خروج از بحران كنوني تنها از مسير احياي تفاهم ۱۴ مادهاي اسلامآباد و شكلگيري مذاكره مستقيم ميان تهران و واشنگتن امكانپذير است، زيرا مذاكرات غيرمستقيم در مرحله اجرا با ابهام و اختلاف روبهرو ميشوند. اين درحالي است كه امريكا تلاش دارد با استفاده از تحريمها و فشار اقتصادي در ميز مذاكره امتياز بيشتري كسب كند، اما ادامه اين روند بدون راهحل سياسي، هزينههاي بيشتري براي همه طرفها چالشهاي جدي ايجاد خواهد كرد.
ابوالقاسم دلفي، سفير پيشين ايران در فرانسه و كارشناس مسائل بينالملل، در پاسخ به پرسش نخست «اعتماد» درباره مواضع امريكا در برابر توافق احتمالي ايران و عمان بر سر «نقشه جديد تردد» در تنگه هرمز و همچنين شروط تهران براي بازگشايي اين شاهراه گفت: توافق ايران و عمان به تنهايي به معناي بازگشايي تنگه هرمز نخواهد بود، زيرا اين توافق تنها بخشي از يكي از بندهاي «يادداشت تفاهم ۱۴ مادهاي» ميان ايران و امريكا است، از همين رو اگر قرار باشد عبور و مرور در تنگه هرمز براي همه كشورها به وضعيت عادي بازگردد، امريكا بايد به ديگر شروط و مطالبات اعلامي ايران كه سهشنبه توسط محمدباقر قاليباف، رييس مجلس كشورمان رسانهاي شد نيز پاسخ دهد. بنابراين، مساله اصلي پذيرش يا عدم پذيرش توافق ايران و عمان ازسوي واشنگتن نيست، بلكه بايد ديد آيا زمينه براي يك «مذاكره جامع و مستقيم» ميان ايران و امريكا فراهم خواهد شد يا نه.
احياي تفاهم اسلامآباد تنها راه خروج از بحران است
دلفي با اشاره به محدوديتهاي ميانجيگران باتوجه به خطوط قرمز ايران گفت: در شرايط فعلي، اگر گفتوگويي ميان تهران و واشنگتن جريان داشته باشد، از طريق واسطههاست؛ اما تجربه نشان داده مذاكرات غيرمستقيم، حتي وقتي به توافق ميرسد، در مرحله اجرا و تفسير مفاد با مشكل روبهرو خواهد شد. او به مذاكرات پيشين در عمان و پاكستان اشاره و خاطرنشان كرد: اين تجربهها نتوانستند مانع بازگشت بحران و درگيري شوند. اين ديپلمات پيشين در ادامه تاكيد داشت: «مذاكرهاي ميتواند به نتيجه برسد كه مذاكره مستقيم است؛ دوطرف بايد بر سر ميز گفتوگو بنشينند، مواضع خود را بيواسطه مطرح كنند و به جمعبندي مشترك برسند.» دلفي ادامه داد: هر چند در شرايط فعلي از فضاي جنگي و تبادل حملات فاصله گرفتهايم، «فشار و محاصره اقتصادي» همچنان ميتواند كشور را با مشكلات جدي مواجه كند. ايران ممكن است بتواند بخشي از نيازهاي خود را از راههاي جايگزين تامين كند، اما هزينه اين مسير درنهايت به مصرفكننده ايراني تحميل ميشود،از همين رو براي كاهش فشار، بايد از موضعي روشن با امريكا و ديگر طرفهاي اعمالكننده تحريم مذاكره كرد تا «يادداشت تفاهم ۱۴ مادهاي» به مرحله اجرا برسد، چراكه اين يادداشت بخش قابلتوجهي از مطالبات ايران را دربرميگيرد و ميتواند «فصلالخطاب روابط ايران و امريكا» باشد؛ بالاخص آنكه پس از انقلاب، سندي با اين سطح از گستردگي و فراگيري ميان دو طرف مورد توافق قرار نگرفته است. دلفي در پايان افزود: امريكا بر جلوگيري از دستيابي ايران به سلاح هستهاي تاكيد دارد و ايران نيز اعلام كرده كه به دنبال ساخت چنين سلاحي نيست. از اين رو، دوطرف بايد اين موضوع و ديگر مطالبات متقابل را در مذاكره مستقيم حل و فصل كنند تا اجراي يادداشت تفاهم، به كاهش مشكلات ايران و تنشهاي منطقهاي كمك كند.
