نشست سهجانبه شنژن در حاشيه اجلاس همكاري اقتصادي آسيا-اقيانوسيه، بيش از آنكه موعد يك توافق حقوقي مشخص يا معاهدهمحور باشد، لحظه سنجش و ارزيابي موازنه ميان سه قدرتي است كه همزمان در پوياييهاي پيچيدهاي از رقابت و همنشيني اضطراري گرفتار آمدهاند. دونالد ترامپ، ولاديمير پوتين و شي جينپينگ در شهري گردهم ميآيند كه به عنوان نماد بارز جهش فناورانه و اقتصادي چين شناخته ميشود؛ با اين حال، دستوركار گزارششده بهشدت سيال و ابهامآلود باقي مانده است؛ از كنترل تسليحات هستهاي و مناسبات تجاري گرفته تا جنگ روسيه در اوكراين و بحرانهاي خاورميانه. اين سياليت ساختاري نشان ميدهد كه نشست مذكور كمتر معطوف به توليد يك متن مشترك يا خروجي حقوقي است و بيشتر كاركردي نمايشي در راستاي بازتوليد يك تصوير، احياي پيشينه و تثبيت موقعيت ژئوپليتيك هر يك از رهبران در برابر مخاطبان داخلي و سازوكارهاي نظام بينالملل دارد. براي پكن، ارزش بنيادين در انباشت پرستيژ ميزباني است؛ براي مسكو، در ارتقاي جايگاه راهبردي و كشاندن اوكراين به منطق كهن معاهدات كلان قدرتهاي بزرگ و براي واشنگتن، در ساختارسازي براي ايجاد اهرمهاي چانهزني آتي معنا مييابد. فاصله كوتاه برنامهريزي نيز ميدان را بيش از پيش به سود ديپلماسي نمايشي و به زيان جزييات فني تغيير داده است.
مسكو و احياي منطق يالتا: بهرهبرداري از فرسايش ائتلافي غرب و تبديل اوكراين به برگ معامله
ولاديمير پوتين با دستي نسبتا پر وارد شنژن ميشود، چراكه مجموعهاي از رويكردهاي اخير دولت ترامپ را گواهي بر اين ميداند كه واشنگتن، خواسته يا ناخواسته، فضاي تنفس راهبردي ماشين جنگي روسيه را گشادتر كرده است. افزايش امكان صادرات سوخت، تساهل در اجراي سازوكارهاي تحريمي، محدودسازي برخي قابليتهاي ارتباطي و اطلاعاتي كييف و پذيرش قالب سهجانبهاي كه كرملين با حضور شي پيشنهاد كرده بود، در مسكو به عنوان امتيازات راهبردي خوانده ميشوند. هدف مسكو از احياي چنين ترتيبات ديپلماتيك كلاني، بازتوليد فضايي از جنس توافقات يالتاست؛ جايي كه قدرتهاي بزرگ سرنوشت بازيگران كوچكتر را بدون حضور خود آن بازيگران تنظيم ميكنند و اوكراين در اين طراحي، نه يك طرف مذاكره، بلكه صرفا «برگ معامله» محسوب ميشود. پوتين به دنبال جلب حمايت ضمني اما موثر پكن جهت ترغيب ترامپ به استمرار فشار بر كييف است و تلاش ميكند هرگونه بحث پيرامون كنترل تسليحات هستهاي را به تداوم امتيازدهيهاي متقابل امريكا در همان پرونده گره بزند. افزون بر اين، اصرار مسكو بر گنجاندن زرادخانههاي هستهاي بريتانيا و فرانسه در هر چارچوب چندجانبه، مكانيزمي عمدا بازدارنده است كه فرآيند مذاكره را سنگينتر و دستيابي به توافق را دورتر ميكند. در سطح ادراكسنجي و جنگ شناختي، صرف نشستن ايالاتمتحده پاي ميز مذاكره با روسيه در حضور چين، اين گمانهزني را در اروپا و اوكراين تقويت ميكند كه واشنگتن آماده است معماري امنيتي و سرنوشت جنگ را با مسكو معامله كند.
