«اردك لنگ» ترامپ و شكست انتخاباتي
اسدالله افشار
تحولات اخير در صحنه سياسي امريكا، فراتر از يك شكست انتخاباتي براي حزب جمهوري‌خواه و دونالد ترامپ، نشانه‌اي از آشكار شدن محدوديت‌هاي راهبردي دولتي است كه با شعار «اول امريكا» به قدرت رسيد، اما در عمل درگير سياست‌هايي شد كه هزينه‌هاي اقتصادي و سياسي آن، حتي صداي اعتراض نزديك‌ترين متحدان سياسي‌اش را بلند كرده است. اظهارات تاكر كارلسون درباره پايان عصر ترامپ و اعترافات كم‌سابقه جي‌دي ونس درباره دلايل شكست جمهوري‌خواهان، فرصتي براي بازخواني يك پرسش مهم فراهم مي‌آورد: چگونه سياست فشار، تهديد و حمايت بي‌قيد و شرط از اسراييل، به عاملي براي فرسايش اعتبار سياسي واشنگتن تبديل شد و اين تحولات چه پيامي براي ايران دارد؟
تعبير «اردك لنگ» كه اين روزها براي توصيف وضعيت سياسي ترامپ به كار مي‌رود، صرفا يك اصطلاح رسانه‌اي نيست؛ بلكه بيانگر موقعيتي است كه در آن رييس‌جمهور، با وجود برخورداري از قدرت رسمي، بخشي از پشتوانه سياسي و توان پيشبرد برنامه‌هاي خود را از دست مي‌دهد. هنگامي كه منتقدان از درون اردوگاه جمهوري‌خواهان، عملكرد رييس‌جمهور را زير سوال مي‌برند و حتي شعار محوري او را در معرض ترديد قرار مي‌دهند، بايد پذيرفت كه مساله از يك اختلاف انتخاباتي فراتر رفته است.
نكته مهم در اظهارات ونس، اشاره به چهار مطالبه اصلي رأي‌دهندگان ناراضي است: پايان جنگ‌ها، تمركز بر هزينه‌هاي زندگي و تورم، بازگشت به اولويت منافع امريكا و تغيير در رابطه با اسراييل. اين چهار محور، در حقيقت چهار ضلع يك بحران سياسي‌اند؛ بحراني كه از فاصله ميان وعده‌هاي انتخاباتي ترامپ و عملكرد دولت او شكل گرفته است. ترامپ با وعده پايان دادن به جنگ‌هاي پرهزينه، احياي اقتصاد امريكا و تقدم منافع شهروندان امريكايي بر تعهدات خارجي به قدرت رسيد، اما اكنون بخشي از همان رأي‌دهندگان احساس مي‌كنند اولويت‌هاي اعلام شده جاي خود را به سياست‌هايي داده‌اند كه هزينه آنها را بايد جامعه امريكا بپردازد.
در اين ميان، موضوع اسراييل از اهميت ويژه‌اي برخوردار است. انتقاد تاكر كارلسون و اشاره ونس به ضرورت تغيير رابطه واشنگتن با تل‌آويو، نشان‌دهنده شكل‌گيري پرسش‌هايي جدي در بخشي از جريان سياسي امريكا درباره نسبت منافع ملي اين كشور با سياست‌هاي دولت اسراييل است. اين تحول را نبايد به معناي فروپاشي اتحاد راهبردي امريكا و اسراييل تلقي كرد؛ اما نمي‌توان از اهميت سياسي آن نيز چشم پوشيد. هنگامي كه شعار «اول امريكا» با اين پرسش مواجه مي‌شود كه چرا منافع اسراييل بر اولويت‌هاي اقتصادي و امنيتي شهروندان امريكايي مقدم شده است، يكي از پايه‌هاي مشروعيت سياسي ترامپيسم دچار تزلزل مي‌شود.
واقعيت اين است كه سياست خارجي هر كشوري زماني مي‌تواند از حمايت پايدار داخلي برخوردار باشد كه مردم آن كشور آثار مثبتش را در امنيت، رفاه و منافع ملي خود مشاهده كنند. هزينه‌هاي جنگ، حمايت‌هاي نظامي و تعهدات خارجي، اگر با تورم، كاهش قدرت خريد و مشكلات معيشتي همراه شوند، دير يا زود به مساله‌اي انتخاباتي تبديل خواهند شد. امريكا نيز از اين قاعده مستثنا نيست. نمي‌توان از يك سو ادعاي دفاع از منافع مردم امريكا داشت و از سوي ديگر نسبت به پيامدهاي اقتصادي و سياسي سياست‌هاي خارجي بي‌اعتنا بود.
اما اهميت اين تحولات براي ايران در كجاست؟ پاسخ را بايد در شكست تدريجي اين تصور جست‌وجو كرد كه مي‌توان با فشار حداكثري، تحريم‌هاي گسترده، تهديد نظامي و انزواي سياسي، اراده يك ملت را در اختيار گرفت. جمهوري اسلامي ايران طي سال‌هاي گذشته با يكي از پيچيده‌ترين مجموعه‌هاي فشار اقتصادي، سياسي و امنيتي مواجه بوده است. هدف اين فشارها، تضعيف ظرفيت‌هاي ملي، افزايش نارضايتي عمومي و وادار كردن ايران به عقب‌نشيني از مواضع مستقل خود بوده است. با اين حال، تجربه نشان داده كه ميان تحميل هزينه به يك كشور و تحميل اراده سياسي بر آن تفاوت اساسي وجود دارد.
