«اعتماد» در گفتوگو با مجيد محمد شريفي بررسي میکند
توهم توافق
نشست شنژن بيش از آنكه مقدمهاي براي توافق سه قدرت بر سر بازتقسيم جهان باشد، ميدان عريان شدن تناقض ميان رقابت ژئوپليتيك و وابستگي متقابل قدرتهاست؛ جايي كه چين خواهان افزايش سهم خود در ساختار موجود است، نه فروپاشي آن و روسيه و امريكا نيز به دنبال تامين منافع و تضمينهاي امنيتي موردنظرشان هستند. مجيد محمدشريفي، دانشيار و عضو هيات علمي دانشگاه خوارزمي، در پاسخ به پرسش نخست «اعتماد» مبني بر اينكه ميتوان نشست شنژن را با كنفرانس يالتا در سال ۱۹۴۵ قياس كرد يا خير، گفت: امروز نه شرايط كنوني نظام بينالملل با شرايط سال ۱۹۴۵ يكسان است و نه منافع قدرتهاي بزرگ، مانند آن بازه زماني، بهگونهاي است كه بتوانند از آن مسير به توافق برسند. در حال حاضر، سه كشور چين، روسيه و امريكا بر سر موضوعات بسيار زيادي با يكديگر اختلافنظر دارند و اين اختلافها نيز جدي است، از همين رو اساسا چشماندازي وجود ندارد كه نشان دهد اين اختلافها قرار است از طريق نوعي تقسيم جهان ميان اين كشورها، مشابه آنچه در سال ۱۹۴۵ رخ داد، حلوفصل شود. ماهيت اختلافهاي اين كشورها بهگونهاي نيست كه بتوانند با تقسيم سرزميني يا واگذاري حوزه نفوذ به يكي از قدرتها، مسائل خود را با يكديگر حل كنند. اين استاد دانشگاه در ادامه تاكيد كرد: بنابراين، نه شرايط امروز همان شرايط سال ۱۹۴۵ است و نه منافع قدرتهاي بزرگ مشابه آن دوره است كه تقسيم سرزمينها يا تعيين مجموعهاي از قلمروهاي نفوذ بتواند اختلافهاي آنها را حلوفصل كند. به باور او، ماهيت نظام بينالملل بهگونهاي تغيير كرده كه ديگر قرار نيست قدرتهاي بزرگ، مانند سال ۱۹۴۵، از طريق تقسيم سرزمينها يا حوزههاي نفوذ به حل اختلافهاي خود بپردازند. شريفي، آنچه در سال ۱۹۴۵ رخ داد را رويدادي تاريخي، مربوط به شرايطي خاص و موضوعات همان دوره توصيف كرد و افزود: در آن شرايط، حلوفصل اختلافها از آن مسير اجتنابناپذير بود، با اين حال، بعدها نيز مشخص شد كه همان تقسيمبنديها چه منازعات و درگيريهايي به دنبال داشت. او با تاكيد دوباره بر تفاوت اين دو موقعيت تاريخي بيان كرد: قرار نيست روسيه، چين و امريكا در اين نشست سهجانبه بنشينند، نقشهاي براي نظام بينالملل و جهان ترسيم كنند و سپس با يكديگر به توافق برسند كه هر كدام چه بخشي از جهان را در قلمرو نفوذ خود داشته باشد. چنين چيزي اساسا امكانپذير نيست و به باور من، مقايسه اين نشست با كنفرانس يالتا قياسي بسيار نادرست است.
