برزخ حدفاصل واقعيت و خيال
اسدالله امرايي
اميليا دوپوي پس از 30 سال انتظار، حالا در يك رستوران محلي در نيوجرسي در ميانه چيزي چون يك معجزه يا كابوس گير افتاده است. او مردي را ديده كه مطمئن است شوهرش، سيمون كاردوسو است؛ مردي كه سه دهه پيش در جريان سركوبهاي نظامي آرژانتين ناپديد شده بود. عجيبتر آنكه سيمون هيچ ردي از گذر زمان در وجنات خود ندارد؛ او همان مرد جوان و سالم و خوشقيافهاي است كه اميليا آخرين بار با چشمهاي خود ديده بود و باز عجيبتر اينكه او نيز زن را ميشناسد، بيآنكه بخواهد هيچ توضيحي درباره سالهاي ناپديد شدنش بياورد. بازگشت سيمون، حالا مرز ميان خاطره و واقعيت، گذشته و اكنون و زندگي و مرگ را درهم ريخته؛ تا آنجا كه اميليا هر چه بيشتر ميكوشد شوهرش را دوباره به زندگياش بازگرداند، در هزارتويي پرپيچوخمتر ميافتد و سوالش بغرنجتر ميشود: آيا مرد واقعا بازگشته است؟ «برزخ» نوشته توماس الوي مارتينث، نويسنده آرژانتيني با ترجمه رامين ناصرنصير در نشر چشمه منتشر شده. اين رمان داستاني تأملبرانگيز و چندلايه است كه در سال ۲۰۰۸ منتشر شد و در مرز ميان رمان تاريخي، روايت روانشناختي و رئاليسم جادويي حركت ميكند. ايده مركزي اين اثر بر بررسي سوگواري ناتمام، ماندگاري درد فقدان و نقش دوگانه حافظه استوار است؛ حافظهاي كه هم ميتواند انسان را زنده نگه دارد و هم او را در گذشته زنداني كند. مارتينث در اين رمان ميكوشد نشان دهد كه تجربه فقدان، بهويژه هنگامي كه با ناپديد شدن و بيخبري همراه باشد، نه پاياني روشن دارد و نه امكان سوگواري كامل. در نتيجه، شخصيت اصلي در وضعيتي برزخي معلق ميماند؛ جايي ميان اميد و انكار، ميان گذشته و اكنون و ميان واقعيت و توهم. داستان بر محور اميليا دوپوي شكل ميگيرد، در «برزخ» مساله فقط ناپديد شدن يا مفقودالاثر شدن يك انسان نيست؛ آنچه برجاي ميماند نيز اهميت دارد. فردي كه ناپديد شده، ديگر حضور جسماني ندارد، اما خاطرهاش همچنان با بازماندگان زندگي ميكند. او به گذشتهاي تبديل نميشود كه بتوان آن را پشت سر گذاشت، بلكه در زمان حال حضور دارد و همچنان بر زندگي و احساسات بازماندگان تاثير ميگذارد. در نتيجه، فرد بازمانده در وضعيتي معلق زندگي ميكند؛ گويي در برزخي ميان گذشته و حال، ميان حقيقت و خاطره و ميان واقعيتي كه رخ داده است و واقعيتي كه ذهن هنوز آمادگي پذيرش آن را ندارد، گرفتار شده است. از يك سو، ميداند كه اتفاقي افتاده و از سوي ديگر، نميتواند آن را بهطور كامل بپذيرد و همچنان به امكان ديگري اميد دارد. در چنين وضعيتي، گويي ديگر زمين زير پاي انسان استحكام سابق را ندارد. اين رخداد از همان ابتدا مرزهاي واقعيت را متزلزل ميكند و خواننده را وارد جهاني ميسازد كه در آن نميتوان به سادگي تشخيص داد با بازگشتي واقعي روبهرو هستيم يا با تجسد رواني حافظه و ميل. در كنار اين خط روايي، رمان به گذشته خانوادگي اميليا نيز بازميگردد، بهويژه به پدرش كه با ساختار قدرت وقت پيوند داشته است. از اين طريق، رنج شخصي شخصيت اصلي با تاريخ جمعي و خشونت سياسي پيوند ميخورد. يكي از مهمترين نقاط قوت «برزخ» در تلفيق هنرمندانه ژانرهاست. مارتينث از عناصر رئاليسم جادويي نه به عنوان زينت روايي، بلكه به عنوان ابزاري براي مجسم كردن وضعيت رواني شخصيت استفاده ميكند. بازگشت مردي كه زمان بر او نگذشته، استعارهاي نيرومند از حافظهاي است كه منجمد شده و اجازه عبور از فقدان را نميدهد. اين كيفيت باعث ميشود كه امر جادويي در رمان، نه گسسته از واقعيت، بلكه عميقا دروني و روانشناختي جلوه كند. نقطه قوت ديگر، شخصيتپردازي اميلياست. او شخصيتي است كه در ظاهر زندگياش ادامه يافته، اما در باطن هنوز در زمان توقف كرده است. توماس اِلوي مارتينث از آن دست نويسندگاني است كه در آثارشان مرز ميان تاريخ و ادبيات، واقعيت و خيال و خاطره و روايت چندان روشن و قطعي باقي نميماند. او در سال ۱۹۳۴در توكومان آرژانتين به دنيا آمد و علاوه بر نويسندگي و روزنامهنگاري به فعاليتهاي دانشگاهي نيز پرداخت. تجربه روزنامهنگاري براي او صرفا حرفهاي در كنار ادبيات نبود، بلكه به يكي از سرچشمههاي اصلي شيوه روايتش تبديل شد. مارتينث در آثارش بارها سراغ رويدادها و شخصيتهاي واقعي تاريخ آرژانتين رفت، اما آنها را نه به شيوه يك مورخ، بلكه با امكانات و آزاديهاي يك رماننويس بازآفريني كرد.