قدرت نرم در بحران
اميرحامد مجيدينيا
جنگ، هميشه با نخستين شليك آغاز نميشود. گو آنكه سالها پيش از آنكه موشكي پرتاب شود، در ذهنها جنگي آغاز شده است؛ جنگي براي ساختن تصوير دشمن، براي بيرونراندن مردمي از دايره همدلي انساني و براي آنكه روزي، رنج و مرگ آنان چندان تكاندهنده به نظر نرسد. هرچند بايد وراي از اينها درباره مردان و زنان ايراني نوشت كه در ميانه جنگي كه گويي ميل به مزمنشدن دارد، ايستادگي كردند، اما اين نوشته صرفا در ستايش صاحبان مشتهاي گرهكرده و پرچمهاي برافراشته و اثر فرهنگي آنان نيست. سخن از ميدان ديگري است؛ ميداني كه در آن، تصوير يك ملت، گاه به اندازه توان نظامي آن اهميت پيدا ميكند. با آغاز جنگ رمضان، يك پرسش جدي پيش روي ما قرار گرفت: چگونه طي چند دهه، بخشي از توليدات فرهنگي و رسانهاي غرب، بهويژه در صنعت سرگرمي امريكا، تصويري يكسويه و امنيتي از ايران و ايراني ساختهاند؟ و آيا ميتوان ميان اين تصويرسازيها و شكلگيري فضاي رواني پذيرش سياستهاي خصمانه عليه ايران ارتباطي يافت؟
جنگ پيش از جنگ؛ ساختن ديگري- يكي از سازوكارهاي مهم در جنگهاي مدرن، ديگريسازي است؛ فرآيندي كه در آن، يك جامعه نه با تاريخ، فرهنگ، خانوادهها، آرزوها و تفاوتهاي انسانياش، بلكه در قالب هويتي يكپارچه و تهديدآميز معرفي ميشود. در چنين تصويري، مرز ميان حكومت و مردم، ميان سياست و زندگي روزمره و حتي ميان نظاميان و كودكان محو ميشود. يك ملت به چهرهاي واحد از دشمن تبديل ميشود. اين تصويرسازي هميشه با تبليغات آشكار صورت نميگيرد. گاهي يك شخصيت در فيلمي سينمايي، يك روايت در رماني پرمخاطب يا تكرار چند نشانه فرهنگي در محصولات سرگرمي، بهتدريج ذهن مخاطب را شكل ميدهد. فيلمهايي مانند «بدون دخترم هرگز»، «آرگو» و «۳۰۰» از نمونههايي هستند كه ميتوان بازنمايي ايران و ايرانيان در آنها را بررسي كرد. در ادبيات نيز آثاري همچون خاطرات بتي محمودي و رمان «خانهاي از شن و مه» ظرفيت مطالعه از اين منظر را دارند. البته اين آثار از نظر ژانر، نيت نويسنده و ارزش هنري يكسان نيستند و نميتوان هر روايت انتقادي را بخشي از يك برنامه سياسي دانست.
مساله، بررسي الگوهاي تكرارشونده و تاثير انباشته آنهاست، زيرا هنگامي كه انساني در ذهن خود، ديگري را نه همنوع خويش، بلكه تهديدي دايمي تصور كند، فاصله اخلاقي ميان او و رنج آن ديگري افزايش مييابد. شايد همينجاست كه بايد درباره نسبت فرهنگ و عاديسازي خشونت بيشتر انديشيد.
قدرتهايي كه روايت ميسازند- قدرتهاي بزرگ، نفوذ فرهنگي را تنها در توليد فيلم و سريال خلاصه نميكنند. آنها از شبكهاي گسترده شامل صنعت سرگرمي، دانشگاهها، رسانهها، پلتفرمهاي ديجيتال، بازار نشر و ارتباطات بينالمللي بهره ميبرند. قدرت واقعي تنها در تحميل يك روايت نيست؛ در توانايي تعيين اين است كه جهان درباره چه چيزي گفتوگو كند، چه كسي قهرمان باشد، چه كسي تهديد تلقي شود و مخاطب از كدام دريچه به جهان بنگرد. از همين رو، ديپلماسي فرهنگي ديگر فعاليتي تشريفاتي براي برگزاري نمايشگاه و جشنواره نيست؛ بخشي از راهبرد ملي و حتي امنيت پايدار كشورهاست.
