هما شهرام‌بخت
گاهي براي فهميدن اينكه فرهنگ يك جامعه كجا جريان دارد، كافي است به صحنه‌اي عادي در يك كافه نگاه كنيم: چند نفر دور ميزي نشسته‌اند؛ يكي كتابي در دست دارد، ديگري درباره يك نظريه روان‌شناسي بحث مي‌كند و نفر سوم با گل سفالگري كار مي‌كند. بر ديوارها چند نقاشي و اثر دست‌ساز به نمايش درآمده و گوشه‌اي از فضا به نشستي فلسفي اختصاص يافته است. قهوه و كيك هم روي ميزهاست.
اين تصوير براي بسياري از شهروندان در شهرهاي مختلف ايران آشناست. تصوير كافه‌هايي كه به محل پيوند معاشرت و فعاليت فرهنگي بدل شده‌اند.
روشن است كه اين تغيير را نمي‌توان به معناي افزايش ناگهاني كتاب‌خواني يا گسترش عمومي فعاليت‌هاي هنري دانست. آنچه بيش از همه اهميت دارد، جابه‌جايي بخشي از فعاليت‌هاي فرهنگي از كتابخانه‌ها، فرهنگسراها، آموزشگاه‌ها و انجمن‌ها به فضاهاي كوچك‌تر و خصوصي‌تر است. براي فهم پيشينه اين جابه‌جايي، بايد به مابه‌ازاي سنتي كافه‌ها در تاريخ اجتماعي ايران، يعني قهوه‌خانه‌ها، بازگشت.
البته الگوي كافه‌نشيني فرهنگي پيش از گسترش در ايران، در شهرهاي اروپا ريشه دوانده بود. از قرن هفدهم، قهوه‌خانه‌هاي انگلستان به محل مطالعه روزنامه‌ها، تبادل اخبار، بحث‌هاي سياسي و ديدار بازرگانان، نويسندگان و انديشمندان تبديل شدند. در فرانسه، كافه‌هاي پاريس به تدريج جايگاهي در زندگي ادبي و فلسفي شهر پيدا كردند؛ دو فلور و له دو ماگو از شناخته‌شده‌ترين نمونه‌هاي اين سنت هستند. در وين نيز قهوه‌خانه‌ها فضايي براي مطالعه، نوشتن، گفت‌وگو و معاشرت روشنفكران فراهم مي‌كردند. اين تجربه‌ها نشان مي‌دهند كه كافه در برخي جوامع غربي، نقشي فراتر از محل صرف نوشيدني داشته و در شكل‌گيري حيات فكري و فرهنگي شهرها سهيم بوده است.
قهوه‌خانه در ايران صفوي، به‌ويژه در روزگار شاه عباس اول، به يكي از مكان‌هاي مهم زندگي اجتماعي شهر تبديل شد. بر اساس پژوهش‌هاي تاريخي درباره اين نهاد، قهوه‌خانه امكان حضور و معاشرت مردان را بيرون از محيط خانه و محل كار فراهم مي‌كرد و در شكل‌گيري فضاي عمومي شهري نقش داشت.
با توجه به شواهد تاريخي، مي‌توان اين فرض را مطرح كرد كه ايرانيان با نهاد قهوه‌خانه از طريق عثمانيان آشنا شدند. با اين حال، نوشيدن قهوه در ايران پيشينه‌اي قديمي‌تر داشت و از سده دهم هجري رواج يافته بود؛ تاليف رساله‌هايي به زبان فارسي درباره قهوه در همين دوره نيز گواهي بر آشنايي ايرانيان با اين نوشيدني، پيش از شكل‌گيري قهوه‌خانه‌هاست.
قهوه‌خانه‌هاي اصفهان تنها محل نوشيدن قهوه نبودند. شاردن، جهانگرد فرانسوي كه سال‌ها در ايران عصر صفوي زندگي كرد، از رفت‌وآمد مردم براي معاشرت، شنيدن نقالي و شعرخواني و بازي‌هايي مانند شطرنج و نرد گزارش مي‌دهد. تاورنيه از حضور روزانه ايرانيان متمول در قهوه‌خانه‌هاي ميدان نقش‌جهان مي‌نويسد و كمپفر، پزشك آلماني، از شاعران، گويندگان و نقالاني ياد مي‌كند كه در اين مكان‌ها هنرنمايي مي‌كردند.
