هاجر شادماني
خبر كوتاه بود، اما خيلي زود در شبكههاي اجتماعي دست به دست شد؛ «واگذاري زمين به خانوارهاي مستأجر». خبري كه در شرايط فعلي بازار مسكن، طبيعي بود توجه بسياري از اجارهنشينها را جلب كند. براي خانواري كه هر سال با فصل جابهجايي، افزايش اجارهبها و تامين پول پيش خانه مواجه است، شنيدن خبر واگذاري زمين ميتواند معنايي فراتر از يك خبر معمولي داشته باشد؛ روزنهاي براي خروج از بازار اجاره.
پيگيريهاي «اعتماد» در خصوص جزييات سياستها و برنامههاي وزارت راه و شهرسازي نشان ميدهد آنچه با عنوان كلي «واگذاري زمين به مستأجران» در فضاي مجازي منتشر شده، تصوير دقيقي از مجموعه سياستهاي در حال اجراي دولت ارايه نميدهد. در واقع، وزارت راه و شهرسازي همزمان چند مسير متفاوت را در حوزه مسكن دنبال ميكند؛ از اجرا و توسعه برنامه تامين مسكن استيجاري براي زوجهاي جوان گرفته تا واگذاري زمين در روستاها، تامين زمين در شهرهاي داراي ظرفيت، پرداخت تسهيلات وديعه به مستأجران و البته ادامه پروژه بزرگ مسكن ملي. به بيان ديگر، سياست مسكن دولت تنها روي يك گزينه متمركز نشده است. در يك سو، مستأجراني قرار دارند كه نياز فوري به حمايت مالي براي تامين وديعه دارند؛ در سوي ديگر زوجهاي جواني كه بازار اجاره براي آنها به يكي از مهمترين موانع آغاز زندگي تبديل شده و در بخش ديگري نيز متقاضياني قرار دارند كه سالها در صف دريافت زمين و مسكن حمايتي ماندهاند. مجموعه اين سياستها نشان ميدهد وزارت راه و شهرسازي تلاش دارد همزمان در چند جبهه وارد عمل شود؛ هم توليد مسكن ملكي را از مسير نهضت ملي ادامه دهد، هم بازار اجاره را با ابزارهايي مانند مسكن استيجاري و وام وديعه هدف قرار دهد و هم از ظرفيت زمينهاي روستايي و شهري براي پاسخ به بخشي از تقاضاي انباشته استفاده كند.
زمينهايي بدون نقص
علي نبيان، معاون وزير راه و شهرسازي و مديرعامل سازمان ملي زمين و مسكن در گفتوگو با «اعتماد» در خصوص واگذاري زمينهاي رايگان به مردم گفت: يكي از اقداماتي كه در دولت چهاردهم به دستور آقاي رييسجمهور و سركار خانم صادق، شكل گرفت سرعت بخشيدن به اجراي پروژههاي مسكن، براساس برنامه بالادستي و قانون جهش توليد مسكن بود. برهمين اساس در حال حاضر حدود هزار و 845 پروژه فعال در سطح كشور داريم كه بالغ بر 53 هزار هكتار است. در فاز يك اين برنامه كار آمادهسازي را انجام ميدهيم تا به مرحلهاي برسند كه قابليت واگذاري براي توليد مسكن را داشته باشند؛ چه مسكن حمايتي، چه مشمولان قانون جواني جمعيت، قانون ايثارگري و ساير مواردي كه در اين چارچوب قرار ميگيرند.
