماندار رباط كريم، دستور به بررسي سريع داد و خواستار پاسخگويي شهرداري تهران و شركت مترو شد. اسفند 1403، پياده روي همين محوطه، گود شده بود كه ماموران شهرداري، سطح گود رفته را با بتنريزي ترميم كردند، اما هفته اول تير امسال، همين محوطه ترميم شده، براي دومين بار نشست كرد. ايستگاه متروي پرند، آذر 1402 افتتاح شد و رباط كريم، بعد از شهر ري و شميرانات، سومين شهرستان استان تهران است كه به خطوط سراسري متروي پايتخت وصل ميشود.
وضعيت مناطق تهران بابت فروريزش
فروريزش، يكي از نتايج فرونشست تدريجي است. با خالي شدن زير زمين به دليل حفاري غير اصولي براي ساخت تونلهاي مترو، گودبرداريهاي غير اصولي براي برجسازي، انسداد مسير قناتها و پشته كردن آب در مسيرهاي فرعي يا شكستگي لولههاي آب و فاضلاب و شسته شدن لايههاي خاك به دنبال نشت جريان آب در لايههاي زيرزميني، فروريزش اتفاق ميافتد كه برخلاف فرونشست، يك حادثه ناگهاني است.
طبق اعلام سازمان مديريت بحران شهرداري تهران، مناطق ۶، ۱۲، ۱۱، ۱۰، بخشهايي از منطقه ۷ و ۱۴ بيشتر از ساير مناطق با خطر فروريزش مواجهند و در فاصله سال 1383 تا 1403، بيش از 380 فروريزش در تهران اتفاق افتاده كه دليل اين فروريزشها، آب شستگي ناشي از شبكههاي فرسوده آب و فاضلاب، ريزش قناتهاي خشك شده و حفاري زيرسطحي مترو است.
بررسيهاي «اعتماد» بر 34 ريزش زمين در خيابانهاي پايتخت ظرف 20 سال اخير، نشان ميدهد كه بعضي حوادث همچون ريزش حوالي ميدان منيريه و خيابان مولوي، چند بار در فاصلههاي كوتاه تكرار شده كه تكرار ريزش در يك محدوده مشخص ، حاكي از آن است كه شدت سستي خاك در برخي مناطق تهران به حدي رسيده كه مرمت و ترميمهاي مقطعي هم جوابگو نيست.
مرور 34 فروريزش در پايتخت از سال 1385 تا 1405
22 مرداد 1405: ريزش كف انبار لوازم يدكي در كوچه اصناف، حوالي ميدان بهارستان. مساحت ريزش حدود 12 مترمربع و عمق حفره 4 متر بود. اين حادثه 4 مصدوم (يك زن و سه مرد) داشت كه با كمك آتشنشانان بيرون كشيده شدند.
20 آذر ۱۴۰۴: ريزش زمين در خيابان ولد خاني در محدوده غربي شهرك وليعصر- منطقه 18، جنوب غربي تهران. مساحت ريزش حدود 10 متر و عمق حفره 1.5 متر بود و سه خودرو (يك مينيبوس، يك وانت مزدا و يك پيكان وانت) به داخل اين حفره سقوط كردند.
عضو هيات علمي مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي گفت: «اين فروريزش، بعد از بارندگيهاي اخير اتفاق افتاده و احتمالا بر اثر آب شستگي زير سطحي بوده كه البته بيارتباط با تشديد پديده فرونشست و پوك شدگي تدريجي زمين در اين ناحيه نيست. برداشت از معادن مصالح ساختماني شن و ماسه و تشكيل شن چالهاي عظيم و وجود قنوات، نرخ ريسك فرونشست را در اين منطقه افزايش داده است.نرخ فرونشست در اين منطقه در سالهاي 1402 و 1403 نسبت به سالهاي قبل، سه برابر شده و به بيش از 22 سانت در سال رسيده است. بخشي از خط راه آهن تهران- تبريز از همين منطقه عبور ميكند.»
6 آذر ۱۴۰۴: ريزش سطح زمين در كيلومتر 11 بزرگراه لشكري (جاده مخصوص) يك دستگاه كاميون كمپرسي در حال حركت، به گودال ناشي از ريزش سقوط كرد. دو كارگر اين كاميون، همراه با كمپرسي به داخل گودال پر از آب و مايعات ناشي از نشت گازوييل سقوط كردند و در همان لحظات اول، در گودال مايعات، محبوس و غرق شدند. آتشنشانان، با پمپهاي مكنده، آب و مايعات داخل گودال را تخليه كردند و جنازه دو كارگر را بيرون كشيدند.
