« اعتماد » در گفت‌وگو با رحمن قهرمانپور بررسي می‌کند
تهران آزمون دشوار براي ترامپ
حديث روشني- خاورميانه ظاهرا در نقطه صفر قرار گرفته است. هرچند هنوز بسياري از بازيگران به درستي نمي‌دانند ترامپ براي آينده اين منطقه چه خوابي ديده و آيا به دنبال آن است كه وضعيت نه صلح و نه جنگ را حفظ كند يا با پيچيده‌تر كردن آرايش نظامي منطقه، ماشه را كشيده و زمينه را براي رويارويي تمام عيار هموار كند؟ در همين راستا روزنامه اعتماد با هدف واكاوي سناريوهاي پيش رو با رحمن قهرمانپور گفت‌وگو داشته است.
قهرمانپور در پاسخ به پرسش نخست «اعتماد» پيرامون تحولات اخير ايالات متحده بالاخص كنار گذاشته شدن جي‌دي‌ونس از پرونده ايران و پيامدهاي آن بر تحولات آتي گفت: در صورتي كه اين خبر صحت داشته باشد، مي‌توان چند دليل را براي اين تصميم مطرح كرد؛ نخست، توييتي است كه ونس در روز پس از انتخابات ميان‌دوره‌اي منتشر كرد. او در اين توييت، دو عامل را دليل شكست جمهوري‌خواهان دانست: جنگ با ايران و رابطه با اسراييل. اين موضع‌گيري به‌صراحت با رويه جاري دولت ترامپ و ديدگاه‌هاي شخصي او در تضاد بود، چراكه هر دو موضوع، به‌نوعي از خطوط قرمز ترامپ و لابي طرفدار اسراييل محسوب مي‌شوند. بنابراين چنين موضعي از سوي ونس اقدامي پرريسك بود و طبيعي به نظر مي‌رسيد كه ترامپ در برابر آن سكوت نكند. به گفته قهرمانپور البته با توجه به فضاي حاكم بر روز پس از انتخابات، شايد واكنش‌هاي متفاوت از سوي چهره‌هاي سياسي قابل انتظار بود، اما با شناختي كه از شخصيت ترامپ وجود داشت، بعيد به نظر مي‌رسيد كه او در برابر چنين اظهارنظري سكوت كند. اين كارشناس مسائل سياست خارجي در ادامه به «اعتماد» گفت: دليل دوم به نفوذ لابي اسراييل و موضع‌گيري‌هاي ونس در قبال اين رژيم بازمي‌گردد. اين نخستين‌بار نبود كه او چنين ديدگاهي را مطرح مي‌كرد؛ ونس پيش‌تر نيز در مصاحبه‌هاي خود گفته بود كه اسراييلي‌ها تمايلي به دستيابي به توافق ندارند. بنابراين اين احتمال وجود دارد كه ترامپ تحت فشار لابي طرفدار اسراييل، تصميم گرفته باشد ونس را از مذاكرات كنار بگذارد. البته نبايد فراموش كرد كه حتي موضوع بركناري ونس از معاونت رياست‌جمهوري نيز مطرح شده بود؛ با اين حال، در ايالات متحده، رييس‌جمهور و معاون او به‌صورت همزمان و با راي مردم انتخاب مي‌شوند و از اين رو، ترامپ نمي‌تواند به‌سادگي معاون خود را بركنار كند، مگر اينكه خود او استعفا دهد؛ مشابه اتفاقي كه اخيرا در اندونزي رخ داد و معاون اول رييس‌جمهور كه پسر رييس‌جمهور پيشين بود، از سمت خود استعفا كرد. قهرمانپور در ادامه خاطرنشان كرد: دليل سوم را بايد در معادلات داخلي حزب جمهوري‌خواه جست‌وجو كرد. از زماني كه ونس مذاكرات با ايران را در اسلام‌آباد آغاز كرد، جرياني در داخل حزب جمهوري‌خواه معتقد بود كه او قصد دارد از اين طريق موقعيت خود را براي تحميل رهبري‌اش بر حزب در انتخابات رياست‌جمهوري سال ۲۰۲۸ تثبيت كند. در همين راستا، جرياني فعال در داخل حزب شكل گرفت كه طبيعتا اسراييلي‌ها نيز از آن حمايت مي‌كردند. با اين حال، نگراني‌ها صرفا به اسراييل محدود نبود؛ جناح