نكته مهمتر اين است كه به محض اينكه زمين را آمادهسازي ميكنيم، آن را در اختيار متقاضيان قرار ميدهيم. اكنون علاوه بر ۸۵۷ هزار متقاضي، تعدادي نيز در صف قرار دارند و پس از آماده شدن زمين، آن را به اين عزيزان تحويل ميدهيم تا فرآيند توليد مسكن را آغاز كنند. مديرعامل سازمان ملي زمين و مسكن افزود: يكي ديگر از اقداماتي كه در اين دولت در دستور كار سازمان ملي زمين و مسكن قرار گرفت، بر اساس دستور رييسجمهور درباره عدالت آموزشي، سرمايهگذاري در حوزه آموزش است. در همين راستا، ساخت فضاهاي آموزشي را در مناطقي كه مسكن حمايتي در آنها در حال ساخت است، آغاز كرديم. ۵۰ درصد منابع اين پروژهها توسط سازمان ملي زمين و مسكن و ۵۰ درصد ديگر توسط سازمان نوسازي مدارس كشور و وزارت آموزش و پرورش تأمين ميشود. او ادامه داد: علاوه بر اين، در مناطق مسكن حمايتي به مسجد، مراكز تجاري و مراكز انتظامي نيز نياز داريم. در همين راستا، ساخت مساجد و مراكز تجاري را در دستور كار قرار دادهايم. همچنين تفاهمي با نيروي انتظامي انجام دادهايم تا در مناطقي كه مسكن ساخته ميشود و مردم در آنها ساكن ميشوند، كلانتري و مراكز انتظامي نيز پيشبيني شود.
بر اساس اين تفاهمنامه، زمين مورد نياز را در اختيار نيروي انتظامي قرار ميدهيم. ۴۰ درصد منابع ساخت پروژههاي كلانتريها توسط سازمان ملي زمين و مسكن و ۶۰ درصد منابع نيز توسط كد فراجا تأمين ميشود.نبيان همچنين اشاره كرد كه در دولت حدود ۶۴ شهرك مسكوني در حاشيه شهرها ايجاد شده است. اين شهركها جدا از شهرهاي جديدي هستند كه توسط شركت عمران شهرهاي جديد ايجاد ميشوند و ايجاد آنها بر عهده سازمان ملي زمين و مسكن بوده است. طبق اظهارات معاون وزير راه و شهرسازي، مصوبات ۴۴ مورد از اين شهركها در حال اخذ يا اخذ شده است. در حال حاضر در استان مازندران دو شهرك مصوب داريم و عمليات آمادهسازي آنها در حال انجام است. در شهر قم و شهر يزد نيز اين اقدامات در حال پيگيري است. در شهرهاي مختلف كشور، زمين براي توليد مسكن، چه در قالب قانون جواني جمعيت و چه مسكن حمايتي، تأمين شده و در اختيار مردم و متقاضيان قرار گرفته است. او اعلام كرد كه در استان تهران، در شهرهايي كه مشكلي در زمينه تأمين زمين نداريم، اين كار را انجام ميدهيم. البته بخشي از اقدامات نيز توسط همكاران ما در شهرهاي جديد انجام ميشود. نبيان درباره تأمين آب، برق و گاز اين مناطق نيز گفت: در جلسات شوراي عالي مسكن، چه با حضور رييسجمهور و چه با حضور معاون اول رييسجمهور، موضوعات مختلف پروژهها بهصورت ويژه مورد بررسي قرار ميگيرد و مسائل مربوط به آب و برق نيز در اين جلسات مورد توجه است. پروژهها با هماهنگي انجام ميشوند و موضوع شهركها نيز در جلسات شوراي عالي مسكن مطرح ميشود. نماينده وزارت نيرو در اين جلسات حضور دارد. در ساير پهنهها نيز كه مسكن در آنها احداث ميكنيم، وزارت نيرو برنامهريزي لازم را براي تأمين آب، برق و همچنين فاضلاب انجام ميدهد.
«آشيان»؛ مسير دولت براي ورود به بازار اجاره
يكي از مهمترين برنامههاي جديد وزارت راه و شهرسازي در حوزه بازار استيجار، طرحي با عنوان «آشيان» است؛ برنامهاي كه زوجهاي جوان را هدف گرفته و قرار است بخشي از نياز اين گروه به مسكن اجارهاي را پاسخ دهد. فلسفه اصلي اين طرح از يك واقعيت ساده آغاز ميشود؛ همه خانوارها در همه مراحل زندگي الزاما نيازمند يا قادر به خريد مسكن نيستند. زوجهاي جواني كه در ابتداي زندگي مشترك قرار دارند، بيش از هر چيز به يك سرپناه باثبات و هزينه قابل پيشبيني نياز دارند. در شرايطي كه هزينه تامين وديعه و اجارهبها سهم فزايندهاي از درآمد خانوارها را ميبلعد، سياستگذار تلاش كرده در كنار سياستهاي مالكيتمحور، به بازار اجاره نيز وارد شود.
