تله تل‌آويو؛ از جنگ ادراكي تا تهديد تماميت ارضي (۲۲)
محمدجواد حق‌شناس
كردستان بخشي ريشه‌دار از تاريخ، فرهنگ و هويت ايراني است و تصور جداسازي آن با حمايت خارجي، ناديده‌گرفتن واقعيت‌هاي تاريخي و اجتماعي كشور است. البته پاسداري از تماميت ارضي، افزون بر توان دفاعي، مستلزم رفع تبعيض، توسعه متوازن، احترام به تنوع فرهنگي و تضمين حقوق برابر شهروندان است. تنوع قومي و فرهنگي ايران نه نقطه‌ضعف، بلكه از سرچشمه‌هاي غناي تمدني و پايداري ملي آن به شمار مي‌رود. براي فهم اين مخاطره بايد به مفهوم «تله تل‌آويو» بازگرديم. تحولات غزه، لبنان، سوريه و سپس رويارويي مستقيم ايران با اسراييل و امريكا نشان داده است كه بحران‌هاي منطقه‌اي الزاما در محدوده جغرافيايي و اهداف اوليه باقي نمي‌مانند. هر اقدام مي‌تواند واكنشي تازه برانگيزد و هر واكنش، بازيگران ديگري را وارد ميدان كند. يكي از پيچيده‌ترين سازوكارهاي گسترش بحران، «تله ادراكي» است. اين تله صرفا ساختار تصميم‌گيري يك طرف منازعه را هدف قرار نمي‌دهد؛ بلكه برداشت‌هاي نادرست، اطلاعات ناقص، عمليات شناختي و سوءمحاسبات مي‌توانند همزمان بر تصميم‌هاي همه بازيگران تأثير بگذارند؛ حتي بازيگري كه خود در آغاز به دنبال بهره‌برداري از بحران بوده است. تله ادراكي از دو سازوكار به‌هم‌پيوسته تغذيه مي‌كند: رفتار پينگ‌پنگي و اثر دومينويي. در سازوكار نخست، اقدام هر طرف واكنشي برمي‌انگيزد كه ممكن است بر سوءبرداشت از نيت طرف مقابل استوار باشد. هر بازيگر رفتار خود را دفاعي و واكنش ديگري را تهاجمي مي‌بيند. در سازوكار دوم، بحران از رابطه دو بازيگر فراتر مي‌رود و به ميدان‌ها و بازيگران تازه سرايت مي‌كند؛ تا جايي كه مهار آن حتي از توان آغازگرانش خارج مي‌شود. گزارش‌هاي منتشرشده درباره فعاليت حساب‌هاي جعلي و تلاش براي اثرگذاري بر افكار عمومي، از جمله گزارش منسوب به هاآرتص، ضرورت توجه به ابعاد شناختي منازعه را بيشتر مي‌كند؛ هرچند جزييات و انتساب اين فعاليت‌ها نيازمند بررسي مستقل است. در جهان امروز، ميدان جنگ تنها آسمان، زمين و دريا نيست؛ ذهن تصميم‌گيرندگان و برداشت افكار عمومي نيز به عرصه‌اي جدي براي رقابت و رودررويي تبديل شده است. اما تله ادراكي در ساختار مذاكرات نيز بازتوليد مي‌شود. يكي از مشكلات نگران‌كننده منازعه ايران و امريكا، شناخت ناكافي طرفين از خواسته‌ها، نگراني‌ها و خطوط قرمز يكديگر است. اين مشكل زماني پيچيده‌تر مي‌شود كه پيام‌ها از مسير واسطه‌ها و ميانجي‌هايي منتقل شوند كه خود داراي منافع سياسي، اقتصادي و امنيتي مستقل هستند. آيا ميانجي خواسته واقعي هر طرف را به‌درستي درك كرده است؟ آيا همان معنا و اولويت را منتقل مي‌كند؟ و آيا تحقق آن خواسته‌ها با منافع كشور ميانجي سازگار است؟