10 آذر ۱۴۰۳: ريزش بخشي از اتوبان باكري حوالي پل كاشاني. در اين حادثه بخشي از آسفالت اتوبان ريزش كرد و در مسير تردد ماشينهاي عبوري، گودال ايجاد شد.
12 آبان 1403: ريزش خيابان چيذر. اين حادثه يك مصدوم داشت. به دنبال اين حادثه، جنوب خيابان هم دچار نشستهاي موضعي شد و در نقاطي، شكاف برداشت. با دستور آتشنشاني، چند ساختمان اطراف گودال تخليه شد.
دليل اين حادثه، آب شستگي زير سطح خاك به دليل نشت پرفشار از لولههاي آب شرب و ريزش قناتهاي خشك شده اطراف محل حادثه اعلام شد.
5 مرداد 1403: ريزش خيابان وليعصر در محدوده توانير. اين حادثه يك مصدوم داشت و تركيدگي لوله و نشست آسفالت در مسير حركت اتوبوسهاي تندرو، باعث مسدود شدن مسير تردد عمومي شد.
دليل اين حادثه، آب شستگي زير سطحي و نفوذ جريان آب و فرسايش تونلي و قناتهاي مسدود و رها شده به دليل گودبرداري و ساختمانسازي اعلام شد.
31 ارديبهشت 1401: ريزش زمين در تقاطع اتوبان همت و چمران. اين حادثه، هنگام عصر و در اوج ترافيك طولانيترين اتوبان تهران و يك ماه بعد از رانش زمين در فضاي سبز مجاور اتوبان همت رخ داد.
14 ارديبهشت 1401: ريزش زمين در تقاطع بزرگراه باكري و آبشناسان. با اين ريزش، گودالي به مساحت 4 متر مربع و با عمق 4.5 متر در زمين بزرگراه ايجاد شد.
10 دي 1400: ريزش زمين در نسيم شهر. با اين حادثه، گودالي به وسعت 15 متر مربع و به عمق دو متر در يكي از معابر نسيم شهر ايجاد شد و مسوولان مديريت بحران، آپارتمان مجاور اين گودال را تخليه كردند.
10 آبان 1397: ريزش در خيابان مولوي. با اين ريزش، گودالي به مساحت 5 متر مربع و با عمق 8 متر ايجاد شد. شهردار ناحيه، دليل اين حادثه را شكستگي لوله و آب شستگي ناشي از آن اعلام كرد در حالي كه طبق گزارش كارشناسان ارزياب، لولههاي آب سالم بود و مسوولان شهرداري در محل حادثه، گفتند تونل مترو در زير اين محل، مرطوب و دچار نشتي آب شده است.
25 مهر 1397: نشت آب به متروي تجريش به دليل شكستگي كانال آب در خيابان دربند.
4 مهر 1397: ريزش زمين در پياده روي نزديك ايستگاه متروي صنعت (خط 7 مترو) با اين ريزش گودالي به وسعت 5 متر مربع و با عمق 2 متر ايجاد شد.
شركت متروي تهران بعد از اين ريزش اعلام كرد كه در حال بررسي دليل اين نشست است كه آيا به مترو ارتباط دارد يا خير، اما دليل اصلي، آب شستگي خاك در اين محدوده است.
20 تير 1397: ريزش بخشي از خيابان 17 شهريور. با اين ريزش، گودالي، به عمق 10 متر و با وسعت 7 متر ايجاد شد. شهردار منطقه 12 دليل اين ريزش را تركيدگي لوله آب اعلام كرد.
21 خرداد 1397: ريزش زمين مجاور زيرگذر استاد معين. يك دستگاه كاميون حامل خاك و نخاله به داخل گودال ايجاد شده در فروريزش سقوط كرد.
6 اسفند 1396 : ريزش زمين روبهروي بيمارستان اكبر آبادي در خيابان مولوي. اين حادثه، به دليل شكستگي لوله و آب شستگي در بيمارستان اكبر آبادي اتفاق افتاد . با اين ريزش گودالي به عمق 4 متر ايجاد شد و شبكه آبرساني بيمارستان قطع شد و بخشهايي از بيمارستان به دليل ايجاد تركهايي در ديوارها، تخليه شد و بخشي از مسير غرب به شرق خيابان مولوي مسدود شد .
