روايتسازي تا هدفگيري
قادر باستاني تبريزي
گزارش تحريكآميز نيويوركتايمز درباره سدهاي ايران را بايد با بقيه ماجرا خواند. در هفتههاي اخير سلسله خبرسازيهايي را شاهد بوديم. داستان پايگاه فرفورد در انگليس، ادعا درباره پروازهاي مسافري، خرابكاري در يخچال فروشگاههاي زنجيرهاي و بانكها در اروپا، گزارش عجيب سيانان درباره بمب كثيف و خبر نقل مكان مقامات امريكايي به مراكز نظامي، همه در يك بازه كوتاه به چشم ميخورد. لابد وقتي اين خبرها كنار هم قرار ميگيرد، جرياني ميخواهد تصويري خطرناك از ايران نشان بدهد. الگوي كار روشن است. اول اتهام مطرح ميشود، بعد در رسانهها تكرار ميشود، كمكم به «واقعيت» تبديل ميشود و در پايان، توجيه حمله از دلش بيرون ميآيد. گزارش سدها از بقيه نگرانكنندهتر است، چون مرز ميان مراكز نظامي و زيرساختهاي حياتي مردم، يعني آب و برق، را هدف قرار ميدهد. بازنشر اين گزارش از سوي حلقهاي از كارشناسان نزديك به دموكراتها و برخي جريانهاي منتقد جنگ در امريكا و اسراييل هم قابل تأمل است. شايد بتوان اين تحول را نشانه عبور بخشي از اين جريانها از نقد جنگ به سمت توليد استدلالهايي براي محدودكردن مصونيت زيرساختهاي حياتي دانست. محتمل است برخي گزارشهاي امنيتي با هماهنگي يا بر پايه برداشتهاي محافل اطلاعاتي تهيه شود و رسانههاي جريان اصلي آنها را در چارچوب مصلحت ملي منتشر كنند. انتشار چنين گزارشي در نيويوركتايمز- كه در فضاي سياسي امريكا به جريان دموكرات نزديكتر تلقي ميشود- اثرگذاري متفاوتي دارد، چون اعتبار رسانه به اعتبار ادعا منتقل ميشود. يكي از اصول شناختهشده در رسانههاي غربي، ساختن اعتماد مخاطب با انتشار مستمر اخبار دقيق است. رسانه با حفظ اعتبار خود در سالهاي عادي، در بزنگاههاي سياسي، روايتهاي مورد نظر صاحبان قدرت را باورپذير ميكند. اين اصلي است كه رسانههاي ما كمتر مجال رعايت آن را يافتهاند. با اين همه، واكنش كاربران ايراني در توييتر، نكته اميدواركنندهاي داشت.
بسياري از معترضان، حتي منتقدان جدي سدسازي و پروژههاي بزرگ آبي بودند. در ميان آنها كساني ديده ميشدند كه پيشتر خود منتقد سياستهاي رسمي بودهاند و حتي با محدوديتهايي روبهرو شدهاند. اين واكنش بيش از آنكه سياسي يا هدايتشده باشد، رنگ و بوي ايراندوستي داشت. چرا اينبار روايت عليه ايران بهسادگي پذيرفته نشد، اما در برخي موارد ديگر نتوانستيم چنين حمايت و همبستگياي را در افكار عمومي برانگيزيم؟ پاسخ را بايد در عملكرد خودمان جستوجو كنيم. در اين مرحله، پاسخ موثر رجزخواني و تهديد نيست، تقويت همين روح ملي است. مسوولان بهتر است از مصادره سياسي اين واكنش خودداري كنند و اجازه دهند ايرانيان با زبان و اعتبار خود به اين روايت پاسخ دهند. در عين حال، هرگونه اعلام خرسندي از حوادث امنيتي در اروپا و امريكا بايد صريحا كنار گذاشته شود و موضع ايران در نفي و تكذيب هرگونه دخالت در اين حوادث، قاطع و مكرر باشد. اما مساله اصلي، ضعف رسانهاي ماست. ايران رسانهاي ندارد كه بتواند در سطح بينالمللي با اعتبار و توان حرفهاي، گزارش نيويوركتايمز را به چالش بكشد. سالها فشار بر رسانهها و خبرگزاريها، محدودكردن ارتباطات حرفهاي و حتي طرح جرمانگاري مصاحبه با رسانههاي خارجي، اين ضعف را تشديد كرده است. اگر امريكا ايران را با ناوگان دريايي محاصره ميكند، ما هم با محدودسازي رسانهها، خود را در محاصره رسانهاي قرار دادهايم. كارشناسان آنقدر درباره خطرات راهبردي رويكرد غيرمسوولانه و سطحي صداوسيما گفتند و نوشتند كه زبانشان مو درآورد، اما كسي به حرفشان اعتنا نكرد و لابد پشيماني بعدي هم فايدهاي نخواهد داشت. تجربه اين روزها نشان داد كه هنوز ميتوان بر سر ايران، فراتر از اختلافات سياسي و سليقهاي، به نقطهاي از همدلي ملي رسيد. اين سرمايه را بايد جدي گرفت. پاسخ موثر به روايتهاي جنگافروزانه، تقويت همين همبستگي، بازسازي اعتماد عمومي و فراهم كردن ميدان براي رسانههاي مستقل و صداي مسوولانه ايرانيان است.