ميانه‌رو يا جريان سنتي حزب جمهوري‌خواه نيز به‌نوعي نگران بود كه ونس در انتخابات ۲۰۲۸ وارد ميدان شود و رهبري ماگا را در دست بگيرد. به گفته اين پژوهشگر روابط بين‌الملل درباره اينكه آيا اقدام ترامپ در كنار گذاشتن ونس از مذاكرات مي‌تواند نشان‌دهنده نقشه راه آينده او باشد، هنوز نمي‌توان با قطعيت اظهارنظر كرد. با اين حال، آنچه مشخص است، اين بركناري با رويكرد ترامپ نسبت به دوره پس از پيروزي جمهوري‌خواهان و چشم‌انداز دو سال آينده، به‌ويژه در ارتباط با مساله جنگ، پيوند دارد. به بيان ديگر، اگر بخواهيم چنين برداشتي را مطرح كنيم، شايد بتوان گفت اين اقدام تا حدودي مويد ديدگاه گروهي باشد كه معتقد بودند ترامپ پس از شكست انتخاباتي، جسورتر خواهد شد و رويكردي افراطي‌تر در پيش خواهد گرفت.
از آيرون گيت تا تشديد محاصره؛ راهبرد امريكا براي فرسايش توان ايران
قهرمانپور در ادامه و در رابطه با سناريوهاي احتمالي تصاعد تنش ميان تهران و واشنگتن به «اعتماد» گفت: به نظر مي‌رسد همچنان سه سناريو در دستور كار دولت ترامپ قرار دارد: جنگ، محاصره دريايي و مذاكره. هرچند ترامپ متناسب با شرايط، مقتضيات و امكانات خود ترجيح مي‌دهد يكي از اين گزينه‌ها را انتخاب و دنبال كند، اما اين به معناي خروج كامل ساير سناريوها از دستور كار واشنگتن نيست. هدف اصلي از پيگيري اين گزينه‌ها نيز در چارچوب ديپلماسي اجبار، وادار كردن ايران به پذيرش شروط امريكاست. نكته‌اي كه ترامپ پيش‌تر مطرح و روز گذشته نيز بر آن تاكيد كرده، نشان مي‌دهد كه دست‌كم در مقطع كنوني تصميمي براي تكرار اقدامي مشابه حمله امريكا به عراق در سال ۲۰۰۳ و به تعبير خودش، يكسره كردن كار ايران ندارد. او مدعي است مي‌تواند حمله نظامي انجام دهد، اما فعلا ترجيح مي‌دهد اين كار را با روشي به‌اصطلاح متمدنانه‌تر دنبال كند كه منظور او همان محاصره دريايي است. به باور قهرمانپور در مجموع، بر اساس اطلاعات علني موجود، مذاكرات فعلا به بن‌بست رسيده و از سوي ديگر، كشورهاي منطقه نيز از ترامپ خواسته‌اند براي انجام اقدام نظامي عجله نكند و با به تاخير انداختن آن، فرصت بيشتري در اختيار تحولات قرار دهد. اين وضعيت به معناي آن است كه گزينه محاصره دريايي، زميني و هوايي همچنان در دستور كار امريكا قرار دارد و انتظار مي‌رود اين روند در روزهاي آينده تشديد شود. در همين چارچوب، هفته گذشته طرح «آيرون گيت» از سوي امريكا اعلام شد. بر اساس اين طرح، امريكايي‌ها مدعي هستند گروه كوچكي مستقر در فلوريدا، تحركات مرزي ايران را رصد خواهد كرد و از طريق اقدامات مخفيانه مانع انتقال مواد داراي كاربرد دوگانه يا تسليحات به داخل ايران از مرزهاي اين كشور خواهد شد. به گفته اين كارشناس مسائل سياست خارجي بنابراين در شرايط فعلي به نظر مي‌رسد دستور كار ترامپ تشديد محاصره است؛ روندي كه مي‌تواند تا زمان فراهم شدن شرايط براي اقدام نظامي ادامه پيدا كند. همان‌طور كه اشاره شد، هدف ترامپ از اين سياست، تحليل تدريجي توانمندي‌هاي ايران، افزايش فشارها و كاهش درآمدهاي كشور است تا در نهايت، زمينه براي دستيابي به توافقي كه مورد نظر واشنگتن است، فراهم شود.