21 مهر 1396: ريزش زمين تقاطع خيابان سپه و خيام در فاصله ۲۰۰ متري ميدان توپخانه و بالاتر از پارك شهر، نزديك به خروجي ايستگاه متروي توپخانه. با اين ريزش، گودالي به عمق 4 متر ايجاد شد. دليل اين ريزش، آب شستگي در لايههاي سست خاك بود.
26 آذر 1395: فروريزش در فاصله چهارراه مولوي و ميدان محمديه و در مجاورت هواكش مترو. با اين ريزش و گودال 12 متري كه كف خيابان ايجاد شد، چند مغازه اطراف گودال دچار خسارت شدند. شركت مترو اعلام كرد كه اين ريزش به دليل حادثه در كارگاه خط 7 مترو بوده است. سخنگوي سازمان آتشنشاني تهران گفت: دليل اين ريزش، تخريب ديواره هواكش در حال ساخت مترو در مجاورت با چند آب انبار قديمي بوده است. ساكنان محدوده اطراف محل حادثه، به دليل ناامني محل به هتل منتقل شدند.
19 مهر 1395: فروريزش در ميدان قيام در كنار كارگاه خط 7 مترو. اين حادثه دو كشته داشت. يكي از جانباختگان، كارگر چاه كن بود و ديگري، آتشنشاني كه براي نجات كارگر به عمق 4.5 متري زمين رفته بود. سه روز قبل از حادثه، تركهايي روي آسفالت ميدان مشاهده شده بود و با حفاري براي شناسايي دليل ترك خوردگيها، معلوم شد كه شكستگي لوله انتقال آب، باعث نشتي آب و شستگي خاك شده است.
۱۱ شهريور ۱۳۹۵: ريزش بخشي از خيابان پيامبر در اطراف مجتمع تجاري كوروش. با اين ريزش، گودالي به عمق7 متر ايجاد شد و يك خودروي سواري به داخل گودال سقوط كرد. اين حادثه يك مصدوم داشت. به دنبال اين ريزش، خط لوله تغذيه گاز منطقه ستاري شمالي مسدود شد. بعد از فرونشست زمين در خيابان پيامبر، ابوالفضل قناعتي كه در آن زمان، عضو هيات رييسه شوراي شهر تهران بود، در گفتوگوهاي رسانهاي خود گفت:«نميتوان سهلانگاري مترو را در ايجاد حفرهها در پايتخت ناديده گرفت، مسوولان مترو موظفند پيش از آغاز عمليات خاكبرداري يا گودبرداري، با دستگاههاي پيشرفته، ميزان مقاومت خاك را بررسي كرده و هر نوع احتمالي را در نظر بگيرند، متاسفانه در بعضي خطوط مترو اين كار به دقت انجام نميشود يا در برخي مواقع به كندي صورت ميپذيرد. درحالي كه بايد مسير مترو و سطح استقامت زمين در هر زمان سنجيده و كنترل شود. حتما لولههاي فرسوده و آبهاي سطحي و سرازير شدن آب و تركيدگي لوله هم نقش زيادي در فرونشست زمين دارد، اما علت اصلي نيست، بيشتر علت كمككننده است!»
17 شهريور 1395: ريزش 70 متري تونل در حال احداث متروي كيانشهر. اين حادثه 6 مجروح و 4 كشته داشت.
15 شهريور 1395: ريزش زمين در خيابان صفي علي شاه. با اين حادثه، گودالي به عمق 5 متر ايجاد شد و كانكسي كه پيش از حادثه در محل همين گودال بود، به داخل گودال واژگون شد.
14 شهريور 1395: ريزش زمين در خيابان رجبنيا در منطقه 15. با اين حادثه گودالي به عمق سه متر در زمين ايجاد شد. اين ريزش به دليل تجمع آب در سطح زيرين اين معبر و آب شستگي ايجاد شد.
19 مرداد 1395: ريزش آب به داخل ايستگاه متروي قلهك. اين حادثه به دنبال تركيدگي لوله فاضلاب در محدوده خيابان شريعتي اتفاق افتاد و آب به داخل مترو و حريم ريلي سرريز شد.