قهوه‌خانه‌ها گاه از حمايت دربار نيز برخوردار بودند. شاه عباس به اين مكان‌ها سر مي‌زد و با شاعران و هنرمندان گفت‌وگو مي‌كرد؛ گاه حتي به دستور او براي برخي شاعران قهوه‌خانه ساخته مي‌شد. علاقه شاه عباس به قهوه‌خانه به اندازه‌اي بود كه گاه مهماني‌هاي سياسي خود را نيز در اين مكان‌ها برگزار مي‌كرد. به تدريج، فعاليت گروه‌هاي هنري مختلف، مانند نقالان، پرده‌خوانان، شاهنامه‌خوانان، نوازندگان و بازيگران نمايش‌هاي روحوضي و بعدها پخش موسيقي از طريق گرامافون، زمينه‌هاي بيشتري براي حضور و فعاليت هنري در اين مكان‌ها فراهم آورد. روايت اين مكان‌ها و نام قهوه‌خانه‌هاي مشهور اصفهان در تذكره‌هاي ادبي آن دوره نيز ثبت شده است.
از قهوه‌خانه‌هاي دوره افشاريه و زنديه اطلاعات چنداني در دست نيست. در دوره قاجار، اين مكان‌ها بار ديگر رونق گرفتند و به محل گردهمايي مردم و يكي از كانون‌هاي فعاليت سياسي و اجتماعي تبديل شدند. نقالي، مداحي و روضه‌خواني نيز در كنار ديگر شكل‌هاي معاشرت و سرگرمي در آنها رواج داشت. در همين دوره، كافه‌ها نيز به تدريج در شهرهاي ايران پديدار شدند و بيشتر محل رفت‌وآمد روشنفكران و اهل قلم بودند. اين فضاها در گذر زمان جاي خود را در زندگي شهري حفظ كردند و به شكل‌هاي گوناگون تا امروز ادامه يافتند. با رواج چاي، نوشيدن قهوه جاي خود را به چاي داد، اما نام قهوه‌خانه همچنان باقي ماند؛ مكاني كه كاركردهاي اجتماعي و فرهنگي‌اش، همگام با دگرگوني‌هاي هر دوره تغيير كرد.
پيوند قهوه‌خانه‌هاي صفوي و قاجار با كافه‌هاي فرهنگي امروز را بايد در نقشي جست‌وجو كرد كه هر دو در دوره خود در حيات اجتماعي و فرهنگي شهر ايفا كرده‌اند. در قهوه‌خانه، نقال و شاهنامه‌خوان روايتگر داستان‌ها بودند و در كافه امروز، حلقه‌هاي كتاب‌خواني و نشستهاي نقد ادبي شكل مي‌گيرند. اين مقايسه از استمرار نياز اجتماعي به مكاني براي ديدار و تجربه مشترك فرهنگي خبر مي‌دهد.
گفت‌وگوي نزديك و صميمي
آذردخت بهرامي، نويسنده با اشاره به تجربه حضور خود در نشستهاي ادبي كافه‌ها، از «گفت‌وگوي نزديك و صميمانه» به عنوان امكاني مهم در اين فضاها سخن به ميان مي‌آورد و تاكيد مي‌كند كه «اين امكان در سالنهاي بزرگ و فضاهاي رسمي كمتر فراهم مي‌شود.»
او در عين حال از محدوديت اين نشست‌ها به لحاظ شمار مخاطبان و عمق تخصصي بحث‌ها مي‌گويد: «مي‌دانم پسنديده و اجتماعي نيست، اما خيلي اهل وقت‌گذراني در جامعه نيستم و اين نقطه ضعف من است؛ با اين حال كم و بيش اينجا و آنجا به نشست‌هايي رفته‌ام كه در كافه‌ها برگزار مي‌شد كه كار قشنگي بود و به دل مي‌نشست. كافه اين قابليت را دارد كه محيطي صميمانه و بي‌تكلف ايجاد كند؛ برخلاف فرهنگسراها يا كتابخانه‌ها يا سالنهاي برگزاري همايش. بي‌شك در كافه جمعيت كمتري گرد هم مي‌آيند و در سالن‌ها امكان ديدار افراد زيادي ايجاد مي‌شود، اما ايجاد محيطي براي گفت‌وگوي نزديك و صميميتي كه از اين امكان ايجاد مي‌شود، متفاوت است.»
