مهدي بيك‌اوغلي
تحولات پرشتاب بين‌المللي پس از شكست جمهوري‌خواهان در ايالات متحده، آرايش سياسي خاورميانه و موازنه‌هاي راهبردي ميان ايران و غرب را دستخوش تكانه‌هاي جدي كرده است. در شرايطي كه تئوري «مقاومت فعال» در برابر فشارهاي حداكثري گذشته نتايج عيني خود را در معادلات تل‌آويو و واشنگتن نمايان كرده، پرسش‌هاي بنياديني پيرامون كيفيت مواجهه ديپلماتيك ايران با كاخ سفيد، عقلانيت بازدارندگي و بازطراحي مرزهاي ژئوپليتيك ايران در محافل كارشناسي جريان دارد. همزمان، طنين صداهايي در فضاي عمومي و تريبون‌هاي نيمه رسمي كشورمان مبني بر ضرورت «تغيير دكترين هسته‌اي» چالش‌هاي تازه‌اي پيش روي تدوين راهبرد سياست خارجي قرار داده است. علي باقري، فعال سياسي اصلاح‌طلب و دبيركل حزب عهد در گفت‌وگو با «اعتماد» به كالبدشكافي دقيق اين تحولات پرداخته است. باقري در اين گفت‌وگو با تاكيد بر اينكه شكست حزب جمهوري‌خواه محصول تاب‌‌آوري و مقاومت تاريخي ملت ايران بوده، صراحتا از لزوم تفكيك «مذاكره شجاعانه» از «پالس ضعف» دفاع مي‌كند. او معتقد است بهره‌‌گيري از روزنه‌هاي باريك ديپلماسي حتي با بدبينانه‌ترين سناريوها نسبت به دولت ترامپ، نه يك انفعال، بلكه تثبيت حقانيت ايران در افكار عمومي جهان و فراهم‌سازي زمينه يك صلح پايدار و شرافتمندانه است؛ مشروط بر آنكه دست دفاعي كشور همزمان روي ماشه بماند.
پس از كارزار سنگين انتخابات امريكا، صحنه رقابت به گونه‌اي پايان يافت كه به اذعان عموم صاحب‌نظران، يك شكست عيان براي جريان تندروي جمهوري‌خواه و شخص دونالد ترامپ رقم خورد؛ رويدادي كه بخش معناداري از آن محصول شكست پروژه «مهار همه‌جانبه ايران» تحليل مي‌شود. اكنون ما در يك موقعيت انتقالي و فضاي تازه مذاكراتي قرار گرفته‌ايم. شما مختصات اين فضاي جديد را چگونه صورت‌بندي مي‌كنيد و راه دستيابي به منافع ملي ايرانيان را چگونه مي‌بينيد؟
حقيقت امر اين است كه نتايج انتخابات اخير امريكا، مستقل از اينكه نهايتا به چه ميزان به دگرگوني در رفتارهاي راهبردي و الگوهاي عملياتي دولت ايالات‌متحده در آينده منجر شود تا همين مقطع فعلي يك پيروزي بسيار چشمگير، راهبردي و تاريخي براي مقاومت ملي ايرانيان به شمار مي‌آيد. بدون هيچ ترديدي، شكست كم‌‌سابقه جريان حاكم بر حزب جمهوري‌خواه در انتخابات اخير امريكا، پيش و بيش از هر مولفه ديگري، محصول مستقيم شكست پروژه فشار حداكثري است كه با هدف به زانو درآوردن نظام سياسي و ملت ايران طراحي شده بود، بنابراين اعتبار و كرديت اين نتيجه سياسي را بدون لكنت بايد به پاي ايستادگي، هوشمندي و بردباري ملي جامعه ايران در مواجهه با دست‌اندازي‌هاي واشنگتن ثبت كرد. لازم است اين حافظه تاريخي را بازخواني كنيم كه در ماه‌ها و سال‌هاي گذشته، مناقشات فكري و سياسي فراواني در ميان نخبگان و صاحب‌نظران كشور بر سر كارايي رويكرد مقاومت در جريان بود. برخي تحليلگران با نگاهي تك‌بعدي، ايستادگي در برابر زياده‌خواهي‌هاي ساختار قدرت امريكا را تلاشي عقيم، پرهزينه و بدون بازده ملموس مي‌دانستند و آن را پروژه‌اي ابتر قلمداد مي‌كردند، اما در عمل، تاريخ نشان داد كه اين مقاومت (اگر چه متضمن فشارهاي اقتصادي عديده و تحميل رنج‌هاي فراوان بر دوش شهروندان و بنيان‌هاي توليد كشور بود) در آوردگاه انتخابات امريكا اولين خروجي راهبردي خود را آشكار كرد. اين پيروزي دستاوردي متعلق به يكپارچگي مردم، دولت و اركان حاكميت است كه مرزهاي منافع ملي را حراست كردند.