۲۸ خرداد ۱۳۹۵: به دنبال برخورد تجهيزات حفاري خط 6 مترو با لوله گاز 18 اينچي و انفجار بعد از اين حادثه، آتش انفجار به تونل در دست ساخت مترو نفوذ كرد و آسفالت را شكافت و به سطح زمين خيابان كوهسار رسيد كه با شعلههاي مرتفع آتش، يك ساختمان اداري خالي از سكنه دچار حريق شد و 5 ساختمان مسكوني و اداري خسارت ديد و 10 ساختمان مجاور محل انفجار هم تخليه شد و لولههاي آب هم بر اثر شدت انفجار شكست و سيستم مخابراتي، منطقه دچار اخلال شد و كابلهاي برق سوخت و برق منطقه قطع شد و گودالي به عمق 20 متر ايجاد شد و در محل انفجار، اختلاف سطحي به ارتفاع 20 سانت ايجاد شد. اين حادثه 5 مصدوم داشت و دو كارگر مترو هم كشته شدند.
رييس شركت بهرهبرداري مترو گفت كه اين حادثه ربطي به ساخت تونل مترو در اين منطقه ندارد و شهردار تهران، برخورد بيل مكانيكي يا لودر يا ماشين حفاري مرتبط با حفر تونل مترو با لوله گاز را منتفي دانست و گفت: از تاريخ 26 ارديبهشت ماه هيچ فعاليت كارگاهي در تونل مترو از اين مسير انجام نشده و تونل هم استحكامسازي شده بود و تونل 25 متر پايينتر از محل انفجار است.
بعد از حادثه، رييس سازمان مديريت بحران كشور، حفاريهاي مترو را دليل اين حادثه اعلام كرد و گفت كه به دليل بافت خاك در اين منطقه، حفاري مترو موجب فروريزش خاك شده است.
29 شهريور 1391: فروريزش در ميدان منيريه. با اين ريزش گودالي به عمق 8 متر در زمين ايجاد شد.
23 شهريور 1391: فروريزش زمين در ضلع جنوبي ميدان منيريه همزمان با احداث ايستگاه مترو. به دنبال اين ريزش، لوله اصلي خط انتقال آب شكست و شبكه آب منطقه قطع شد.
5 شهريور 1391: فرو ريزش زمين در خيابان آزادي. اين فرو ريزش به وسعت 6 متر و با عمق 3 متر در آسفالت خيابان و مقابل متروي استاد معين ايجاد شد. مديرعامل مترو گفت: اين فروريزش ربطي به تونلهاي مترو ندارد، بلكه به علت ناپايداري خاك است.
31 مرداد 1391: فروريزش زمين در اتوبان محلاتي. با اين ريزش گودالي در پياده رو و خيابان ايجاد شد و 6 خودروي سواري به داخل گودال سقوط كردند. سازمان آتش نشاني، دليل اين حادثه را تركيدگي لوله اصلي آب اعلام كرد.
27 مرداد 1391: فروريزش زمين در چهارراه وحدت اسلامي. با اين ريزش، گودالي به مساحت 15 متر مربع و با عمق 6 متر ايجاد شد.
مديرعامل شركت مترو گفت: اين نشست به دليل حفاري تونل مترو نيست و به دليل شكستگي يكي از لولههاي آب اين مشكل ايجاد شده است.
14 اسفند 1390: فروريزش در ميدان منيريه. سستي زمين و عمليات عمراني به عنوان دليل اين حادثه اعلام شد.
معاون بهرهبرداري شركت آبفاي منطقه پنج تهران گفت: چندين بار است كه بر اثر بيتدبيري مسوولان مترو و عمليات كنده كاري بدون رعايت مقررات و محاسبات كارشناسي، خيابانها دچار نشست ميشود و تاسيسات آب صدمه اساسي ميبيند.
25 ارديبهشت 1389: فروريزش در خيابان منيريه. با اين حادثه، گودالي به عمق 10 متر در سطح خيابان ايجاد شد، لوله گاز منفجر شد ويك دستگاه كاميون به داخل گودال سقوط كرد.
شركت آب و فاضلاب تهران اعلام كرد كه نشست زمين در مسير عمليات احداث تونل مترو خيابان وليعصر پايينتر از ميدان منيريه، باعث فرورفتن تاسيسات زيرزميني از جمله 3شاخه لوله 18 اينچ آب شرب شهر تهران شد.