نويسنده مجموعه داستان «شب‌هاي چهارشنبه» همچنين به زمان‌هاي محدودتر نشستهاي ادبي و هنري در كافه‌ها اشاره مي‌كند: «زماني كه در كافه به اين نشست‌ها اختصاص داده مي‌شود، كمتر است و شايد براي زندگي پرشتاب امروزي نكته مثبتي باشد. در چنين نشست‌هايي ديگر از حرافي‌هاي معمول سخنرانان خبري نيست و همه در موجزترين صورت صحبت مي‌كنند و قطعا صحبت‌ها آنقدرها تخصصي نيست كه مخاطب حرفه‌اي بهره‌‌اي ببرد.»
نويسنده رمان «سوتيكده سعادت، پرشين فاميلز، دات كام» مي‌افزايد: «طبيعي است كه مهمانان و مدعوين و حاضران در جلسه همه اهل ادبيات و خواننده حرفه‌اي و چه بسا منتقد و نويسنده باشند. چند تايي هم لابد از مشتريان دائمي يا گذري كافه هستند. گمان نمي‌كنم همه كساني كه به‌طور اتفاقي در كافه با چنين جلسه ادبي روبه‌رو شده‌اند دچار تحول آنچناني شوند و از فردا بروند سراغ ادبيات يا خواندن كتاب معرفي شده؛ اما خيلي هم دور نيست كه همين نشست براي يكي از مخاطبان جرقه‌اي ايجاد كند و زندگي‌اش را زير و رو كند. به ياد دارم در يكي از اين جلسات، مشتري گذري كه شاهد برگزاري جلسه رونمايي از چند كتاب بود، وقت رفتن همه كتاب‌ها را خريد و به گمانم همين ما را بس.» تجربه‌اي كه بهرامي روايت مي‌كند، وجه ديگري از كاركرد كافه را به ما نشان مي‌دهد. اينكه نشست‌ها لزوما جايگزين آموزش تخصصي يا محفل‌هاي حرفه‌اي ادبي نيستند و قرار هم نيست همه حاضران را به خوانندگاني جدي تبديل كنند. ارزش آنها گاه در همان مواجهه كوتاه و اتفاقي است؛ در فرصتي كه ممكن است براي كسي دريچه‌اي تازه باز كند.
نفوذ فرهنگ، نه لاته و امريكانو
محدود بودن شمار حاضران و موجز و غيرتخصصي بودن گفت‌وگوها نشان مي‌دهد كه اين فضاها براي همه نيازهاي فرهنگي كفايت نمي‌كنند. اين مواجهه اتفاقي با فرهنگ، ما را به مساله ديگري مي‌رساند و آن، اهميت دسترس‌پذير شدن هنر و حضور آن در فضاهاي معمول زندگي روزمره.
كاوه فولادي‌نسب، نويسنده در توضيح اهميت اين موضوع، به تصويري از پاريس ايده‌آل سارتر اشاره مي‌كند: «معروف است كه سارتر در جايي گفته است: پاريس ايده‌آل من، پاريسي است كه در طبقه پايين هر ساختمانش يك سالن تئاتر وجود داشته باشد. طبيعتا منظور او از اين تصوير، وجود سالنهاي بزرگ تئاتر با ظرفيت 500، 700 يا هزار نفر و برخوردار از تجهيزات كامل نيست، بلكه پلاتوهاي كوچك و ساده‌اي را نيز در بر مي‌گيرد كه اگرچه امكانات اندكي دارند، ارزش بسيار بالايي دارند و باعث مي‌شوند هنر به ميان مردم بيايد و امكان مواجهه با آن براي همگان آسان‌تر و در دسترس‌تر شود. اين عمومي شدن و فراگير شدن هنر، امري ارزشمند است.»
نويسنده كتاب «نوشتن زير سايه جنگ» مي‌گويد: «به گمان من، وقتي كافه‌ها به فضاهاي فرهنگي تبديل مي‌شوند و از كاركرد صرفا پذيرايي و عرضه نوشيدني فراتر مي‌روند، هنر و فرهنگ نيز در دسترس‌تر قرار مي‌گيرند. كافه فضايي است كه هر كسي به راحتي مي‌تواند وارد آن شود؛ در حالي كه ورود به يك موسسه، نهاد رسمي يا فرهنگسرا ممكن است براي برخي شهروندان با دشواري بيشتري همراه باشد.»