پكن و ديپلماسي مهار غافلگيري: ديوانسالاري نمايش، پرستيژ و مديريت فرسايش راهبردي
براي شي جينپينگ، نشست شنژن داراي دو كاركرد همزمان است؛ «نمايش قدرت گردهمآوري» و «مهار ريسكهاي سيستماتيك.» تجربه ديدار سپتامبر در واشنگتن، جايي كه ترامپ پروتكلهاي معمول ديپلماتيك را شكست و شخصا در باند فرودگاه به استقبال او رفت، در دستگاه محاسباتي پكن به عنوان علامت بهرسميت شناختن چين در مقام يك «قدرت همتا» ثبت شد؛ احترامي كه حتي در استقبال از پادشاه بريتانيا نيز به همان شكل تكرار نشده بود. تكرار اين منطق روي خاك چين با حضور همزمان روساي جمهور ايالاتمتحده و روسيه، سرمايهاي تصويري و حياتي است كه شي ميخواهد پيش از كنگره حزب كمونيست در سال آينده ذخيره كند؛ كنگرهاي كه فهرست رهبري تازه را برميگزيند و ميتواند دوره چهارم و بيسابقهاي از قدرت را براي او تثبيت كند. به همين دليل، ديپلماسي چين ميكوشد اجزاي نشست را از پيش بنويسد تا از بروز هرگونه جمله يا واكنش كنترل نشده ازسوي ترامپ يا پوتين جلوگيري كند. پكن محتوا را فداي اجرا نميكند، بلكه اساسا محتوا را اولويت دوم ميداند، زيرا از منظر پكن، نمايش مطلوب نمايشي است كه به دقت مهندسي شده باشد. اين منطق در پرونده اوكراين نيز به وضوح ديده ميشود. چين نميخواهد نقش يك ميانجي شتابزده را بازي كند. بقاي سياسي پوتين، تداوم دسترسي پايدار به منابع انرژي و تحكيم شراكت ديپلماتيك، براي پكن بسيار مهمتر از پايان سريع جنگ است. پيروزي كامل و قاطع روسيه نيز لزوما مطلوب نيست، چراكه روسيه بيش از حد موفق، وابستگي خود به پكن را كاهش ميدهد؛ ازسوي ديگر، فروپاشي فدراسيون روسيه نيز خطرات ژئوپليتيك عظيمي به همراه دارد. وضعيت فرسايشي كنوني كه مسكو را وابسته، اروپا را فرسوده و توجه راهبردي ايالاتمتحده را از منطقه هند-اقيانوس آرام منحرف سازد، بيش از هر سناريوي قاطع ديگري با محاسبات راهبردي پكن انطباق دارد.
واشنگتن و تقليلگرايي در قدرت: چالشهاي داخلي، تقابل با تهر ان و ابهام در موازنه
دونالد ترامپ با موقعيتي ساختاري ضعيفتر از تصوير يك «ميزبانِ مسلط بر صحنه» وارد اين جمع ميشود. شكست سنگين حزب جمهوريخواه در انتخابات مياندورهاي، چشمانداز يك رياستجمهوري كمتوان را جدي كرده و در عرصه بيروني نيز فرسايش روابط با متحدان، عدول از ارزشهاي هنجاري نظم ليبرال و دشواريهاي فزاينده جنگ با ايران، از ضريب اهرم و اعتبار بينالمللي ايالاتمتحده كاسته است، به همين سبب او بيش از گذشته به دستاوردهاي نمادين ديپلماتيك و همسويي تاكتيكي با پكن نياز دارد. پرونده جنگ با ايران از محورهاي گفتوگو است كه يكي از مسائل مهم است.
واشنگتن تلاش ميكند منافع مشترك با پكن نظير بازگشايي تنگه هرمز، ثبات بهاي انرژي و عدماشاعه تسليحات هستهاي را برجسته كند، اما اين اشتراك گفتماني تا همكاري عملياتي فاصلهاي معنادار دارد. چين اگرچه خواهان بيثباتي طولاني و تشديد بحران در خاورميانه نيست، اما توانسته وضعيت موجود را به نفع خود مديريت كند؛ همچنان به واردات انرژي از ايران ادامه دهد، تحريمها و مداخله نظامي را رد كند و بر اصالت مذاكره اصرار ورزد. همچنين هم چين و هم روسيه همواره امريكا را باني شرايط فعلي قلمداد كردهاند و نه ايران را.
