چرا و چگونه بايد از وضعيت نه جنگ و نه صلح خارج شد؟
محمد دروديان
با فرض اينكه نوعي «تدبير و اجماع» در ساختار سياسي كشور و در جامعه، براي خروج از «وضعيت نه جنگ و نه صلح» شكل گرفته است، پرسش از چرايي و چگونگي آن، نيازمند شناخت از «مشخصه‌هاي» جنگ كنوني است كه موجب پيدايش وضعيت نه جنگ و صلح شده است. فرض من بر اين است كه، ما هم‌اكنون درگير «جنگ شكست خورده و ناتمام» شده‌ايم. اين جنگ شكست خورده است، زيرا بر اساس اهداف و محاسبات اشتباه امريكا و اسراييل، براي تغيير نظام سياسي در ايران يا تغيير نظم منطقه‌اي آغز شد ولي به نتيجه نرسيد. به همين دليل، اين جنگ ناتمام است. امريكا براي جنگ كامل و پيروز، نيازمند هزينه و زمان است كه قابل تحمل نيست، چنانكه پذيرش شكست و عقب‌نشيني پيامدهاي زيادي در سطح بين‌المللي - منطقه‌اي و داخل امريكا همراه است. هدف و روش ايران براي پايان دادن به جنگ ايران، تحت تاثير غافلگيري استراتژيك در جنگ و از دست دادن قدرت بازدارندگي، با تهديد موجوديت نظام سياسي، با نگراني از تكرار جنگ، قرار گرفته است. به همين دليل بر ضرورت برخورداري از قدرت بازدارندگي، از طريق تثبيت پيروزي سياسي- استراتژيك، تاكيد مي‌شود. بنابراين، اراده ايران براي تثبيت پيروزي، بدون تمايل به ادامه جنگ، در برابر اراده امريكا براي فرار از شكست سياسي و ناتواني از ادامه جنگ، در برابر هم قرار گرفته است. در واقع اراده‌اي براي ادامه و تكميل جنگ ناتمام يا براي پايان دادن به جنگ شكست خورده، وجود ندارد. پيدايش اين وضعيت به معناي «بن بست در استراتژي» است. به همين دليل بحث درباره گزينه‌ها، به معناي استراتژي افرايش يافته است. با صحت صورت‌بندي از علت پيدايش وضعيت نه جنگ و نه صلح، چرايي و چگونگي خروج از اين وضعيت، با نقد ديدگاه‌هاي موجود، براي بررسي موضوعيت دارد كه در ادامه به آن اشاره خواهد شد. در داخل ايران، دو ديدگاه كلي و متفاوت، در مواجه با «جنگ ناتمام و شكست خورده» و چگونگي برون‌رفت از آن، شكل گرفته است. در ديدگاه اول، استفاده از مذاكره سياسي، براي چانه‌زني و تبديل پيروزي نظامي به پيروزي سياسي غالب است، چنان كه پيشبرد اين سياست و مقابله با زياده‌خواهي امريكا موجب تلاش براي حاكميت بر تنگه هرمز و تاكيد بر شروط هفتگانه شده است. در ديدگاه دوم، با استناد به برتري موقعيت نظامي ايران و تاثير جنگ بر شكست ترامپ در انتخابات ميان دوره‌اي در امريكا، مهم‌تر از آن بي‌اعتمادي به امريكا و احتمال حمله در زمان انجام مذاكرات سياسي، همانند دو مرحله قبل، موجب تاكيد بر كنار گذاشتن مذاكره و استفاده از قدرت نظامي با هدف شكست قطعي امريكا شده است. بدون اينكه روشن شود، حتي با فرض شكست قطعي امريكا، جنگ را چگونه بايد پايان داد. ديدگاه‌هاي دوگانه نشان مي‌دهد با وجود كارشكني و زياده‌خواهي امريكا، مسير «صلح از درون ايران» مي‌گذرد. زيرا بدون دستيابي به اجماع براي چگونگي دستيابي به توافق سياسي و صلح در ساختار سياسي، همچنين چگونگي استفاده از قدرت نظامي براي تامين اهداف سياسي، در ساختار نظامي، امكان پيروزي در جنگ و برقراري صلح فراهم نخواهد شد، چنان كه همين ملاحظات موجب فروپاشي توافق اسلام‌آباد شد و با وجود تحمل هزينه اعمال حاكميت بر تنگه هرمز و اعلام شروط هفتگانه، نتيجه آن هنوز روشن نشده است.