او مي‌افزايد: «به‌ويژه در كشور ما كه بسياري از حقوق شهروندان سلب شده و از ميان رفته است، افراد ممكن است هنگام ورود به چنين فضاهايي ملاحظات بيشتري داشته باشند. اما كافه جايي است كه هر كسي براي نوشيدن يك قهوه وارد آن مي‌شود. چه بهتر كه در همان زمان، گفت‌وگو، جلسه يا نشستي نيز در جريان باشد و آن فرد، حتي اگر با هدف دريافت محتواي فرهنگي به آنجا نيامده باشد، در معرض چنين گفت‌وگويي قرار بگيرد؛ حتي اگر صرفا مخاطب يا كاربري اتفاقي باشد. به نظر من، اين اتفاق مثبتي است.» نويسنده كتاب «برليني‌ها» تاكيد مي‌كند كه بايد از نفوذ فرهنگ به لايه‌هاي مختلف جامعه و فضاهاي گوناگون استقبال كرد. او مي‌گويد: «البته بايد مراقب مصرف‌گرايي نيز بود و اجازه نداد جلسه ادبي يا نشست فرهنگي به زينت‌المجالس تبديل شود. نبايد فراموش كنيم كه هدف از برگزاري چنين نشست‌هايي صرفا فروش امريكانو و لاته نيست؛ هدف، فعاليت فرهنگي است.»
فولادي‌نسب در اين باره بيشتر توضيح مي‌دهد: «طبيعتا فساد، نگاه نادرست و استفاده ناسالم از چنين موقعيت‌هايي همواره ممكن است وجود داشته باشد. ممكن است عده‌اي اين جلسات را به بهانه‌اي براي فروش كالاي غيرفرهنگي خود، از قهوه و شيريني گرفته تا محصولات ديگر، تبديل كنند و اين تصور به وجود بيايد كه نوعي سوءاستفاده از فرهنگ در جريان است. با اين حال، به گمان من، وجوه مثبت اين ماجرا آنقدر زياد است كه ارزش دارد درها را به روي چنين امكان‌هايي باز بگذاريم و از هر فضا و فرصتي كه مي‌تواند اندك امكاني براي فعاليت فرهنگي فراهم كند، بهره ببريم.»
ديدگاه فولادي‌نسب بر وجه ديگري از اهميت كافه‌هاي فرهنگي تاكيد مي‌كند: گسترش امكان مواجهه با هنر، حتي براي كساني كه از ابتدا مخاطب آن نبوده‌اند. در اين نگاه، ارزش يك نشست فرهنگي را نمي‌توان فقط با شمار شركت‌كنندگان يا ميزان تخصصي بودن بحث سنجيد؛ گاهي حضور يك برنامه هنري در فضايي عمومي‌تر، امكان آشنايي با فرهنگ را براي كساني فراهم مي‌كند كه شايد هرگز به يك نهاد فرهنگي رسمي مراجعه نكنند.
كافه‌ها فضاي انتشارند، نه توليد
با اين حال، براي شناخت جايگاه كافه‌هاي امروز بايد ميان توليد و انتشار فرهنگ تمايز گذاشت. مجتبي تقوي‌زاد، نويسنده در پاسخ به اين پرسش كه آيا گسترش فضاهاي ادبي و فرهنگي در كافه‌ها نشانه ضعف نهادهاي رسمي است يا شكل‌گيري الگويي مستقل، بر ويژگي گفت‌وگومحور اين مكان‌ها تاكيد مي‌كند: «نمي‌توان گسترش فضاي ادبي- فرهنگي در بستر كافه‌ها را مستقيما به ضعف نهادهاي رسمي فرهنگي نسبت داد. همان‌طور كه اولدنبرگ از «مكان سوم» سخن به ميان مي‌آورد بايد بپذيريم فضاي كافه‌اي، خصوصياتي را به عنوان مكان سوم در اختيار آحاد اجتماع قرار مي‌دهد كه محيط خانه يا فضاي رسمي آن را در اختيار مردم قرار نمي‌دهد. در اين فضا، امري كه غلبه دارد، گفت‌وگو است. امكان ندارد شما وارد كافه‌اي شويد كه در آن گفت‌وگو در جريان نباشد.» اين نويسنده معتقد است كه «فضاي غيررسمي و بي‌تكلف كافه باعث مي‌شود نظام طبقاتي فرهنگي شكل نگيرد و هركسي خود را صاحب حرف بداند.» تقوي‌زاد مي‌گويد: «به شيوه چينش ميزها و صندلي‌ها در كافه‌ها كه دقت كنيم، مي‌بينيم همين چينش به دنبال شكل‌گيري گفت‌وگو است و نه متكلم وحده بودن، شبيه فضاي كلاس‌ها و آموزشگاه‌ها. بنابراين به نظر من، كافه‌ها بازيگران متفاوتي در عرصه انتشار محصولات فرهنگي هستند. اما بايد بپذيريم، اين فضا، فضاي انتشار است و نه توليد. به‌زعم من، همچنان امر توليد محصول فرهنگي در بسترهاي رسمي -و نه دولتي- فرهنگي شكل مي‌گيرد، اما فضايي گفت‌وگومحور براي عرضه محصولات فرهنگي در بستر جامعه ايراني شكل گرفته كه البته اين موضوع نه مختص اين زمان است -كافه‌هايي را به ياد بياوريد كه سال‌ها پاتوق نويسندگان ايراني در دهه چهل به بعد بوده‌اند- و نه مختص جغرافياي ايران. صرفا گسترش فضاي فيزيكي و پراكنش روزافزون كافه‌ها، اين وجه بستر انتشار فرهنگي بودن را در آنها بيشتر جلوه‌گر كرده است.»
