سه قدرت؛ يك ميز و بحرانهاي بيپاسخ
اسدالله افشار
در سياست بينالملل، سفر رهبران قدرتهاي بزرگ همواره فراتر از تشريفات ديپلماتيك و ديدارهاي رسمي معنا پيدا ميكند؛ بهويژه هنگامي كه رييسجمهوري در داخل كشور با بحران مشروعيت سياسي، شكست انتخاباتي و هزينههاي سنگين تصميمات راهبردي مواجه است. در چنين شرايطي، ديپلماسي خارجي ميتواند به ابزاري براي بازسازي اعتبار داخلي و نمايش اقتدار بينالمللي تبديل شود. سفر آسيايي دونالد ترامپ و برنامه ديدارهاي او با رهبران چين و روسيه را بايد در همين چارچوب ارزيابي كرد؛ سفري كه در ظاهر با هدف توسعه مناسبات اقتصادي و امنيتي انجام ميشود، اما در باطن حامل محاسبات پيچيدهاي درباره آينده قدرت امريكا و جايگاه آن در نظم جهاني است.
ترامپ در شرايطي راهي آسيا ميشود كه جمهوريخواهان در دو انتخابات اخير با شكست مواجه شدهاند و از دست دادن اكثريت هر دو مجلس كنگره، موقعيت سياسي دولت را با محدوديتهاي تازهاي روبهرو كرده است. اين تحول صرفا يك جابهجايي حزبي نيست، بلكه به معناي افزايش قدرت نظارتي دموكراتها، دشوارتر شدن تصويب برنامههاي دولت و باز شدن ميدان تازهاي براي پرسشگري درباره عملكرد كاخ سفيد است. از اين منظر، سفر آسيايي براي ترامپ فرصتي است تا توجه رسانهها و افكار عمومي را از مشكلات داخلي به صحنه بينالمللي منتقل كند و خود را همچنان بازيگر اصلي تصميمات بزرگ جهان نشان دهد. اما مساله مهمتر، جنگ امريكا عليه ايران و پيامدهاي آن است. واشنگتن در اين رويارويي نتوانست به همه اهداف اعلامي خود دست يابد و هزينههاي نظامي، اقتصادي و سياسي آن به يكي از موضوعات مناقشهبرانگيز در داخل امريكا تبديل شده است.
فشار بر ذخاير تسليحاتي، هزينههاي عمليات، نگراني از گسترش درگيري و دشواري دستيابي به يك نتيجه سياسي پايدار، همگي نشان ميدهند كه قدرت نظامي الزاما به معناي دستيابي به پيروزي راهبردي نيست. ترامپ اكنون بايد توضيح دهد كه چرا سياستي كه با وعده اعمال قدرت و تغيير معادلات آغاز شد، هنوز نتوانسته چشمانداز روشني از امنيت و ثبات ارايه كند. در اين ميان، ديدار احتمالي ترامپ با شي جينپينگ و ولاديمير پوتين اهميت ويژهاي دارد. گردهمايي سه قدرت هستهاي جهان، حتي اگر به توافق مشخصي منجر نشود، رويدادي مهم در مناسبات بينالمللي است. واشنگتن به دنبال مديريت رقابت هستهاي و جلوگيري از شكلگيري جبههاي هماهنگ ميان پكن و مسكو است؛ چين در پي تثبيت موقعيت جهاني و كاهش فشارهاي اقتصادي و امنيتي امريكاست و روسيه نيز از هر فرصتي براي بازتعريف جايگاه خود در مناسبات قدرت استقبال ميكند.