ترامپ با بازي رسانهاي به دنبال انحراف افكار عمومي است
دلفي در پاسخ به پرسش ديگر «اعتماد» درباره انتشار اخبار ضد و نقيض از پيشرفت رايزنيهاي ايران و امريكا و ادعاهاي ترامپ درباره مذاكره با ايران و سپس عقبنشيني رييسجمهوري اين كشور از موضع خود گفت: آنچه ميتواند مبناي گفتوگو و رسيدن به نتيجه ميان تهران و واشنگتن باشد، «يادداشت تفاهم ۱۴ مادهاي» است؛ سندي كه بايد در قالب «مذاكره مستقيم» درباره بندهاي مختلف آن بررسي و نهايي شود. از منظر دلفي توافقي پايدار خواهد بود كه هيچيك از دوطرف خود را بازنده تلقي نكنند و هر دو بتوانند از آن برداشت پيروزي و تامين منافع داشته باشند. به گفته اين ديپلمات پيشين، «بازيهاي رسانهاي» ترامپ و تلاش او براي جهتدهي روزانه به افكار عمومي، نبايد ايران را از پيگيري موضوع اصلي دور كند. اين كارشناس مسائل سياست خارجي در ادامه تاكيد كرد: وقتي ايران بر مذاكره مستقيم تاكيد ندارد و مسير گفتوگو از كانال واسطهها دنبال ميشود، زمينه براي طرح ادعاهاي متفاوت درباره وجود يا نبود مذاكره فراهم ميشود. او گفت: «در مذاكرات غيرمستقيم، طرفهاي واسطه ازجمله عمان با امريكا در تماس هستند و طبيعي است كه واشنگتن بتواند از محتواي گفتوگوها مطلع شود؛ در چنين فضايي، تفكيك كامل مذاكره با واسطه از مذاكره با امريكا دشوار ميشود.» دلفي همچنين با اشاره به مواضع غيرقابل پيشبيني ترامپ اين راهبرد را نوعي بازي تبليغاتي قلمداد كرد و افزود: رسانههاي اصلي جهان عمدتا دراختيار غرب و امريكا هستند و توان رسانهاي ايران براي اثرگذاري متقابل بر اين فضا محدودتر است. از اين رو، ايران نبايد به اندازهاي درگير فضاسازيهاي رسانهاي شود كه از هدف اصلي، يعني «تامين منافع ملي»، فاصله بگيرد. او در پايان اين بخش خاطرنشان كرد: «مذاكره مستقيم راهحل بسياري از اين ابهامها و مشكلات است.» به بياني ديگر مذاكره مستقيم به معناي عقبنشيني نيست؛ همانگونه كه دفاع در ميدان نظامي شكل خاص خود را دارد، پيگيري منافع كشور در عرصه سياسي نيز شكل ديگري از مبارزه است.
ترامپ از تحريمها براي تحتفشار قرار دادن تهران استفاده ميكند
ابوالقاسم دلفي در پاسخ به پرسش ديگر «اعتماد» درباره راهبرد تازه امريكا يعني تشديد تحريمها، ادعاي اعمال «محاصره زميني و دريايي» و احتمال شكلگيري ائتلاف پهپادي امريكا (ادعايي كه توسط برخي رسانهها چون سيانان مطرح شده) عليه كشورمان، گفت: واشنگتن از همه ابزارهاي اقتصادي، سياسي و نظامي خود استفاده ميكند تا جنگ و تنشهاي ايجاد شده در خليجفارس را به شكلي پايان دهد تا بتواند آن را «پيروزي» خود معرفي كند. او افزود: هدف اصلي ترامپ را نبايد صرفا در نگراني از كاهش محبوبيت داخلي يا نتايج انتخابات جستوجو كرد؛ زيرا او در پايان دوره رياستجمهوري خود قرار دارد و امكان نامزدي مجدد ندارد.از نگاه دلفي، مساله اصلي اين است كه امريكا با تشديد تحريمها، محدودكردن فروش نفت و كاهش درآمدهاي ارزي ايران، ميكوشد تهران را در مذاكرات سياسي تحت فشار بگذارد و امتياز بگيرد.