اين دستاورد در مناسبات منطقه‌اي به‌ويژه در پويايي تحولات درون رژيم صهيونيستي و رويكرد واشنگتن چگونه بازتاب يافته است؟
اثرات وضعي اين پيروزي سياسي درست در طول همين بازه زماني كوتاه‌مدت به وضوح خود را نشان داده است. شما به رخدادهاي تل‌آويو نگاه كنيد؛ ناكامي آشكار نتانياهو در تثبيت موازنه قدرت داخلي و شكاف‌هاي فزاينده سياسي در اسراييل، نخستين طليعه‌هاي اين بن‌بست راهبردي است. همزمان شاهد چرخش‌هاي مرئي و نيمه‌مرئي در ادبيات و محاسبات تصميم‌گيران واشنگتن در قبال بحران‌هاي خاورميانه و تنظيم مناسبات با تل‌آويو هستيم. ترامپي كه تا ديروز آشكارا در قامت حامي بي‌چون و چراي ماجراجويي‌هاي تندروهاي اسراييل عمل مي‌كرد، مجبور به بازنگري در ادبيات و تحركات خود شده است. پيامد عيني دوم كه شالوده پرسش شما را نيز شكل مي‌دهد، گشوده شدن مجدد مجاري گفت‌وگو و مذاكره با ايران است. دولت امريكا كه زماني با تكبر و توهم، ديپلماسي را نفي مي‌كرد و به دنبال تحقير و تحميل تسليم مطلق بود، امروز ناگزير از گشودن باب‌هاي ارتباطي با ميانجيگري قدرت‌هاي ثالث شده است. هرچند از منظر ديپلماتيك هنوز نمي‌توان با قاطعيت پيش‌بيني كرد كه اين مذاكرات ضرورتا به توافقي الزام‌آور و فراگير منجر خواهد شد يا خير، اما نفس بازگشت دشمن به كانال ديپلماسي نشانه‌اي از ضربات پس‌لرزه انتخاباتي جمهوري‌خواهان است.
از اين رو تاكيد مي‌كنم، ما با يك «پيروزي ملي» روبه‌رو هستيم. اين پيروزي بايد توسط همه جريان‌هاي سياسي كشور، هم آنان كه در صف مقدم دفاع از راهبرد مقاومت بودند و هم منتقداني كه مقاومت ملي را با ترديد مي‌نگريستند، به رسميت شناخته شود. شايسته است منتقدان نيز متواضعانه، فارغ از زاويه‌بندي‌هاي جناحي و با عينك منافع ملي به ميدان بيايند و دستاوردهاي عيني اين موازنه را تحليل كنند.