نويسنده رمان «شب بازي» با بيان اينكه «كافه لزوما محل شكل‌گيري و توليد اثر ادبي يا هنري نيست»، توضيح مي‌دهد: «ممكن است اثر در جاي ديگري پديد آمده باشد و كافه امكان معرفي، عرضه، نقد و گفت‌وگو درباره آن را فراهم كند. از اين منظر، اهميت كافه در ايجاد مجرايي براي ورود محصولات فرهنگي به زندگي روزمره و فراهم كردن امكان مواجهه مخاطبان با يكديگر است. اين تمايز، بخشي از بحث را روشن‌تر مي‌كند. در ايران، بخشي از اين فعاليت‌ها در قالب برنامه‌هايي كوتاه و غيررسمي برگزار مي‌شوند. چنين برنامه‌هايي براي كساني كه فرصت يا امكان حضور در دوره‌هاي رسمي و بلندمدت ندارند، شكل ديگري از مشاركت فرهنگي فراهم مي‌كنند. گروهي از برگزاركنندگان اين فعاليت‌ها را دانش‌آموختگان و متخصصاني تشكيل مي‌دهند كه نتوانسته‌اند تحصيلات و مهارت خود را به شغلي پايدار تبديل كنند. دانش و تخصص در اين شكل از فعاليت، به خدمتي فرهنگي تبديل مي‌شود كه امكان عرضه و كسب درآمد دارد. با اين همه بايد به موضوع كيفيت هم توجه داشت. كيفيت نشست‌هايي را كه در كافه‌ها برگزار مي‌شوند، نبايد صرفا با تعداد برنامه‌ها يا تنوع موضوعات سنجيد.»
واقعي ديدن فرصت‌ها
با اين حال، ميان فراهم كردن امكان مواجهه با فرهنگ و تداوم مشاركت فرهنگي فاصله‌اي وجود دارد. اينكه فردي به‌طور اتفاقي در معرض يك نشست ادبي قرار بگيرد، لزوما به معناي تبديل شدن او به خواننده‌اي پيگير نيست. همان‌طور كه بهرامي نيز اشاره مي‌كند، ممكن است چنين مواجهه‌اي براي اغلب افراد تجربه‌اي گذرا باقي بماند و براي معدودي به نقطه آغاز علاقه‌اي تازه تبديل شود. اهميت اين فضاها را بايد در همين امكان جست‌وجو كرد، بي‌آنكه تاثير آنها را بيش از اندازه برآورد كنيم. با وجود اين، گسترش فعاليت‌هاي فرهنگي در كافه‌ها پرسش مهم ديگري را پيش مي‌كشد. از يك سو، كافه‌ها با ابتكار صاحبان‌شان و برگزاركنندگان مستقل، امكان‌هايي فراهم مي‌كنند كه در بسياري از فضاهاي رسمي يا عمومي به سادگي در دسترس نيستند. از سوي ديگر، بخشي از دسترسي به فرهنگ به سازوكار بازار وابسته مي‌شود.