منطقه براي عصر پساامريكايي آماده ميشود
اين ديپلمات پيشين در ادامه تاكيد كرد: «نبايد اجازه داد كشور به مرحلهاي برسد كه راههاي صادرات و واردات آن مسدود شود و مذاكره به يك انتخاب اجباري تبديل شود.» او گفت كه ايران بايد پيش از رسيدن به چنين شرايطي، در چارچوب منافع ملي، «مذاكره مستقيم» را انتخاب كند تا بتواند با قدرت و امكان انتخاب بيشتر از مطالبات خود دفاع كند. دلفي درباره احتمال همراهي كشورهاي منطقه با ائتلافهاي ادعايي جديد امريكا نيز گفت: كشورهاي منطقه به اين جمعبندي رسيدهاند كه حضور نظامي واشنگتن الزاما براي آنها امنيت ايجاد نكرده، زيرا درگيريهاي منطقهاي به آنها نيز آسيب رسانده است. آنها همچنين ميدانند كه اولويت راهبردي امريكا ديگر خاورميانه نيست و واشنگتن تمركز اصلي خود را بر «آسيا-پاسيفيك» و مهار قدرت فزاينده چين قرار داده است. در چنين فضايي، كشورهاي منطقه در حال برنامهريزي براي دوران پس از كاهش حضور امريكا و شكل دادن به ائتلافهاي منطقهاي هستند. به گفته دلفي، عربستانسعودي به عنوان بازيگر مهم اقتصادي و انرژي منطقه، در پي تعريف ترتيبات تازهاي براي حفاظت از منافع و امنيت خود است.
ايران بايد زمينه را براي همگرايي با همسايگان هموار كند
با اين حال دلفي هشدار داد: «اگر ايران در ساز و كارهاي منطقهاي و گفتوگوهاي امنيتي حضور نداشته باشد، اين ترتيبات ميتواند
به تدريج عليه ايران شكل بگيرد.» او تصريح كرد كه هيچ ابتكار مهمي در خليجفارس بدون حضور ايران عملي نخواهد بود، اما تهران بايد راهي براي كاهش تنشها و توسعه همكاري با كشورهاي منطقه پيدا كند. او در ادامه گفت: روابط همسايگي ايران با عربستانسعودي، اعضاي شوراي همكاري خليجفارس، تركيه، پاكستان و ديگر همسايگان، روابطي دايمي است و نميتوان آن را ناديده گرفت. بنابراين ايران بايد در كنار پيگيري مطالبات خود در برابر امريكا، براي ايجاد «اعتماد»، «دوستي» و «آرامش» با همسايگان تلاش كند تا واشنگتن نتواند با كاهش حضور خود، كشورهاي منطقه را در يك اجماع عليه ايران بسيج كند. دلفي در پايان تاكيد كرد: ايران بايد هرچه سريعتر، در چارچوب منافع ملي و توافقهاي موجود با امريكا، مناسبات منطقهاي خود را تنظيم كند؛ زيرا مديريت روابط با همسايگان براي آينده كشور، اكنون بيش از هر زمان ديگري اهميت پيدا كرده است.
سفر به عراق با هدف هماهنگي ترتيبات امنيتي انجام شد
اين كارشناس مسائل بينالملل در پاسخ به پرسش پاياني درباره چرايي سفر محمدباقر قاليباف به عراق در اين بازه زماني خاطرنشان كرد: عراق به دليل پيوندهاي سياسي، فرهنگي و ديني و نيز سابقه همكاريهاي امنيتي، جايگاه ويژهاي در روابط منطقهاي ايران دارد. او افزود: باتوجه به حضور فعلي امريكا در عراق و اعلام برنامه واشنگتن براي خروج از اين كشور، ايران بايد روابط خود را با بغداد تقويت كند. به گفته دلفي، اگر امريكا از عراق خارج شود، تداوم و توجيه حضور اين بازيگر در ديگر كشورهاي منطقه نيز دشوارتر خواهد شد؛ بنابراين، سفر قاليباف ميتواند در راستاي تقويت «روابط گستردهتر و پايدارتر» ميان تهران و بغداد و هماهنگي درباره ترتيبات امنيتي منطقه باشد. اين ديپلمات پيشين تاكيد كرد: ايران نبايد در سياست منطقهاي خود تنها بر يك كشور تمركز كند. در كنار عراق، كشورهايي مانند پاكستان، تركيه، لبنان و سوريه نيز هر يك متناسب با ظرفيتها و شرايط خود ميتوانند در تنظيم روابط منطقهاي ايران نقش داشته باشند. از همين رو «توجه يكسويه به يك كشور يا يك نوع رابطه، همه منافع ايران را تامين نميكند.»