وجود منافع مستقل الزاما به معناي سوءنيت نيست و ميانجيگران منطقه‌اي نقش‌هاي سازنده‌اي نيز داشته‌اند. بااين‌حال، حتي انتقال پيام با حسن نيت ممكن است با تغيير تأكيدها يا برداشت‌هاي متفاوت همراه شود. در چنين شرايطي، اختلاف بر سر منافع واقعي به اختلاف بر سر معناي پيام‌ها تبديل مي‌شود و سوءتفاهم‌هاي ديپلماتيك مي‌توانند چرخه واكنش‌هاي نظامي را تشديد كنند. از همين منظر، شايد زمان آن رسيده باشد كه تهران و واشنگتن در شكل مذاكرات تجديدنظر كنند. گفت‌وگوي رودررو و بي‌واسطه، بدون كنارگذاشتن ظرفيت ميانجيگران منطقه‌اي، مي‌تواند به شناخت دقيق‌تر خواسته‌ها، روشن‌شدن خطوط قرمز و كاهش امكان بهره‌برداري مخالفان توافق از ابهام‌هاي ارتباطي كمك كند. چنين گفت‌وگويي نه نشانه تسليم است و نه تضمين‌كننده توافق؛ بلكه ابزاري عقلاني براي جلوگيري از سوءمحاسبه و مهار گسترش دومينويي بحران است. اهميت اين بازنگري با توجه به خطر فرسايش اقتصادي و اجتماعي بيشتر مي‌شود. استمرار وضعيت نه جنگ و نه صلح، علاوه بر تحميل هزينه‌هاي سنگين به اقتصاد و زيرساخت‌ها، مي‌تواند شكاف‌هاي اجتماعي را عميق‌تر كند و زمينه بهره‌برداري خارجي از نارضايتي‌هاي داخلي را فراهم آورد. پيشنهاد كاپلان را بايد در همين چارچوب بررسي كرد.
ايجاد منطقه‌اي تحت حمايت خارجي در بخشي از ايران، حتي اگر در مرحله نظري باقي بماند، هشداري درباره امكان پيوند فشار خارجي با آسيب‌پذيري‌هاي داخلي است. البته مطالبات مشروع مردم ايران براي رفع تبعيض، توسعه متوازن، حقوق فرهنگي و مشاركت سياسي را نبايد با مداخله خارجي يا جدايي‌طلبي يكسان دانست. پاسخگويي به اين مطالبات از پايه‌هاي تقويت وحدت ملي و دفاع از تماميت ارضي است. خروج از تله تل‌آويو تنها با تقويت توان دفاعي يا جلوگيري از حمله‌اي تازه تحقق نمي‌يابد. ايران به راهبردي جامع نياز دارد كه ديپلماسي فعال، بازسازي اقتصادي و اصلاح ساختار حكمراني را در كنار يكديگر قرار بدهد. تجديد ميثاق ملي، مشاركت سياسي، حقوق برابر شهروندان و بازسازي اعتماد عمومي از بنيادي‌ترين الزامات امنيت ملي هستند. فرصت كنوني براي پايان جنگ نبايد در چرخه سوءبرداشت‌ها و واكنش‌هاي متقابل از دست برود. تهران مي‌تواند با ابتكار ديپلماتيك و گشودن مسير گفت‌وگوي بي‌واسطه با واشنگتن، براي شكستن اين چرخه پيشقدم شود؛ همان‌گونه كه با اصلاحات داخلي مي‌تواند آسيب‌پذيري كشور در برابر فشار خارجي را كاهش بدهد. تله تل‌آويو زماني خطرناك‌تر مي‌شود كه جنگ پايان نيابد، صلح آغاز نشود و فرسايش اقتصادي و اجتماعي، راه را براي بحران‌هاي سياسي و سرزميني بگشايد. راه خروج از اين تله، پيوند ديپلماسي هوشمندانه و شجاعانه در خارج با تجديد ميثاق ملي در داخل است؛ راهي براي پاسداري همزمان از صلح، استقلال، تماميت ارضي و آينده ايران.