تلاش نتانياهو براي كشاندن ترامپ به جنگ اختلافات دو طرف ادامه دارد
قهرمانپور در ادامه و در رابطه با نشست امنيتي اخير اسراييل پيرامون جنگ با ايران به «اعتماد» گفت: وضعيت داخلي اسراييل به‌گونه‌اي است كه پيش‌بيني تحولات آينده آن دشوار به نظر مي‌رسد. در حال حاضر پارلمان اسراييل، در اختيار مخالفان است و آنها تا ۴۰ روز آينده اقداماتي را براي پاسخگو كردن بنيامين نتانياهو آغاز كرده‌اند. در همين راستا، آيزنكوت نامه‌اي به ديوان عالي نوشته و درخواست كرده بود كه گزارش‌هاي امنيتي محرمانه در اختيار او قرار بگيرد. نتانياهو ابتدا با اين درخواست مخالفت مي‌كرد، اما در نهايت آن را پذيرفت. از اين رو، چشم‌انداز تشكيل دولت جديد در اسراييل از اهميت ويژه‌اي برخوردار است. به باور اين پژوهشگر مسائل بين‌الملل، مخالفان نتانياهو و جريان‌هاي چپ معتقدند كه او براي جلوگيري از تشكيل دولت به رهبري آيزنكوت و ائتلاف مخالفان، ممكن است دست به اقدام نظامي بزند. آنها در اين زمينه هشدار داده‌اند. با اين حال، دفتر نتانياهو اعلام كرده است كه سياست خارجي و دفاعي اسراييل در اختيار نخست‌وزير قرار دارد و اين سياست‌ها با اطلاع و همراهي نهادهاي دفاعي و ارتش دنبال مي‌شود. در واقع، سياست نتانياهو اين است كه در صورت امكان، با انجام يك اقدام نظامي، بن‌بست سياسي ايجاد كند تا از تشكيل كابينه به رهبري آيزنكوت و در نهايت برگزاري مجدد انتخابات جلوگيري شود. قهرمانپور در ادامه تاكيد كرد: آنچه از اخبار علني مي‌دانيم، اين است كه در جريان تماس تلفني دو روز پيش ترامپ و نتانياهو، بار ديگر اختلاف‌نظرها به بحث و جدل كشيده شده است. ترامپ اعلام كرده كه فعلا قصد حمله ندارد، اما نتانياهو همچنان بر قرار داشتن گزينه نظامي در دستور كار تاكيد دارد. سفر اخير مقام‌هاي امنيتي و اطلاعاتي موساد به امريكا را نيز بايد در همين چارچوب ارزيابي كرد.اسراييلي‌ها چند هفته‌اي است كه بار ديگر موضوع هسته‌اي ايران را به عنوان محور فشار مطرح كرده‌اند. آنها مدعي هستند كه ايران اقداماتي را در سايت‌هاي هسته‌اي خود دنبال مي‌كند و حتي اين احتمال را مطرح كرده‌اند كه تهران به سمت انجام آزمايش هسته‌اي حركت كند. مجموعه اين اظهارات مي‌تواند بخشي از تلاش اسراييل براي تحت فشار قرار دادن كاخ سفيد و ترغيب آن به انجام اقدام نظامي باشد. در مجموع، به نظر مي‌رسد اسراييل تلاش دارد از فرصت باقيمانده حداكثر استفاده را ببرد. به‌ويژه نتانياهو تصور مي‌كند كه آيزنكوت و جريان مخالفان ممكن است با جلوگيري از حمله به ايران، درصدد تضعيف موقعيت سياسي او برآيند. با اين حال، بايد منتظر ماند و ديد كه آيا ترامپ در نهايت تسليم فشارهاي نتانياهو خواهد شد يا خير؟