18 مرداد 1388: تونل توحيد ريزش كرد و گودالي با دهانه 20 متر و با عمق 8 متر در خيابان نواب در فاصله خيابانهاي كلهر تا اروميه ايجاد شد. اين حادثه 4 مصدوم و يك كشته داشت و جوان 28 ساله كه راننده بيل مكانيكي بود، در زمان ريزش تونل، در اتاق بيل مكانيكي، حبس و خفه شد. ساكنان اطراف محل حادثه گفتند كه دوشب پيش از ريزش تونل توحيد، خانههايشان ميلرزيد و موضوع را به شهرداري منطقه اطلاع دادند ولي اعتنايي نشد.
بعد از حادثه، مديرعامل سازمان مهندسي و عمران شهر تهران گفت كه اين حادثه هيچ ارتباطي با تونل توحيد ندارد و دليل بروز آن رطوبت ناشي از نشست قنات و سست شدن خاك بوده است. مدير منطقه يك سازمان آتشنشاني شهرداري تهران، دليل نشست زمين را ريزش خاك و حفره يك قنات قديمي در اين محدوده اعلام كرد. سخنگوي شوراي شهر تهران، ريزش تونل را تاييد كرد و گفت كه سرعت در اجراي پروژه يا قصور پيمانكار علت وقوع اين حادثه بوده و در بازديد اعضاي شورا از تونل، مشكلاتي در احداث مشاهده شد و به اطلاع شهردار تهران رسيد. ولي شهرداري توجهي به اين نامه نداشته در حالي كه طبق اعلام مديران پروژه، مسير ايجاد تونل با 24 قنات برخورد كرده است.
27 تير 1385: ريزش ورودي ميدان توپخانه. با اين ريزش، گودالي به عمق 8 متر ايجاد شد. اين حادثه دو مصدوم داشت. شهرداري منطقه 12 تاييد كرد كه دليل اين فروريزش، حفاري مترو، در اطراف ميدان توپخانه بوده و به دليل سست بودن زيرسازي، پياده روي نبش ميدان ريزش كرده، اما به دليل تركيدگي شاه لوله آب، شدت ريزش وسعت گرفته است. به دنبال اظهارات شهردار منطقه 12، شركت آب و فاضلاب شهر تهران اعلام كرد كه عدم هماهنگي شركت مترو در تعميرات و آسيب به يكي از انشعابات آب منطقه در حفاريهاي مترو، دليل اين حادثه بوده است.
24 فروردين 1385: ريزش شمال غربي ميدان توپخانه به دليل حفاري مترو. با اين فروريزش، گودالي به عمق 6 متر و با شعاع 5 متر در تقاطع خيابان فردوسي و ميدان توپخانه ايجاد شد.
گفتوگوي «اعتماد» با علي بيتاللهي؛ عضو هيات علمي مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي
هفته اول مرداد امسال، مسوولان شهري تهران، جلسهاي درباره تاثير فرونشست بر امنيت ايستگاههاي متروي پايتخت داشتند. غير از نگرانيها و توصيههاي كلان، از جزييات مطرح در اين جلسه حرفهاي بيشتري شنيده نشد. علي بيتاللهي، عضو هيات علمي مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي، در گفتوگو با «اعتماد» ميگويد كه فرونشست تهران از سالهاي پيش از دهه 1380 وجود داشته، اما ظرف 20 سال اخير، به هنگام ايجاد ايستگاههاي متروي پايتخت، هيچ مطالعهاي درباره مقاومت خاك و وضعيت لايههاي زيرسطحي زمين و حتي پهنههاي فرونشست انجام نشده كه اگر انجام ميشد، حتما محققاني كه بر مساله فرونشست و فروريزشها در تهران و ساير استانها مشغول مطالعه و تحقيق هستند، از آن مطلع ميشدند. بيتاللهي، پيش از اين گفته بود كه دليل 30 درصد از فروريزشها در شهر تهران، نشت پرفشار آب از حدود 22 هزار كيلومتر شبكه فرسوده انتقال آب است كه باعث آب شستگي در لايههاي خاك ميشود. بيتاللهي پيش از اين هم به «اعتماد» گفته بودكه در شهر تهران بيش از 1300 رشته قنات با عمق بين 2 تا 130 متر و با طول حدود 600 كيلومتر وجود دارد و تراكم قناتها در جنوب تهران بسيار بيشتر است و در مسير شرق به غرب حدود 51 هزار حلقه چاه قنات (هر 500 متر يك رشته قنات) شناسايي شده كه دستكاري يا انسداد مسير قنوات و رها شدگي و خشكاندن قناتها در حفاريهاي مترو يا در بلندمرتبهسازيها، علاوه بر آب شستگي تدريجي و پشتهسازي آب در مسيرهاي فرعي، حفرههاي توخالي در لايههاي خاك ايجاد ميكند كه يكي از دلايل ريزشهاي ناگهاني در خيابانهاي پايتخت، ريزش اين حفرهها بر اثر ارتعاشات محيطي است.