طرح آشيان در همين چارچوب تعريف شده است. بر اساس اطلاعات موجود، اين طرح به صورت مرحلهاي در استانهاي مختلف در حال اجراست و تاكنون در ۱۶ استان از جمله قزوين، مركزي، مازندران، البرز، گيلان، خراسان جنوبي، گلستان، ايلام، كرمانشاه، فارس، اردبيل، زنجان، قم، سيستان و بلوچستان، تهران و خراسان رضوي فرآيند ثبتنام انجام شده است. قرار است مراحل بعدي ثبتنام نيز متناسب با تامين ظرفيت در ساير استانها و در فراخوانهاي بعدي اعلام شود.
ضلع ديگر حمايت از مستأجران
۱۸ همت وام وديعه
پرداخت تسهيلات وديعه مسكن، ضلع ديگر بسته حمايتي دولت از مستأجران است؛ سياستي كه در سالهاي اخير به يكي از اصليترين ابزارهاي حمايتي دولت در بازار اجاره تبديل شده است.
براساس آمار شبكه بانكي، از نيمه دوم ارديبهشت ماه امسال تاكنون حدود ۱۸ هزار ميليارد تومان تسهيلات وديعه مسكن به ۷۵ هزار خانوار مستاجر پرداخت شده است. سياست وام وديعه عملا براي حل مساله «مالكيت» طراحي نشده، بلكه ابزاري كوتاهمدت براي جلوگيري از تشديد فشار بر مستأجران است.
۳۰۰ هزار ظرفيت زمين روستايي مسير از شهر به روستا
سومين برنامهاي كه بخش مهمي از خبرهاي منتشرشده درباره واگذاري زمين به آن مربوط ميشود، فرآيند واگذاري ظرفيت زمين روستايي براي حدود ۳۰۰ هزار متقاضي است. بر اساس برنامه اعلامشده، فرآيند اجرايي واگذاري اراضي روستايي از ۸ شهريور آغاز شده و تا ۷ مهرماه در چهار مرحله دنبال ميشود. اين طرح با هماهنگي معاونت مسكن و ساختمان وزارت راه و شهرسازي و بنياد مسكن انقلاب اسلامي طراحي شده و هدف اصلي آن پاسخ به بخشي از متقاضياني است كه به رغم برخورداري از ريشه و نسب روستايي و حتي سكونت در روستا، پيشتر در سامانه طرحهاي حمايتي مسكن براي دريافت واحد مسكوني در شهر ثبتنام كردهاند اما تاكنون و به هر دليل پروژهاي به آنها تخصيص داده نشده و در صف انتظار باقي ماندهاند. بنابراين اينجا نيز بايد ميان «همه مستأجران» و «متقاضيان واجد شرايط طرحهاي حمايتي مسكن» تفاوت گذاشت. زمينهاي روستايي قرار نيست به صورت عمومي ميان تمام خانوارهاي اجارهنشين توزيع شود. اولويت با افرادي است كه در سامانه طرحهاي حمايتي مسكن ثبتنام كردهاند و شرايط لازم را دارند. يكي از اهداف اين برنامه، فراهم كردن امكان جابهجايي متقاضيان از شهر به روستاهاي داراي ظرفيت تامين زمين است. به اين ترتيب، بخشي از متقاضياني كه در شهرها به دليل كمبود زمين يا پروژه در صف انتظار ماندهاند، ميتوانند در صورت داشتن شرايط لازم، از ظرفيت روستاها استفاده كنند.