در شرايط حاضر دستگاه ديپلماسي و حاكميت بايد با چه مختصاتي در اين صحنه بازيگري كنند؟ رويكرد ايران در مديريت تعارض كنوني را چگونه ارزيابي مي‌كنيد؟
در دو سال گذشته مشي حاكميت و نهادهاي تصميم‌ساز در مديريت تعارضات خارجي در مجموع كارنامه‌اي قابل دفاع، عقلاني و متوازن بوده است. ايران نشان داد كه حتي در سخت‌ترين شرايط (در وضعيت نيمه‌جنگي و تنش‌هاي آتشين منطقه‌اي) هيچ‌گاه از ميز مذاكره و تبادل استدلال عقب‌نشيني نكرده و منطق ديپلماسي را طرد نكرده است. به خاطر بياوريم كه در سال‌هاي نه چندان دور و در اتمسفري به مراتب باثبات‌تر و غيرجنگي، نفس ورود به مذاكره با طرف‌هاي متخاصم با چه مناقشات بنيادين و بن‌بست‌هاي ايدئولوژيك مواجه بود، اما امروز ايران ابتكار عمل را در دست گرفته، نسخه‌هاي گوناگون و متعددي از پيش‌نويس‌هاي توافق را روي ميز قرار داده و آمادگي خود را براي يك تفاهم جامع مبتني بر اصول ثابت كرده است. البته من معتقدم اين پويايي مي‌تواند از اين هم چابك‌تر، جسورانه‌تر و فعال‌تر پيش برود. اين مشي رفتاري مخابره‌كننده يك پيام روشن به جهان است؛ ايران همواره رفع تنش، حل عادلانه اختلافات و تحقق «صلح پايدار متضمن منافع ملي» را در اولويت قرار داده، اما نكته كليدي اينجاست؛ اين رويكرد، در خلأ روي نداده است، بلكه همزمان در راستاي حفظ و ارتقاي حداكثري آمادگي رزمي و دفاعي براي مواجهه با هرگونه ماجراجويي حركت كرده است. ايران يك دوقلوي راهبردي را مبناي كنشگري خود كرده است: «آمادگي كامل براي مصالحه شرافتمندانه» در كنار «آمادگي بي‌قيد و شرط براي مقابله دفاعي با هر جنگ تحميلي.» اين توازن، ستون فقرات سياست خارجي واقع‌گرايانه و حافظ امنيت ملي ما در اين مقطع گذار است.
مايلم به يكي از چالشي‌ترين موضوعات جاري بپردازيم. اخيرا در ميان برخي تريبون‌ها، از صحن مجلس خبرگان گرفته تا برخي منابر و اظهارات مسوولان و چهره‌هاي حاكميتي و نيمه‌حاكميتي، بحث خروج از ان‌پي‌تي يا بازنگري يا «تغيير دكترين هسته‌اي» مطرح مي‌شود. با عنايت به اينكه فتواي فقهي رهبري شهيد مبني بر حرمت سلاح‌هاي كشتار جمعي به قوت خود باقي است، اين دست سخنان را چگونه تحليل مي‌كنيد؟ آيا اين امر بر توان بازدارندگي مي‌افزايد يا براي كشور هزينه‌تراشي مي‌كند؟
پرونده توانمندي هسته‌اي و ورود به حوزه بازدارندگي تسليحاتي، يكي از عميق‌ترين، پيچيده‌ترين، مناقشه‌برانگيزترين و حياتي‌ترين مسائل در حوزه امنيت ملي و روابط بين‌الملل ايران است. پيرامون اين موضوع نه مي‌توان با برخوردهاي شعاري و نفي كوركورانه بدون تعمق و ارزيابي داده‌ها سخن گفت و نه مي‌توان به شيوه سطحي و هيجان‌زده‌اي كه اخيرا در برخي تريبون‌هاي عمومي مي‌بينيم، حكم داد. اگر با نگاه تحليلي بنگريم، دلايل و مستندات قابل اعتنايي در هر دو سوي اين مبحث استراتژيك وجود دارد؛ از يك‌سو موافقان بازنگري استدلال مي‌كنند كه ايران در دهه‌هاي اخير به طور مداوم تحت تهديدهاي وجودي دو قدرت بزرگ هسته‌اي جهان بوده، علاوه بر اين در مجاورت مرزهاي شرقي و شمالي خود با ساختارهاي داراي زرادخانه اتمي هم‌مرز است. اين ناامني