بيتاللهي در اين گفتوگو هم، تاثير حفاري و ايجاد مترو و ساير دلايل فروريزش در پايتخت را بررسي كرده است.
چند روز قبل، نشستي با حضور رييس سازمان مديريت بحران، مسوولان شهرداري و چند كارشناس زمينشناسي با موضوع تاثير فرونشست بر ايستگاههاي متروي تهران برگزار شد. جزيياتي از اين نشست نشنيديم جز اينكه رييس سازمان مديريت بحران گفته بود با توجه به فرونشست در تمام نقاط تهران، ايستگاههاي مترو بايد بهطور مستمر پايش شود. با توجه به اخباري كه از فرونشست و فروچالهها در نقاط مختلف شمال و جنوب و غرب و جنوب غرب تهران منتشر شده، وضعيت فرونشست در مناطقي كه ايستگاه مترو داريم، چگونه است؟
پاسخ اين سوال دو وجه دارد. در سالهاي قديم، در تهران، قناتهاي متعددي داشتيم كه انسداد مسير اين قناتها با خطوط شرقي غربي مترو، باعث بروز حفرهها و آب شستگي و فروريزش شده است. نمونه اين فروريزش را در احداث خط متروي شهران، در امتداد خط 6 مترو، در حفاري خط مترو در خيابان مولوي، ميدان محمديه، چهارراه مولوي، ميدان قيام، بيمارستان اكبر آبادي و چند نقطه ديگر شاهد بوديم. در بررسي اين فروريزشها، در تمام موارد، اثر انسداد مسير قنوات بر آب شستگيها و فروريزشهاي روي زمين مشاهده شد. پس يك معضل در عمليات احداث ايستگاههاي مترو، فروريزش زمين است؛ همان چالهها و حفرههاي ترسناكي كه محدود به مناطق شمالي و جنوبي و شرقي و غربي پايتخت هم نيست و در تمام نقاط تهران، اين پديده مشاهده شده است. بسيار مهم است كه در احداث خطوط و ايستگاههاي مترو، براي عبور رگ آبها و مسيلها كه اغلب، از شمال به جنوب تهران هستند، تمهيدات مهندسي در نظر گرفته شود، در غير اين صورت ممكن است فروريزشها گسترش يابد. در شمال تهران، فرونشست زمين نداريم ولي ريزش ناگهاني زمين بر اثر آب شستگيها و تشكيل حفرههاي داخلي و ارتعاشات محيطي نظير حركت قطارهاي مترو، اتفاق خواهد افتاد. مساله دوم، فرونشست ناحيهاي است كه اين پديده را هم در بخشهاي جنوبي تا حدود مركز تهران شاهد هستيم. مناطقي مانند 17 و 18 و 19 و 21 و محدودههايي از مناطق 10 و 12 تهران، با پديده فرونشست ناحيهاي مواجهند كه اين وضع هم، ناشي از برداشت آب و افت سطح آب زيرزميني و پايين رفتن تدريجي سطح زمين است. پس وضعيت متروي تهران، بايد هم از منظر تاثير فروريزش و هم از منظر تاثير فرونشست بررسي شود. فروريزش، ممكن است بر اثر آب شستگيها اتفاق بيفتد و فرونشست، ناشي از افت سطح آب زيرزميني است. به عنوان مصداق مشخص، ميتوان از وضعيت منطقه 18 تهران گفت كه به دنبال برداشت از منابع زيرزميني براي تامين آب شرب پايتخت، سرعت فرونشست در اين منطقه، طي سه سال اخير و نسبت به دو سال قبل از آن، سه برابر افزايش يافته و با افت لايههاي سطحي زمين، انحنايي در مسير عوارض طولي ايجاد خواهد شد. اين انحنا، ممكن است در خطوط راه آهن، در جادهها و حتي لولههاي آب و فاضلاب ايجاد شود و محدود به خطوط مترو نيست.
مثل آنچه در خط راهآهن تهران- مشهد اتفاق افتاد و فرونشست باعث جابهجايي خطوط راهآهن شد. در دشت مهيار اصفهان هم شاهديم كه شدت فرونشست، خطر جابهجايي خط راهآهن را تشديد كرده است.