تغيير در توزيع قدرت، نه دگرگوني بنيادين نظم بينالمللي
محمدشريفي در پاسخ به پرسش ديگر «اعتماد» مبني بر نتايج احتمالي تفاهم راهبردي امريكا، چين و روسيه و تفاوت نگاه اين كشورها به نظم بينالمللي گفت: قرار نيست روسيه، چين و امريكا بر سر ماهيت نظم بينالمللي اتفاقنظر داشته باشند. به باور من، يكي از اشتباههاي رايج در تحليلهاي سياسي اين است كه نظم بينالمللي و اختلافهاي اين سه كشور، به ويژه اختلافهاي امريكا و چين، بهگونهاي تبيين ميشود كه گويي چين به دنبال تغييري اساسي و بنيادين در نظام بينالملل است، توان چنين كاري را نيز دارد و ميخواهد گسستي بسيار بزرگ از نظم كنوني ايجاد كند؛ گسستي كه در جريان آن، كشورهايي مانند روسيه، ايران و برخي كشورهاي ديگر نيز با پكن همراه خواهند شد. به اعتقاد او، چنين برداشتي با آنچه در حال وقوع است، مطابقت ندارد. اين تحليلگر حوزه روابط بينالملل توضيح داد: تحول در نظام بينالملل در حال انجام است و يكي از اركان مهم اين تحول، سربرآوردن چين به عنوان يك قدرت بزرگ جهاني است. به اين معنا، توزيع قدرت در نظام بينالملل دستخوش تغيير شده و اين، يكي از اركان اساسي تحول در اين نظام است. با اين حال، دو ركن مهم ديگر، يعني رويهها، هنجارها و قواعد و نيز نهادها و ساختارهاي موجود، قرار نيست به صورت اساسي و بنيادين تغيير كنند، زيرا چين خود از همين ساختارها، نهادها، رويهها، هنجارها و قواعد سود ميبرد و در پي ايجاد دگرگوني بنيادين در آنها نيست. اين استاد دانشگاه ادامه داد: ممكن است چين در سالها و دهههاي آينده خواهان بازخواني برخي قواعد، بهويژه در حوزه امنيتي و محيط پيراموني خود، باشد. براي مثال در موضوع تايوان يا درياي چين جنوبي، اما اين خواستهها به حوزههاي امنيتي خود چين مربوط است. اينكه انتظار داشته باشيم پكن به دنبال تغيير اساسي در تمامي رويهها، ساختارها و نهادهاي نظام بينالملل باشد، بهگونهاي كه نظمي كاملا متفاوت با نظم كنوني شكل بگيرد، دور از ذهن است. محمدشريفي با اشاره به نقش قواعد و نهادهاي موجود در چگونگي تغيير نظم بينالمللي بيان كرد: بنا بر تحليل بسياري از تحليلگران، نظام بينالمللي كنوني به شدت قاعدهمند شده است. البته قاعدهمندي به اين معنا نيست كه همه از قوانين پيروي ميكنند، بلكه به اين معناست كه شمار و گستره قواعد، هنجارها، نهادها و ساختارها بهاندازهاي است كه هر تغييري نيز در اين نظام رخ دهد، آرام، تدريجي و گامبهگام خواهد بود. بنابراين، آنچه ميتوان انتظار داشت نوعي تكامل تدريجي در نظام بينالملل است نه دگرگوني اساسي و بنيادين آن.
بر اين اساس، نميتوان پذيرفت كه اين سه كشور، به ويژه روسيه و چين، قرار است با يكديگر توافق كنند يا اتحادي تشكيل دهند تا نظم بينالمللي امريكامحور و غربمحوري را كه پس از سال ۱۹۴۵ شكل گرفته است، به طور اساسي تغيير دهند، به خصوص چين آنقدر از نظم كنوني بهرهمند شده و از آن سود برده كه تغيير بنيادين اين نظم را به سود خود نميداند.اين كارشناس ارشد روابط بينالملل در عين حال تاكيد كرد: ديدگاه روسيه با چين متفاوت است و اين دو كشور نميتوانند درباره نظم كاملا جديد، ائتلافي تمامعيار داشته باشند. آنها در برخي موضوعات با امريكا اختلاف دارند كه اين اختلافها نيز عمدتا به حوزههاي امنيتيشان بازميگردد. چين در درياي چين جنوبي و موضوع تايوان با امريكا اختلاف دارد و روسيه نيز در مرزهاي غربي خود، به ويژه در موضوع اوكراين، با واشنگتن اختلافنظر دارد. از نگاه او، اين كشورها در پي دريافت تضمينهاي امنيتي براي خود هستند. محمدشريفي در انتهاي اين بخش خاطرنشان كرد: نظم موجود براي اين كشورها چنان زيانآور و مسالهساز نيست كه بخواهند آن را بهطور كلي تغيير دهند، ضمن اينكه به باور او، در شرايط كنوني توان ايجاد چنين تغيير بنياديني را نيز ندارند.