با فرض اينكه جنگ كنوني به ايران تحميل شده و ماهيت دفاعي دارد، مهم‌تر از آن، ايران در جنگ با «قدرت نامتقارن» است كه از منابع بيشتري براي جنگ طولاني و تخريب زيرساخت‌هاي ايران برخوردار است، بنابراين جنگ فرسايشي و طولاني به زيان ايران است. مفرضات ياد شده دلالت بر چرايي و ضرورت پايان دادن به وضعيت نه جنگ و نه صلح دارد. زيرا ادامه وضعيت كنوني مانع از بازسازي آثار جنگ خواهد شد و امكان تكرار جنگ را فراهم خواهد كرد. چنانكه امريكا دو گزينه را پيش‌بيني كرده است كه با محدوديت‌هاي انتخاب‌هاي راهبردي ايران همخواني دارد: امريكا با ادامه وضعيت كنوني، از طريق تحريم و محاصره دريايي، همراه با ضربات نظامي محدود، به دنبال ايجاد شكاف در ساختار سياسي و اعتراض اجتماعي، همانند دي ماه 1404 است. در عين حال امريكا آمادگي نظامي براي تشديد جنگ را ايجاد كرده است. بنابراين ايران با وجود برخورداري از توانمندي تكنيكي و تاكتيكي از نظر راهبردي قادر به غافلگيري امريكا نيست.
منطق چگونگي برون‌رفت از وضعيت كنوني، از طريق نقد ديدگاه‌هاي موجود آشكار مي‌شود. در ديدگاه نخست، مذاكره سياسي متكي بر پيروزي نظامي، موجب تلاش براي پيروزي سياسي و در نتيجه ادامه وضع موجود، با تاكيد بر شروط هفتگانه شده است، در حالي كه مخالفان مذاكره سياسي با تغيير وضعيت كنوني، از طريق حمله پيش‌دستانه و پيروزي نظامي بر «جنگ بي‌پايان» تاكيد مي‌كنند. وجه مشترك دو ديدگاه، با وجود تفاوت در روش سياسي يا نظامي يا تركيب آن، پيروزي سياسي بر امريكاست كه يكي موجب ادامه وضعيت نه جنگ و نه صلح شده و ديگري به گسترش، بدون تعيين چگونگي پايان جنگ منجر مي‌شود. مهم‌تر آنكه ديدگاه‌هاي دوگانه، چنان كه اشاره شد، با استراتژي دوگانه امريكا براي ادامه وضعيت كنوني يا گسترش جنگ، انطباق دارد. پيدايش اين وضعيت موجب شكل‌گيري «موازنه شكننده» بدون امكان دستابي به «پيروزي قطعي» و طولاني شدن جنگ خواهد شد.