بله و گزارشي هم درباره فرونشست در خط راه آهن اصفهان- شيراز (دشت مهيار) تهيه شده است. در پهنههاي فرونشستي، مسيرهاي طولي و خطي، بسيار شديدتر تحت تاثير قرار ميگيرند. سازههاي داراي بدنه صلب مثل تونل مترو كه با بتن ساخته شده، در مسيرهاي طولي و خطي قرار دارد و به همين دليل، در طراحي خطوط مترو، اين تاثيرپذيريها بايد بهطور جدي در نظر باشد. گاه اتفاق افتاده كه يك مسير طولي و خطي، آماده و ساخته شده ولي به مرور زمان، اثر فرونشست در اين مسير طولي و خطي، باعث ايجاد ترك و شكاف و نفوذ آب شده است. چنين تاثيراتي، به ويژه در تونل مترو، ميتواند بسيار بسيار مشكل ساز و حتي بحران ساز باشد، چون تمام خطوط غربي شرقي مترو، با مسير شمالي جنوبي قناتها و رگ آبهاي تهران، تقاطع دارد.
خطر قنوات و رگ آبهاي زير زميني براي خطوط شرقي غربي متروي تهران چيست؟
در حال حاضر، يكي از خطوط شرقي غربي مترو، در شمال تهران در دست طراحي است. خط 6 مترو هم يك خط شرقي غربي است كه از امتداد خيابان مولوي تا شهرري ادامه دارد. بعضي نواحي مثل منطقه 12، محل تجمع رشته قناتهاست و پديده تقاطعي، خيلي خيلي حادتر ميشود. هرچه به سمت جنوب تهران برويم، خطوط قنوات، بيشتر به سطح زمين نزديك ميشود. نزديك شدن خطوط قنوات به سطح زمين، باعث ميشود بدنه تونل مترو، مسير رگ آبهاي زير زميني را كاملا قطع كند. توجه داشته باشيم كه اختلاف ارتفاع از شمال تا جنوب تهران، حدود 700 تا 800 متر است و آب زير سطحي، با سرعت بسيار زيادي در مسير شمال به جنوب از طريق مجاري و رگ آبها جريان دارد. اين آب، سفره زير زميني نيست، بلكه آبهاي موضعي رشته قناتها و رگ آبهاست كه از دامنهها به سمت جنوب جاري ميشود. وقتي مسير اين آبها در زير سطح زمين و مثلا در عمق 10 متري يا 20 متري، با تونل مترو مسدود ميشود، آب پشته ميكند و جريان آب متوقف ميشود ولي بالاخره مسير خودش را پيدا ميكند. اين مسير جديد، همان آب شستگي است كه باعث ايجاد حفرهها و مغارهاي بسيار بزرگ در زير سطح زمين ميشود. فضاي خالي شده در زير سطح زمين، به مرور بر اثر ارتعاشات محيطي مثل ترافيك، ريزش ميكند و به سطح زمين نزديك ميشود و يكباره، فروريختگي اتفاق ميافتد. چند سال قبل، فروريختگي در ميدان قيام، جان دو نفر را گرفت. حادثه ديگري در منطقه شهران، باعث قطع خط گاز پرفشار 250 PSI و آتشسوزي شد كه ارتفاع شعلههاي آتش، تا 50 الي 60 متر ميرسيد. فروريختگي، ممكن است باعث فرو ريزش ساختمانها شود. سازههاي طولي زير زميني، بايد با توجه به عوارض فرونشست و فروريزش زمين احداث شود. پايش بعد از احداث، اقدام خوبي است ولي اين پايش بايد قبل از احداث انجام شود تا با حادثه مواجه نشويم.