ژئوپليتيك باعث مي‌شود ايده دستيابي به ابزار دفاع هسته‌اي از منظر رئاليسم دفاعي واجد منطق، ادله و قرائتي از واقعيت‌هاي امنيتي به نظر برسد، اما ازسوي ديگر، رفتن به سمت چنين بازنگري بنياديني (به‌ويژه در بستري كه كشور در كانون يك منازعه تركيبي، مخاطرات ژئوپليتيكي و بحران‌هاي بالفعل اقتصادي و منطقه‌اي دست‌وپنجه نرم مي‌كند) مي‌تواند بحران‌هاي امنيتي بسيار مهلك، تحريم‌هاي فلج‌كننده حقوقي بين‌المللي و تهديدات مستقيم ائتلاف‌هاي جهاني را عليه كشور فعال كند، بنابراين دلايل متقني در مخالفت با اين مسير وجود دارد كه ناديده گرفتن آنها خطاست. اما بايد ديد محل درست بررسي چنين دوگانه‌اي كجاست؟ اين مباحثات پيچيده، ذاتا متعلق به ساختار انديشكده‌ها، حلقه‌هاي دانشگاهي، كانون‌هاي نخبگاني و اتاق‌هاي فكر استراتژيك روابط بين‌الملل و امور دفاعي كشور است. باز كردن ابعاد، سناريونويسي و واكاوي تبعات هر تصميم توسط اين كانون‌هاي فكري، نه‌تنها كوچك‌ترين ايرادي ندارد، بلكه بسترساز تصميم‌گيري پخته براي مراجع عالي تصميم‌ساز است. اما خطاي بزرگ آنجاست كه مواضعي از اين جنس، بدون آنكه هسته سخت حاكميت و ساختارهاي عالي امنيتي كشور تصميمي اتخاذ كرده باشند، از تريبون‌هاي نيمه‌رسمي يا مراجع خطابي مطرح شود. اين شيوه ورود نه‌تنها هيچ رهاوردي براي امنيت ملي ندارد، بلكه نوعي رفتار سياسي، عاطفي و واكنشي است. اين اظهارات ازسوي شخصيت‌هايي كه در نگاه طرف خارجي به عنوان اجزاي ساختار قدرت تلقي مي‌شوند، بدون خلق كمترين ظرفيت يا بازدارندگي، هزينه‌هاي سنگين سياسي و حقوقي به كشور بار مي‌كند. اگر كساني گمان مي‌كنند اين مانورهاي كلامي غيركارشناسي حريف را دچار هراس و احتياط استراتژيك مي‌سازد، در خطاي محاسباتي عميقي به‌سر مي‌برند. دكترين رسمي و راهبردي ايران تا پيش از هرگونه تصميم بازتعريف‌شده در سطوح عالي نظام، بر پايه فتواي صريح رهبري مبني بر حرمت توليد و انباشت سلاح هسته‌اي استوار است. خروج از اين چارچوب رسمي از طريق خطبه‌ها و سخنراني‌هاي غيرمسوولانه، رفتاري مغاير با منافع ملي است.
بحث ديگر پرونده تعامل با ايالات‌متحده در دوره رياست‌جمهوري ترامپ است. برخي جريانات معتقدند باتوجه به تجربه خروج او از برجام و سابقه ترامپ، هرگونه تماس يا مذاكره با او عبث، بي‌نتيجه و مصداق كرنش خواهد بود. ديدگاه شما در اين خصوص چيست؟
من معتقدم دستگاه سياست خارجي بايد با هوشمندي، تفكيك ظريفي ميان «انتظار دستيابي به يك توافق قطعي» و «ضرورت فعال نگاه داشتن ميدان ديپلماسي» قائل شود. بسياري از پژوهشگران ارشد و تحليلگران زبده روابط بين‌الملل بر اين باورند كه در دوره زمامداري پيش روي ترامپ (يعني بازه دو سال و چند ماه آينده) امكان رسيدن به توافقي پايدار، همه‌جانبه و قابل اتكا با واشنگتن بسيار اندك و شايد ناممكن باشد. اين يك فرض كارشناسي معقول است، اما فرضيه من اين است؛ حتي اگر با اين مفروض پيش برويم كه با امريكاي ترامپ به هيچ نقطه اتكاي پايداري نخواهيم رسيد، باز هم تداوم تحركات ديپلماتيك و حضور بر سر ميز گفت‌وگوي رو در رو با طرف اصلي تخاصم، يك ضرورت انكارناپذير براي صيانت از منافع ملي است. چرا بر اين رويكرد اصرار دارم؟ كمترين فايده ورود هوشمندانه به فرآيند گفت‌وگو اين است كه ايران را در جايگاه يك كنشگر عاقل، مسووليت‌پذير و صاحب استدلال در برابر افكار عمومي بين‌المللي و جامعه مدني داخل كشور تثبيت مي‌كند. اين سياست ابتكاري، حربه تبليغاتي و امنيتي جريان‌هاي جنگ‌طلب را كه مي‌كوشند ايران را يك بازيگر غيرمنطقي، بنيادگرا و تخاصم‌طلب معرفي كنند، بي‌اثر مي‌سازد. تجربه گذشته بهترين گواه است؛ حتي در آن دو دور مذاكراتي كه نهايتا امريكا به سمت جنگ تغيير جهت داد، رفتار ايران منفعت استراتژيك توليد كرد. نفس حضور مسوولانه ما در اتاق مذاكره سبب شد ايران به عنوان طرف صاحب حق و اخلاق سياسي در دادگاه افكار عمومي جهان و در نگاه مردم خويش سرافراز بماند؛ اين سرمايه‌اي است كه ابدا نبايد دست‌كم گرفته شود. ديپلماسي در ذات خود به معناي معامله در شرايط اطمينان صددرصدي نيست. ديپلماسي واقعي يعني هنر تبديل احتمالات اندك و فضاهاي غبارآلود به فرصت‌هاي كلان و گشايش‌هاي راهبردي. دستگاه ديپلماسي نبايد هيچ روزنه‌اي براي مفاهمه را پس بزند. ما بايد از هر پنجره‌اي براي متوقف كردن جنگ‌افروزي و تثبيت صلح عادلانه بهره ببريم.
اما نقدي كه بارها ازسوي دلواپسان و نيروهاي راديكال طرح مي‌شود اين است كه نشستن پاي ميز مذاكره در شرايطي كه تهديد نظامي پابرجاست، نشان‌دهنده عقب‌نشيني است و ممكن است طرف متخاصم را به تجاوز جسورتر كند. حتي از برخي طيف‌هاي راديكال از عبارت سوءتفاهم به جاي تفاهم استفاده مي‌كنند.پاسخ شما به اين دغدغه چيست؟
اين مغالطه‌اي است كه متاسفانه اين روزها مكررا تكرار مي‌شود؛ اينكه «مذاكره مساوي است با مخابره ضعف» يا «ديپلماسي موجب غفلت در ساماندهي دفاعي مي‌شود.» پاسخ من اين است كه هر دوي اين گزاره‌ها كاملا باطل است. نه مذاكره ضرورتا نشانه ضعف است و نه پيگيري مفاهمه، مانع تجهيز زرادخانه دفاعي. هيچ‌گونه ملازمه عيني و منطقي ميان ديپلماسي و كرنش وجود ندارد. يك دولت مستقل مي‌تواند در همان لحظه‌اي كه ديپلمات‌هايش بر سر كلمات چانه‌زني مي‌كنند، به صورت موازي در حال افزايش ظرفيت موشكي، گسترش سامانه‌هاي پدافندي و تقويت رزمايش‌هاي راهبردي خود باشد. اتفاقا مدل مطلوب امنيت ملي در دنياي متلاطم امروز همين تركيب همپوشان است. دست روي ماشه و قلم روي كاغذ؛ آمادگي حداكثري دفاعي براي جنگ به همراه انعطاف عقلاني روي ميز براي صلح. هنگامي كه شما با چنين ديسيپليني وارد صحنه مي‌شويد، يعني از يك‌سو آمادگي خود را براي صلح شرافتمندانه و متضمن منافع ملي به اثبات مي‌رسانيد و ازسوي ديگر زيرساخت‌هاي نظامي و مهم‌تر از آن، سرمايه اجتماعي و انسجام داخلي متكثر خود را استحكام مي‌بخشيد، طرف مقابل نه‌تنها هيچ سيگنالي از ناتواني دريافت نمي‌كند، بلكه عملا پيام بازدارندگي و قدرت هوشمند را ادراك خواهد كرد. اين مشي، متخاصمان را از محاسبات خطا بازمي‌دارد و مسير را براي تنفس سياسي و اقتصادي كشور هموار مي‌سازد. ديپلماسي اگر متكي به قدرت درون‌زا باشد، خود بالاترين بازدارندگي را خلق خواهد كرد.