موضع چين و روسيه درباره ايران
محمدشريفي در پاسخ به پرسش ديگري درباره جايگاه ايران در گفتوگوهاي سهجانبه و احتمال چانهزني قدرتهاي بزرگ بر سر منافع تهران گفت: قطعا سه كشور درباره موضوع ايران و آينده تحولات منطقه با يكديگر صحبت خواهند كرد. چين و روسيه با رويكرد نظامي ترامپ و امريكا مخالفاند. در مقابل، بسته شدن تنگه هرمز نيز، بهويژه براي چين، موضوعي قابل پذيرش نيست، به خصوص اگر اين وضعيت در بلندمدت ادامه پيدا كند. بنابراين، اين سه كشور نگاه متفاوتي به مساله ايران دارند و اين موضوع از موارد اختلافنظر آنها خواهد بود. اين استاد دانشگاه در ادامه توضيح داد: چين و روسيه، همانطور كه در مواضع اعلامي آنها نيز مشخص است، خواهان حلوفصل اختلافها با ايران از مسير مذاكره هستند هر چند هر سه بازيگر تلاش دارند تا به اختلافها درباره برنامه هستهاي ايران پايان دهند. در چنين شرايطي اگر امريكاييها بتوانند شواهدي به چين و روسيه ارايه كنند كه نشان دهد ايران به دنبال تغيير دكترين هستهاي خود است، زمينه اتفاقنظر اين كشورها درباره نوع رويكردشان درقبال ايران بيشتر خواهد شد. با اين حال در شرايط كنوني، نشانه و شواهدي كه اين ادعا را اثبات كند وجود ندارد و از اين رو، اختلافنظر اين كشورها همچنان پابرجاست. محمدشريفي درباره تاثير رايزني سه قدرت بر آينده تنشهاي خاورميانه نيز خاطرنشان كرد: در شرايط كنوني، نميتوان گفت چين و روسيه قرار است بر سر ايران با امريكا توافق كنند يا ايران را وجهالمصالحه اختلافهاي خود با واشنگتن قرار دهند. به اين معنا كه اين دو كشور با هر سياستي كه ترامپ بخواهد درقبال ايران در پيش بگيرد، موافقت كنند و هيچ مخالفتي نداشته باشند. به بياني ديگر اين تصور كه چين و روسيه بپذيرند امريكا در برخورد با ايران هرگونه كه ميخواهد عمل كند و در مقابل، روسيه در موضوع اوكراين و چين در موضوع تايوان آزادي عمل بيشتري به دست آورند، دور از ذهن است. اين تحليلگر در عين حال ميان مخالفت ديپلماتيك با اقدام نظامي و توان جلوگيري از آن تفاوت قائل شد و گفت: اگر امريكا تصميم به اقدام نظامي عليه ايران بگيرد، به نظر نميرسد روسيه و چين توان يا اراده لازم براي منصرفكردن واشنگتن از اين تصميم را داشته باشند. با اين حال، اين دو كشور تا جايي كه بتوانند، تلاش خواهند كرد امريكا را به حل اختلافها از مسير مذاكره ترغيب كنند. محمدشريفي مساله اصلي را امكان حلوفصل اختلافهاي تهران و واشنگتن از مسير ديپلماتيك دانست و افزود: بايد ديد ماهيت اختلافهاي ايران و امريكا اساسا بهگونهاي است كه بتوان آنها را از طريق مذاكره حل كرد يا نه. به عبارت ديگر، آيا دوطرف حاضرند امتيازهايي به يكديگر بدهند كه زمينه حلوفصل اختلافها از مسير مذاكره فراهم شود؟
تقويت گرايش اروپا به سوي استقلال راهبردي
محمدشريفي در بخش ديگري از اين گفتوگو، درباره تاثير سياستهاي ترامپ بر مناسبات اروپا و امريكا گفت: به باور من، سياستهاي ترامپ شوكي مثبت به اتحاديه اروپا وارد كرده؛ از اين منظر كه كشورهاي اروپايي را به اين نتيجه رسانده كه در چشمانداز بلندمدت، ديگر نميتوانند بر چتر امنيتي امريكا به عنوان پشتوانهاي دايمي براي تامين امنيت خود حساب كنند. در موضوعات مورداختلاف، به ويژه مساله روسيه، اتحاديه اروپا به اين جمعبندي رسيده كه امريكا ديگر قرار نيست مانند گذشته به تامين امنيت اروپا متعهد باشد. او توضيح داد: پس از جنگ اوكراين و حتي پيش از آن، با روي كار آمدن ترامپ در دور نخست و پيروزي او در انتخابات سال ۲۰۱۶، بسياري