در يك سال اخير و در جنگهاي 12 روزه و 40 روزه، مسوولان شهري و دولت گفتند كه تهران پناهگاه ندارد و شهرونداني كه بابت خطر موج انفجار يا اصابت بمب و موشك و پهپاد، احساس ناامني دارند، ميتوانند به ايستگاههاي مترو پناه ببرند. در جنگ 12 روزه، به ايستگاههاي متروي راه آهن و ابن سينا و هروي و هفت تير رفتم و شهرونداني را ديدم كه در طبقه دوم ايستگاه مترو مستقر شده بودند و مسوولان ايستگاهها به من گفتند جنس ديوارها و سقف تونل مترو، از بتن است و عمق تونلها، مانع از تخريب بر اثر موشك و بمب و پهپاد و موج انفجار خواهد شد. آيا ايستگاه مترو در مقابل فرونشست مقاوم است؟
عظمت پديده فرونشست، قابل مقايسه با انفجارات نيست. انفجار، در سطح اتفاق ميافتد و نيروي انفجار، پس از چند متر مستهلك ميشود ولي فرونشست، در زير سطح رخ ميدهد و هر چه در سطح هست را پايين ميكشد. فرونشست، نيروي كشندهاي از زير تونل مترو است و هر جسمي با هر ميزان استحكام، به هيچوجه نميتواند در مقابل اين نيرو مقاومت كند و به تدريج دچار ترك خوردگي ميشود. جسم صلب بتني تونل مترو، اگر در زون فرونشستي واقع شده باشد، به مرور از فرونشست تاثير ميگيرد. البته اين تاثيرگيري، در يك سال و دو سال قابل مشاهده نيست. فرونشست در تهران، پيش از دهه 1380 ايجاد شده بود و متروي تهران كه در اين دو دهه ساخته شده، هنوز اثر فرونشست و فرونشست تجمعي را چندان تجربه نكرده ولي به مرور، بار و فشار فرونشست بر بدنه مترو تحميل ميشود و به دنبال افزايش اين بار و فشار، حتما فرونشست رخ خواهد داد. لازمه پيشگيري از حادثه براي متروي تهران، ملاحظات و تمهيدات مهندسي يا طراحي صحيح خطوط مترو و عبور دادن خطوط از نقاطي است كه كمترين برخورد را با فرونشست نامتقارن داشته باشد يا اينكه با ايجاد درزهاي انعطاف يا نصب لرزهگيرهاي صنعتي (flexible joint) اين تنش كاسته شده و تونل مترو، ايمن شود ولي تمام تمهيدات بايد قبل از احداث تونل انجام شود.
آيا دو دهه قبل و پيش از احداث متروي تهران، تاثير فرونشست بر خطوط مترو، بررسي شده بود؟
خير، متاسفانه پديده فرونشست و ملاحظات مهندسي مرتبط، حتي امروز هم لحاظ نميشود و حتي در طراحي عوارض طولي مترو، بسيار ميبينيم كه به هيچوجه، ضوابط الزام آور و دستورالعملهاي فني مهندسي، اصلا وجود ندارد.
يعني دو دهه قبل هم در گسترش خطوط مترو، ملاحظات فرونشست در پايتخت انجام نشد؟
خير، در طراحي خطوط متروي تهران، ملاحظات فرونشست اصلا وجود نداشت. پديدهاي كه امروز با عنوان فرونشست روي ميز مسوولان ميبينيد، پديده جديدي است. البته فرونشست در تهران، مساله جديدي نيست، بلكه از اواسط دهه 1390 و با كمك رسانهها و فضاي مجازي، به بحث داغ مسوولان تبديل شد و پيش از آن، فرونشست تهران چندان مورد توجه نبود.
شما اولين اطلس گسلهاي تهران را منتشر كرديد و طبق نقشههاي اين اطلس، تمام مناطق تهران روي گسل هستند. گسلها تا چه حد و چگونه براي خطوط متروي تهران خطرآفرين است؟
اگر زلزله بزرگي در تهران رخ بدهد و اين زلزله، باعث جابهجايي در امتداد گسل شود، حتما تمام مستحدثات زيرسطحي و به خصوص، عوارض طولي و از جمله خطوط مترو و خطوط گاز، تخريب ميشود و اين مستحدثات، امكان مقاومت در برابر جابهجايي پوسته زمين را ندارند.
با اينكه ايستگاه و تونل مترو، از جنس بتن است ولي ميگوييد كه با زلزله، ايستگاههاي مترو تخريب خواهد شد؟
تصور كنيد كه بخواهيم نيروي بسيار عظيمي را با نخ قرقره كنترل كنيم. تصور مقاومت خطوط مترو در برابر نيروي گسل و زلزله، تصور ساده لوحانه و غيركارشناسانه است. اين مقاومت، امكانپذير نيست. اغلب گسلهاي تهران و به خصوص، گسلهاي اصلي تهران، راستاي شرقيغربي دارد. در زونهاي تقاطع خطوط مترو با گسل، جابهجايي پوسته زمين بسيار خسارت بار خواهد بود.