ديدگاه‌هاي موجود در تعريف نسبت ميان قدرت نظامي با مذاكره سياسي، هر چند به دلایل مختلف در ظاهر بر ضرورت هماهنگي «ميدان و دپيلماسي» تاكيد مي‌شود، همچنين روش دستيابي به بازدارندگي از طريق گسترش جنگ، از كاستي‌هاي بنيادين و متناقض برخوردار است. بدون باور به پيوستگي جنگ با سياست، با تعيين وضعيت مطلوب و اهداف استراتژيك، نمي‌توان نقطه اوج پيروزي براي پايان دادن به جنگ را، از طريق سياسي، تعيين و براي پايان دادن به جنگ تصميم‌گيري كرد. زيرا برون‌رفت از وضعيت كنوني، از طريق مجادله براي استفاده از روش نظامي يا مذاكره كه بهم پيوسته هست، به نتيجه نمي‌رسد. در واقع بدون باور عميق و عمل به پيوستگي جنگ با سياست كه بر اثر غافلگيري استراتژيك دچار شكاف شده، حتي اگر پيروزي نظامي به دست بيايد، منجر به پيروزي سياسي و استراتژيك نخواهد شد. با اين توضيح راهنماي برون‌رفت از وضعيت كنوني، تعيين اهداف استراتژيك و چگونگي استفاده هماهنگ از قدرت نظامي و سياسي، براي پايان دادن به جنگ است كه به دليل غافلگيري استراتژيك، به بازبيني نياز دارد. بازدارندگي از طريق بستن تنگه هرمز و گسترش جغرافياي جنگ، در واكنش به غافلگيري در جنگ و ترور رهبري، فرماندهان و دانشمندان، هم‌اكنون در تناقض با پايان دادن به جنگ قرار گرفته و زمينه ادامه وضع موجود را فراهم كرده است. درخواست كشورهاي منطقه از ترامپ براي «ادامه وضع موجود» با محاصره ايران و ضربات محدود نظامي، به دليل نگراني از پيامدهاي گسترش جنگ در منطقه يا پايان جنگ با برتري ايران است. اين ملاحظه راهبردي منطق ادامه وضعيت نه جنگ و نه صلح را شكل داده است. مهم‌تر آنكه موجب پيوستگي اهداف امريكا با منافع كشورهاي منطقه، براي ادامه و پايان دادن به جنگ شده است. با اين توضيح پايان دادن به جنگ، در چارچوب اهداف استراتژيك، به اجماع در درون ساختار سياسي - نظامي و تغيير در استراتژي نياز دارد كه با طولاني شدن جنگ، تامين آن دشوار خواهد شد. چگونگي تعريف اهداف پايان دادن به جنگ، نيازمند بازبيني اهداف حمله به ايران است كه با تهديد موجوديت نظام سياسي و تضعيت قدرت بازدارندگي همراه شد. بنابراين تلاش براي پيروزي نظامي بر امريكا يا شكست جمهوري‌خواهان، از طريق توسعه اهداف و جغرافياي جنگ، موجب تغيير ماهيت جنگ دفاعي به جنگ تهاجمي خواهد شد. به همين دليل تاكيد شده است وظيفه استراتژيست‌ها مديريت توازن ميان اهداف با منابع و جلوگيري از گسترش اهداف است. چنانكه وظيفه تصميم‌گيرندگان، شناخت شرايط و فرصت‌هاي تكرارناشدني براي پايان دادن به وضعيت نه جنگ و نه صلح، هست. بنابراين مناسب است با نظر به تامين موجوديت نظام سياسي در ايران و نمايش قدرت بازدارندگي با بستن تنگه و گسترش جنگ، با جلوگيري از گسترش اهداف و تبديل آن به جنگ فرسايشي، براي پايان دادن به جنگ تصميم‌گيري و اقدام شود. طبق تجربه تاريخي و راهبردي جنگ با عراق، ناديده گرفتن ملاحظه ياد شده، موجب جنگ طولاني و عدم تناسب ميان «اهداف با منابع» و تغيير موازنه جنگ در سال 1367 و پذيرش قطعنامه 598 از سوي ايران شد. بنابراين تداوم وضعيت نه جنگ و نه صلح - كه در شرايط جنگ، به معناي تداوم جنگ و پيامدهاي آن هست - در درازمدت با خطر تغيير در «موازنه نظامي» «ايجاد شكاف سياسي و بحران امنيتي» و تغيير شرايط به زيان ايران همراه است. همان‌گونه كه وقوع جنگ محدود به شرايط خاص هست، فرصت‌هاي دستيابي به صلح و به پايان دادن به جنگ، دائمي نيست.