از تحليلگران و سياستمداران اروپايي به اين نتيجه رسيدند كه اروپا براي تامين امنيت خود به استقلال راهبردي نياز دارد. دستيابي به اين استقلال نيز مستلزم آن است كه كشورهاي اروپايي در سياستهاي امنيتي و نظامي خود بازنگري كنند. اين كارشناس روابط بينالملل ادامه داد: اين بازنگري در كشورهايي مانند آلمان و فرانسه و حتي بريتانيا، به عنوان نزديكترين متحد امريكا، رخ داده است. اين كشورها رويكردهايي در پيش گرفتهاند كه در جهت حركت اروپا به سوي استقلال راهبردي است. هرچند همچنان اختلافنظرهايي، به ويژه ميان كشورهاي اروپاي غربي و شرقي، درباره چگونگي تعامل امنيتي با امريكا وجود دارد، در مجموع اروپاييها معتقدند كه بايد در بلندمدت به سمتي حركت كنند كه تامين امنيت اروپا دراختيار خود كشورهاي اروپايي باشد. محمدشريفي با تاكيد بر آغاز اين روند بيان كرد: ميتوان پيشبيني كرد كه حركت اروپا به سمت استقلال راهبردي شتاب بيشتري بگيرد. در اين مسير، هم بودجههاي نظامي اتحاديه اروپا افزايش خواهد يافت و هم همكاريهاي نظامي و طرحهاي امنيتي كشورهاي اروپايي به سمتي خواهد رفت كه استقلال بيشتري از امريكا داشته باشند. اين استاد دانشگاه افزود: اروپاييها در نوع روابط خود با چين نيز با امريكا اختلافنظرهايي دارند و نميخواهند مانند واشنگتن وارد تقابل با پكن شوند. بنابراين، اروپا از يكسو در حوزه امنيتي به سمت استقلال بيشتر حركت خواهد كرد و ازسوي ديگر، در مناسبات مربوط به رقابت قدرتهاي بزرگ، ازجمله در رابطه با چين، احتمالا رويكردي متفاوت از امريكا در پيش خواهد گرفت. بر اين اساس، ميتوان پيشبيني كرد كه اروپا در آينده قابل پيشبيني، به عنوان كنشگري مستقل از امريكا، نقش فعالتري در موضوعات بينالمللي ايفا كند.
چين و پرهيز از پذيرش تعهدات امنيتي درقبال ديگر كشورها
اين عضو هيات علمي دانشگاه خوارزمي، در پاسخ به پرسش پاياني «اعتماد»، درباره رويكرد چين جهت گسترش نفوذ خود در جغرافياهاي متفاوت و امكان پذيرش مسووليت توسط اين بازيگر در بحرانهاي بينالمللي گفت: چينيها اساسا تمايلي به ايفاي نقش هژمون در نظام بينالملل و فراهم كردن چتر امنيتي براي كشورهاي ديگر ندارند. نگاهي به ادبيات سياسي چين نشان ميدهد كه پكن در حوزه سياست خارجي از بهكار بردن واژه «متحد» (Ally) براي توصيف كشورهاي ديگر پرهيز ميكند و هيچ كشوري را با اين عنوان معرفي نميكند. علاوه بر اين چينيها از تعابيري مانند «دوستي بدون محدوديت
(Friendship Without Limits) يا «همكاري راهبردي در همه شرايط» (All-weather Strategic Cooperation) استفاده ميكنند، اما از كاربرد واژه «متحد» اجتناب دارند، زيرا بهكار بردن اين واژه به معناي پذيرش نوعي مسووليت و تعهد درقبال كشور مقابل است. اين كارشناس روابط بينالملل با اشاره به مفهوم «امتناع هژمونيك» (Hegemonic Refusal) در ادبيات سياسي چين افزود: مقصود اين است كه چينيها از ايفاي نقش هژمون، يعني فراهم كردن مجموعهاي از كالاهاي عمومي براي ديگر كشورها، پرهيز ميكنند؛ كالاهايي مانند امنيت يا كمكهاي اقتصادي با هدف ايجاد تغيير و تحول در كشورهاي ديگر. محمدشريفي ادامه داد: چينيها همچنان براي رسيدن به چنين مرحلهاي با محدوديتهاي فراواني روبهرو هستند و در شرايط كنوني نيز نميخواهند با در پيش گرفتن چنين رويكردهايي، وارد تنش با امريكا شوند. بنابراين، به باور او، در آينده نزديك و قابل پيشبيني نميتوان انتظار داشت كه چين با كشوري وارد روابط راهبردي متضمن تعهدات امنيتي شود يا براي كشوري چتر امنيتي فراهم كند.