كتابخانه عمومي وظيفه دارد دسترسي به كتاب و منابع مطالعاتي را تا حد امكان مستقل از قدرت خريد افراد فراهم كند. فرهنگسرا نيز در چارچوب ماموريت خود، خدمات آموزشي و فرهنگي را در اختيار عموم مي‌گذارد. كافه، در مقابل، فضايي تجاري است و ادامه فعاليتش به درآمد وابسته است. حضور در يك نشست ادبي ممكن است به خريد نوشيدني يا پرداخت ورودي نياز داشته باشد؛ شركت در كارگاه گل‌آرايي نيز هزينه آموزش و مواد اوليه را به همراه دارد. بنابراين دسترسي به اين برنامه‌ها تابع امكانات مالي افراد است.
اين تفاوت، مرز ميان كاركرد كافه و نهادهاي فرهنگي را روشن مي‌كند. كافه مي‌تواند ميزبان رويدادهاي هنري و ادبي باشد، آثار را به مخاطبان معرفي كند و زمينه گفت‌وگو ميان علاقه‌مندان را فراهم آورد؛ اما مسووليت دسترسي همگاني، آموزش تخصصي و پشتيباني بلندمدت از فعاليت‌هاي فرهنگي را بر عهده ندارد. برنامه‌هاي آن نيز به استقبال مشتريان، توان مالي برگزاركنندگان و وضعيت اقتصادي مكان وابسته‌اند و ممكن است با تغيير هر يك از اين عوامل متوقف شوند.
در اين چارچوب، پرسش‌هايي مطرح مي‌شود: چرا بخشي از نيازهاي فرهنگي جامعه در فضايي تجاري پاسخ مي‌گيرد؟ چرا برگزاري يك حلقه كتاب‌خواني، كلاس هنري يا نشست ادبي گاه به ابتكار كافه‌دار و توان پرداخت شركت‌كنندگان وابسته است؟ اين وضعيت از تغيير رابطه ميان فرهنگ، اقتصاد و فضاي عمومي حكايت مي‌كند؛ تغييري كه در آن بخشي از فعاليت‌هاي فرهنگي براي يافتن مخاطب و امكان برگزاري، به سازوكارهاي بازار تكيه كرده‌اند.
البته اين وابستگي را نمي‌توان به سادگي به معناي نفي ارزش فعاليت‌هاي فرهنگي در كافه‌ها دانست. چنين فضاهايي با وجود محدوديت‌هاي اقتصادي، امكان‌هايي ايجاد مي‌كنند كه نبودشان مي‌تواند دامنه مشاركت فرهنگي را محدودتر كند. مساله اصلي، شناخت مرز ميان ظرفيت‌هاي اين مكان‌ها و مسووليت‌هايي است كه همچنان بر عهده نهادهاي عمومي و فرهنگي قرار دارد.
فرهنگ كجا پاتوق كرده است؟
براي درك اين دگرگوني، شايد لازم باشد پرسش را از ميزان علاقه مردم به كتاب و هنر به محل شكل‌گيري اين علاقه منتقل كنيم: مردم كجا كتاب مي‌خوانند، كجا درباره آثار بحث مي‌كنند و در چه فضاهايي فرصت آموختن و معاشرت فرهنگي مي‌يابند؟
قهوه‌خانه‌هاي صفوي بخشي از حيات اجتماعي و فرهنگي شهرهاي ايران بودند و كافه‌هاي امروز، با كاركردهايي متناسب با زندگي معاصر، بار ديگر بخشي از آن نقش را بر عهده گرفته‌اند. گويي پس از گذشت چند قرن، انسان ايراني دوباره به همان سنت‌هاي روايي روي آورده است؛ اين‌بار در كارگاه‌هاي نقالي و شاهنامه‌خواني كه در كافه‌ها برگزار مي‌شوند، روايت كردن و شاهنامه خواندن را مي‌آموزد و در امتداد سنتي ديرينه، قصه‌گويي را از نو تجربه مي‌كند.
با اين حال، آنچه امروز در كافه‌ها جريان دارد، صرفا بازگشت به گذشته نيست. شكل و محتواي فعاليت‌ها تغيير كرده و كافه، در كنار كاركرد تجاري خود، به يكي از فضاهاي تازه عرضه و تجربه فرهنگ تبديل شده است. شايد تغيير اصلي در چند سال اخير، كاهش ميل به فرهنگ نبوده باشد؛ تغيير محل زندگي فرهنگ بوده است.