بازدارندگي نامتقارن؛ راهبرد ايران براي وادار كردن امريكا به مذاكره
اين كارشناس ارشد مسائل سياست خارجي در پاسخ به پرسش پاياني «اعتماد» درباره اهرم‌هاي دراختيار ايران در صورت بروز رويارويي نظامي گفت: در ارزيابي اهرم‌هاي ايران بايد توجه داشته باشيم كه اين اهرم‌ها در چارچوب نوعي بازدارندگي نامتقارن و نه بازدارندگي متقارن، قابل بررسي هستند. به عبارت ديگر، هدف ايران شكست نظامي امريكا نيست، بلكه افزايش تاب‌آوري در برابر فشارها و اقدامات نظامي واشنگتن است؛ به‌گونه‌اي كه در نهايت امريكا به اين جمع‌بندي برسد كه راه‌حل نظامي براي بحران ايران وجود ندارد و ناگزير است در پاي ميز مذاكره امتيازاتي به تهران بدهد. در همين راستا، ايران اخيرا مجموعه‌اي از اقدامات و موضع‌گيري‌هاي تهاجمي را در دستور كار قرار داده است. از يك سو، اعلام كرده كه محدوديت مربوط به برد موشك‌ها را لغو و از سوي ديگر، موضوع احتمال تغيير دكترين هسته‌اي را مطرح كرده است. همچنين تهران اعلام كرده كه در صورت حمله امريكا، ممكن است جغرافياي جنگ را گسترش دهد. در همين چارچوب، تهديد ايران متوجه زيرساخت‌هاي كشورهاي منطقه بوده است؛ به اين معنا كه اگر امريكا زيرساخت‌هاي ايران را هدف قرار دهد، ايران نيز زيرساخت‌هاي كشورهاي منطقه را هدف قرار خواهد داد. به گفته قهرمانپور در مجموع، ايران تلاش مي‌كند از طريق اتخاذ اين راهبرد تهاجمي، هفت شرطي را كه پيش‌تر اعلام كرده است به امريكا بقبولاند و واشنگتن را به پذيرش اين شروط وادار كند. اما درباره اينكه آيا ايران در تحقق اين هدف موفق خواهد شد يا خير، همچنان با عدم قطعيت‌هايي مواجه هستيم. همان‌طور كه امريكا با محدوديت‌هايي روبه‌رواست، ايران نيز به‌دليل فقدان توازن قدرت، با محدوديت‌هايي مواجه است كه به‌مراتب بيشتر از محدوديت‌هاي طرف امريكايي است. اين كارشناس مسائل بين‌الملل در پايان تاكيد كرد: با اين حال، ايران اميدوار است از طريق تداوم مقاومت و حفظ راهبرد بازدارندگي نامتقارن، در نهايت ترامپ را به پاي ميز مذاكره بكشاند و امتيازاتي را كه مدنظر دارد از واشنگتن دريافت كند. با اين وجود، اينكه اين سناريو تا چه اندازه قابليت تحقق دارد، همچنان با ابهام و عدم قطعيت همراه است. از سوي ديگر، درباره راهبرد خود ترامپ نيز ابهاماتي وجود دارد و همين مساله باعث مي‌شود نتوان تصوير كاملا قطعي و روشني از مسير پيش رو ارايه كرد.