ايران با وجود مشكلات اقتصادي و فشارهاي سنگين تحريم، توانسته است ظرفيت‌هاي مهمي در حوزه دفاعي، علمي، فناورانه و منطقه‌اي ايجاد كند و استقلال تصميم‌گيري خود را حفظ نمايد. اين واقعيت، بخشي از قدرت راهبردي ايران است؛ قدرتي كه صرفا با شمار تجهيزات نظامي يا شاخص‌هاي سخت‌افزاري قابل سنجش نيست. موقعيت ژئوپليتيكي، عمق تاريخي و تمدني، سرمايه انساني، ظرفيت‌هاي علمي و اراده ملي براي دفاع از استقلال، مولفه‌هايي هستند كه محاسبات قدرت‌هاي خارجي را با محدوديت مواجه مي‌كنند.
البته تاب‌آوري مردم ايران نبايد بهانه‌اي براي ناديده گرفتن مشكلات معيشتي و اقتصادي آنان باشد. مردم در سال‌هاي گذشته هزينه‌هاي سنگيني پرداخته‌اند و انتظار دارند ايستادگي ملي به بهبود ملموس زندگي، ثبات اقتصادي، مهار تورم، افزايش قدرت خريد و عدالت اجتماعي منجر شود. اقتدار ملي زماني پايدار خواهد بود كه قدرت دفاعي و سياسي كشور با قدرت اقتصادي و رضايت عمومي همراه شود. از اين منظر، يكي از مهم‌ترين درس‌هاي تحولات امريكا براي سياستگذاران ايراني، ضرورت تبديل سرمايه مقاومت و ايستادگي به دستاوردهاي ملموس اقتصادي است.
از سوي ديگر، شكاف‌هاي سياسي در واشنگتن و افزايش انتقادها از هزينه‌هاي حمايت از اسراييل مي‌تواند بر محاسبات منطقه‌اي تل‌آويو نيز تأثير بگذارد. رژيم صهيونيستي براي پيشبرد سياست‌هاي خود به حمايت سياسي، تسليحاتي و ديپلماتيك امريكا وابستگي قابل توجهي دارد. هر اندازه اين حمايت در داخل امريكا با پرسشگري و مخالفت بيشتري مواجه شود، فضاي مانور سياسي اسراييل نيز مي‌تواند محدودتر شود. با اين حال، نبايد از اختلافات داخلي امريكا انتظار داشت كه به سرعت به تغيير بنيادين سياست‌هاي اين كشور در قبال ايران منجر شود. منافع ساختاري واشنگتن فراتر از تغيير دولت‌ها و رقابت‌هاي حزبي است و ايران بايد همچنان با هوشياري و آمادگي راهبردي تحولات را دنبال كند.
نكته اساسي آن است كه شكست سياسي ترامپ را نبايد صرفا پيروزي ايران بر يك رييس‌جمهور امريكايي تعبير كرد. اهميت واقعي اين تحولات در آشكار شدن محدوديت‌هاي سياستي است كه تصور مي‌كرد با تكيه بر برتري نظامي، قدرت اقتصادي و ابزار تحريم مي‌تواند معادلات جهان را مطابق خواست خود تنظيم كند. تجربه ايران نشان داده است كه قدرت نظامي بدون شناخت واقعيت‌هاي اجتماعي و ارزيابي صحيح اراده ملت‌ها، الزاما به پيروزي سياسي منتهي نمي‌شود.
امروز ايران بيش از هر زمان نيازمند تقويت انسجام ملي، افزايش كارآمدي حكمراني، مبارزه جدي با فساد، حمايت از توليد و كاهش آسيب‌پذيري اقتصادي است. دشمنان ايران بايد بدانند كه فشار خارجي نمي‌تواند جايگزين شناخت ظرفيت‌هاي تاريخي و ملي اين سرزمين شود؛ در مقابل، مسوولان نيز بايد بدانند كه حفظ سرمايه اجتماعي و اعتماد عمومي، مهم‌ترين پشتوانه اقتدار كشور در برابر تهديدهاي خارجي است.
ترامپ با شعار «اول امريكا» آمد، اما اكنون نزديكان سياسي‌اش از فاصله گرفتن او از همين شعار سخن مي‌گويند. اين تناقض، پيام روشني دارد: قدرت، زماني اعتبار دارد كه در خدمت منافع واقعي ملت‌ها باشد، نه آنكه به ابزاري براي تحميل اراده بر ديگران تبديل شود. ايران نيز با تكيه بر هويت ملي، استقلال سياسي و تاب‌آوري مردم خود از اين مرحله عبور خواهد كرد؛ مشروط بر آنكه اقتدار حاصل از مقاومت، در عرصه اقتصاد و زندگي مردم نيز به ثمر بنشيند.
امريكا با تغيير رييس‌جمهور و دولت ممكن است مسير خود را بازتعريف كند، اما يك واقعيت تغيير نمي‌كند: ملت ايران را نمي‌توان با تحريم و تهديد از حق تعيين سرنوشت و استقلال خود منصرف كرد.