ايران؛ از دفاع از تصوير تا ساختن روايت- ايران نيز براي حضور موثر در اين ميدان بايد از واكنشهاي مقطعي عبور كند. نميتوان با چند بيانيه و برنامه مناسبتي، در برابر دههها سرمايهگذاري فرهنگي ايستاد. ما به جايگاهي نياز داريم كه در آن، فرهنگ ايراني نه صرفا موضوع دفاع، بلكه سرچشمه توليد، مبادله و درآمد باشد. نخستين گام، ايجاد يك نظام حمايتي موثر براي مالكيت معنوي است. نويسنده، فيلمساز، هنرمند و ناشر ايراني بايد بتواند از حقوق مادي و معنوي اثر خود در بازارهاي جهاني دفاع كند. بدون حمايت از مالكيت فكري، توليد فرهنگي به فعاليتي كمدوام و پرمخاطره تبديل ميشود.
در كنار آن، ديپلماسي نشر بايد جدي گرفته شود. كتاب، سفيري است كه ميتواند سالها پس از پايان يك بحران، در خانهها و كتابخانههاي ديگر ملتها باقي بماند. ترجمه آثار برجسته ايراني، خريد و فروش حق نشر، حمايت از مترجمان و ايجاد ارتباط پايدار ميان ناشران ايراني و خارجي، راهي براي حضور انديشه و ادبيات ايران در جهان است. ديپلماسي سينما نيز نبايد به حضور پراكنده در جشنوارهها محدود بماند. مشاركت در توليدات مشترك، سرمايهگذاري در آثار بينالمللي، حمايت از شركتهاي پخش و ايجاد مسيرهاي عرضه جهاني ميتواند سينماي ايران را از يك ظرفيت هنري به بازيگري موثر در اقتصاد جهاني تصوير تبديل كند.
اما فرهنگ براي ماندگاري، به اقتصاد نيز نياز دارد. بايد براي ديپلماسي فرهنگي برنامههاي درآمدزا طراحي كرد؛ از فروش حقوق پخش و اقتباس آثار گرفته تا صادرات محصولات فرهنگي، گردشگري ادبي و سينمايي، آموزش زبان فارسي و برگزاري رويدادهاي بينالمللي.
نهادهاي فرهنگي نبايد صرفا مصرفكننده بودجه عمومي باشند. مشاركت بخش خصوصي و ايجاد صندوقهاي سرمايهگذاري فرهنگي ميتواند به استقلال و استمرار اين فعاليتها كمك كند. در كنار اين اقدامات، مقابله حقوقي بينالمللي نيز ضروري است. بايد گروههايي از حقوقدانان و متخصصان رسانه، موارد نقض حقوق، تحريك به نفرت، تبعيض و تحريف مستندات تاريخي را بررسي و مستندسازي كنند و در مواردي كه مبناي حقوقي معتبر وجود دارد، پيگيريهاي لازم را در مجامع بينالمللي انجام دهند. البته دفاع از حقيقت نبايد به محدودكردن نقد يا مقابله با هر روايت نامطلوب تقليل يابد. درنهايت، ميدان فرهنگ فقط ميدان مقابله با ديگران نيست؛ ميدان شناخت و معرفي خويشتن است. پاسخ به ديگريسازي، ساختن تصويري وارونه از ديگر ملتها نيست.
ما نبايد براي اثبات انسانيت خود، انسانيت ديگري را انكار كنيم. شايد يكي از درسهاي مهم جنگ رمضان همين باشد؛ سلحشوري تنها در ميدان نبرد معنا نميشود. گاهي سلحشوري آن است كه بتواني در برابر تصويري تحريفشده از ملتت بايستي، بيآنكه خود به تحريف و نفرت پناه ببري. اگر ديگران طي چند دهه براي ساختن تصوير ايران در ذهن جهان سرمايهگذاري كردهاند، پرسش اين است كه ما براي معرفي ايران، انسان ايراني و اين تمدن كهن چه كردهايم؟