چالش كنترل تسليحات هستهاي و برخورد واقعگرايي ساختاري با رويكرد امريكايي
پرونده هستهاي آشكارترين نقطه اصطكاك ميان بلندپروازيهاي ترامپ و واقعگرايي ساختاري دو قدرت ديگر است. با انقضاي معاهده «استارت نو» ميان امريكا و روسيه در فوريه، براي نخستينبار در نيمقرن گذشته، زرادخانههاي دو دارنده بزرگترين ذخاير اتمي جهان بدون سقف و سازوكار نظارتي ماندهاند. ترامپ تلاش ميكند چين را نيز وارد توافقي تازه كند تا رقابت راهبردي مديريت شود، اما پكن سالهاست اين دعوت را رد كرده و آن را تلاشي براي مهار و تضعيف برنامه رو به رشد نظامي خود تلقي ميكند. موضع رسمي چين اين است كه پيوستن به مذاكرات سهجانبه در اين مرحله نه منصفانه، نه معقول و نه واقعبينانه است؛ استدلالي كه مبتني بر شكاف كمي ميان ذخاير تسليحاتي است (گمان ميرود چين حدود ۶۰۰ كلاهك داشته باشد، درحالي كه امريكا و روسيه هر يك بيش از ۵۰۰۰ كلاهك دراختيار دارند). با اين حال، اين چارچوببندي گمراهكننده است، زيرا پكن همزمان سريعترين روند گسترش هستهاي تاريخ خود را تجربه ميكند و تا پايان دهه ميتواند از آستانه ۱۰۰۰ كلاهك عبور كند. بدبيني چين ريشهاي عميقتر از اعداد دارد و به دوران معاهده منع آزمايش سال ۱۹۶۳ بازميگردد كه آن را تلاشي از سوي واشنگتن و مسكو براي انسداد مسير توسعه خود ميدانست. پوتين نيز انگيزه چنداني براي كشاندن شي به ميز محدوديتهاي تسليحاتي ندارد. حتي دستيابي به نتايج حداقلي، نظير توافق اطلاعرساني پيش از پرتاب موشك ميان واشنگتن و پكن يا تعهد مشترك به خودداري از آزمايشهاي انفجاري، بسيار نامحتمل به نظر ميرسد. ارزش احتمالي اين نشست براي ترامپ در خودِ توافق نهفته نيست، بلكه در ساختارسازي پيشيني براي تسهيل ورود چين در آينده است.
پيامدهاي امنيتي براي اروپا و اوكراين: هراس تاريخي و بدبيني راهبردي
براي كييف و كشورهاي اروپايي، گنجاندن چين در معادله اوكراين با هزينههاي نمادين سنگيني همراه است. منافع پكن در اين مناقشه به مسكو نزديكتر از واشنگتن است: هدف، نه لزوما هژموني جهاني روسيه، بلكه تثبيت پيروزي تاكتيكياي است كه توانايي مسكو را در شكلدهي به امنيت اروپاي شرقي حفظ كند، شوك شديد قيمتي در بازار انرژي ايجاد نكند و غرب را در بلندمدت چندپاره نگه دارد. ساختن پيشينه حضور چين در مذاكرات اوكراين صرفا كاركردي آيندهنگرانه دارد؛ اگر روزي واشنگتن براي تعديل مواضع كرملين درخصوص دونباس يا مطالبات امنيتي اروپا به پكن متوسل شود، چين بهاي سنگيني مطالبه خواهد كرد.
براي اوكراينيها، اين صحنه تداعيگر هراس تاريخي آنها از تصميمسازي قدرتهاي بزرگ در غياب بازيگران محلي است؛ همانگونه كه توافقات ۱۹۴۵ سرنوشت نسلها را رقم زد، امروز نيز نگراني از تبديل شدن اوكراين به ابزار موازنه جهاني جدي است. اروپاييها، بهويژه جوامع آسيبپذير در برابر تهديدات روسيه، با بدبيني عميقي به اين ديپلماسي معاملاتي مينگرند. بازگشت به رويكردهاي رئاليستي افراطي و ناديده گرفتن هنجارهاي حقوقي، يادآور تاريكترين ادوار نظام بينالملل در قرن بيستم است.
جمعبندي
نشست شنژن در تحليل نهايي تغيير بنيادي در معماري بحرانهاي بينالمللي ايجاد نخواهد كرد و نه خلع سلاح اتمي را محقق ميسازد، نه صلح پايدار در اوكراين را به ارمغان ميآورد و نه گشايشي در پرونده جنگ ايران و تجارت جهاني ايجاد ميكند. روح اصلي اين اجلاس، «بازتوزيع تصوير، پرستيژ و سرمايه سياسي» است؛ شي در قامت ميزبان بيرقيب و انباشتگر مشروعيت براي افق ۲۰۲۷، پوتين در جايگاه قدرت بزرگي كه بار ديگر پشت ميز تعيينسرنوشت جهان نشسته است و ترامپ در نقش معاملهگري كه با دستفرماني ضعيف در پي ساختارسازيهاي نمايشي است. در سطح كلان، كنشگران پيراموني، اروپا و آسيا بايد هوشيار باشند تا اين تصاوير موقت ژئوپليتيك به قواعد الزامآور نظام بينالملل تبديل نشوند.
پژوهشگر امنيت بينالملل