با اين حال، نبايد حضور سه رييسجمهور در يك نشست را نشانه شكلگيري تفاهم راهبردي دانست. اختلاف منافع، تفاوت دكترينهاي امنيتي و نگرانيهاي متقابل، موانع جدي هرگونه توافق هستند. چين نيز برخلاف امريكا و روسيه، تاكنون تمايل چنداني به پذيرش محدوديتهاي هستهاي مشابه نشان نداده است. بنابراين موفقيت واقعي چنين نشستي زماني قابل ارزيابي است كه به تعهدات مشخص، شفافيت، نظارت و كاهش عملي خطر رقابت تسليحاتي منجر شود؛ نه آنكه صرفا به مجموعهاي از تصاوير و بيانيههاي ديپلماتيك محدود بماند. از سوي ديگر، پكن و مسكو تماشاگران منفعل ابتكار ترامپ نيستند. چين ميتواند از اين ديدار براي تثبيت نقش خود به عنوان يكي از مراكز اصلي تصميمسازي جهاني استفاده كند و روسيه نيز با حضور در چنين چارچوبي، بر ضرورت به رسميت شناختن منافع و جايگاه خود تاكيد خواهد كرد. به همين دليل، ترامپ نميتواند انتظار داشته باشد كه دو قدرت بزرگ صرفا براي كمك به ترميم اعتبار سياسي او در واشنگتن، امتيازهاي راهبردي واگذار كنند. هر توافق احتمالي بايد از آزمون منافع متقابل عبور كند. پيامدهاي اين سفر براي ايران نيز قابل توجه است. تهران نبايد نسبت به گفتوگوهاي احتمالي سه قدرت درباره امنيت منطقه و آينده مناسبات با ايران بيتفاوت باشد. ممكن است پرونده ايران در مذاكرات مستقيم يا غيرمستقيم مطرح شود و قدرتهاي بزرگ درباره كاهش تنشها، ترتيبات امنيتي و محدوديتهاي نظامي رايزني كنند. با اين حال، هيچ دليلي وجود ندارد كه مواضع چين و روسيه را در همه موضوعات با منافع ايران يكسان بدانيم. اين دو كشور مانند ساير بازيگران بينالمللي، بر اساس منافع ملي و محاسبات مستقل خود تصميم ميگيرند.
از اين منظر، مهمترين وظيفه سياست خارجي ايران، حفظ ابتكار عمل و جلوگيري از تبديل شدن كشور به موضوع معامله ديگران است. تقويت توان دفاعي، افزايش تابآوري اقتصادي، گسترش همكاري با كشورهاي منطقه، توسعه مناسبات با قدرتهاي غيرغربي و بهرهگيري هوشمندانه از ظرفيت ديپلماسي، ميتواند موقعيت ايران را در برابر هرگونه تفاهم احتمالي قدرتها تقويت كند. امنيت پايدار منطقه نيز بدون مشاركت كشورهاي اصلي آن و احترام به منافع مشروعشان تحقق نخواهد يافت. در سطح منطقهاي، سفر ترامپ ميتواند بر محاسبات كشورهاي آسيايي نيز اثر بگذارد. دولتهايي كه از يك سو به بازار و سرمايه چين وابستهاند و از سوي ديگر چتر امنيتي امريكا را ضروري ميدانند، با حساسيت تحولات اين سفر را دنبال خواهند كرد. هرگونه توافق واشنگتن و پكن ممكن است فضاي همكاري اقتصادي را تغيير دهد، اما اگر رقابت راهبردي دو كشور ادامه يابد، نگراني از افزايش فشارهاي امنيتي و نظامي در شرق آسيا نيز پابرجا خواهد ماند. در نهايت، مساله اساسي ترامپ پس از بازگشت از آسيا همچنان در واشنگتن باقي است. تغيير تركيب كنگره، افزايش نظارت مخالفان، هزينههاي جنگ، مشكلات اقتصادي و مطالبه پاسخگويي عمومي، با برگزاري يك نشست بينالمللي يا اعلام چند توافق تجاري از ميان نخواهد رفت. او ممكن است از اين سفر دستاوردهاي تبليغاتي و ديپلماتيك كسب كند، اما تبديل اين دستاوردها به موفقيت پايدار، نيازمند نتايجي فراتر از نمايش سياسي است.
واقعيت آن است كه جهان امروز با عكسهاي مشترك رهبران و اعلام پيروزيهاي رسانهاي اداره نميشود. قدرت واقعي زماني معنا پيدا ميكند كه با توان حل مساله، احترام به منافع ديگران و پذيرش مسووليت تصميمات همراه باشد. سفر آسيايي ترامپ آزموني براي سنجش همين واقعيت است: آيا واشنگتن ميتواند از موضع فشار و تقابل به سمت تفاهمي پايدار حركت كند يا بار ديگر ديپلماسي را به صحنهاي براي نمايش اقتدار تبديل خواهد كرد؟ پاسخ اين پرسش نه فقط آينده سياسي ترامپ، بلكه بخشي از معادلات امنيتي آسيا، جايگاه ايران و مسير تحولات نظم بينالمللي را تحت تاثير قرار خواهد داد.