اين سياست هدف ديگري نيز دنبال ميكند؛ تقويت سكونت در روستاها و جلوگيري از خالي شدن تدريجي آنها. سياستگذار اميدوار است عرضه زمين مسكوني بتواند براي بخشي از خانوارهاي داراي ريشه روستايي، انگيزهاي براي بازگشت يا ماندگاري ايجاد كند. موضوعي كه سالها يكي از محورهاي اصلي سياست مهمي با عنوان «مهاجرت معكوس» بود اما تاكنون در شكل مطلوب عملياتي نشده بود.
چهار مرحله براي واگذاري
برنامه زمانبندي اجراي اين طرح به چهار مرحله تقسيم شده است. در مرحله نخست كه از ۸ شهريور آغاز شده، اولويت با متقاضيان موثر فاقد تخصيص پروژه و همچنين متقاضياني است كه تا پايان سال ۱۴۰۰ در سامانه طرحهاي حمايتي مسكن ثبتنام كردهاند. مرحله دوم از ۱۸ شهريور آغاز ميشود و متقاضيان ثبتنامي سالهاي ۱۴۰۱ تا پايان ۱۴۰۲ را در بر ميگيرد. مرحله سوم نيز از ۲۸ شهريور با اولويت متقاضياني دنبال خواهد شد كه از سال ۱۴۰۳ به بعد در سامانه ثبتنام كردهاند. در نهايت، مرحله چهارم از ۷ مهرماه آغاز ميشود و در صورت وجود ظرفيت، فراخوان عمومي جديد براي ثبتنام متقاضيان منتشر خواهد شد.
زمين براي چه كساني؟
متقاضيان اين طرح در سه گروه اصلي دستهبندي شدهاند؛ بوميان ساكن روستا، بوميان غيرساكن و ساكنان شهرهاي همجوار روستا. گروه نخست، بوميان ساكن هستند كه بايد طي پنج سال اخير سابقه سكونت در روستاي مورد تقاضا داشته باشند. متقاضيان واجد شرايط در مراحل اول تا سوم از طريق پيامك اطلاعرساني ميشوند. پس از دريافت پيامك، فرد بايد به سامانه طرحهاي حمايتي مسكن مراجعه كرده، فرآيند تغيير شهر يا روستا را انجام دهد و مدارك مورد نياز، از جمله مستندات مربوط به سابقه سكونت يا ريشه و نسب تاييدشده توسط شوراي اسلامي روستا و دهياري را بارگذاري كند. پس از بررسي مدارك و پالايش متقاضيان، در صورت احراز شرايط و وجود ظرفيت زمين، فرآيند تخصيص انجام خواهد شد. اگر متقاضي واجد شرايط تشخيص داده نشود يا ظرفيت زمين تكميل شده باشد، از چرخه طرح حمايتي حذف نميشود و به صف شهر مورد تقاضاي قبلي خود بازميگردد.
مسير سوم؛ هر جا زمين باشد ثبتنام انجام ميشود
سومين مسير وزارت راه و شهرسازي، سياست تامين زمين در شهرهاست. بر اساس پيگيريهاي «اعتماد»، در هر شهري كه امكان تامين زمين فراهم شود و ظرفيت واگذاري وجود داشته باشد، امكان ثبتنام متقاضيان واجد شرايط همان شهر در سامانه طرحهاي حمايتي مسكن فراهم و اطلاعرساني خواهد شد.
اين برنامه نيز عملا آغاز شده و در برخي شهرها فرآيند واگذاري وارد مرحله اجرا شده است. تفاوت اين مسير با برنامه واگذاري زمين روستايي در اين است كه مبناي آن صرفا انتقال متقاضيان به روستا نيست، بلكه هر جا دولت بتواند ظرفيت زمين قابل واگذاري ايجاد كند، امكان فراخوان و ثبتنام براي متقاضيان واجد شرايط فراهم خواهد شد. در واقع، وزارت راه و شهرسازي به جاي اعلام يك فراخوان سراسري بدون پشتوانه تامين زمين، تلاش كرده ظرفيت واقعي هر منطقه را مبناي بازگشايي سامانه قرار دهد؛ رويكردي كه ميتواند از ايجاد صفهاي جديد در مناطقي كه هنوز زمين يا پروژهاي براي آنها تامين نشده، جلوگيري كند.
روزنامهنگار