يك ماه از آلودگی نفتي درياي عمان و خليجفارس گذشت
لكه ننگ
گروه اجتماعي
يك ماه قبل، انتشار لكه نفتي در سواحل عمان خبرساز شد.
19 مرداد، دولت عمان اعلام كرد كه نشت نفت از نفتكش «كارولين بزنگي» كه از ناوگان وابسته روسيه و حامل حدود 800 هزار بشكه نفت خام به مقصد هند بود و بعد از انفجار مين در نيمه خرداد، در حوالي جزاير حلانيات و در سواحل ظفار جنوبي به گل نشست، ظرف كمتر از يك ماه تا حدود 390 كيلومتر مربع گسترش يافته است.
يك روز بعد از اطلاعرساني دولت عمان، رييس اداره حفاظت محيطزيست قشم، وجود لكه نفتي در وسعت يك كيلومتري سواحل جنوبي جزيره قشم و ساحل سوزا را تاييد كرد اما گفت همزمان با اطلاعرساني دولت عمان، باتوجه به شرايط جزر و مد، در محدوده دريايي هيچگونه آلودگي مشاهده نشد و نمونهبرداري از آب و رسوب ساحل براي بررسي دقيقتر به مركز سنجش آلودگي ارسال شد كه در بررسيهاي جديد معلوم شد كه آلودگي نفتي به منطقه شيب دراز هم سرايت كرده است.
از همين زمان، مسوولان سازمان حفاظت محيطزيست و سازمان منابع طبيعي، به دنبال بازديد از منطقه درگير آلودگي، پاكسازي محدوده جنگلهاي حرا و بخشهاي آلوده و همچنين اقداماتي براي جلوگيري از گسترش آلودگي به عرصههاي جنگلي را آغاز كردند.
اين اقدامات درحالي آغاز شد كه منبع جديد نشت آلودگي نفتي در سواحل جزيره قشم با اظهارات سخنگوي وزارت امور خارجه وارد فاز جديدي شد و واقعيت انتشار آلودگي از نفتكش به گل نشسته در سواحل عمان را زير سوال برد.
روز 22 مرداد، اسماعيل بقايي كه سخنگوي وزارت امور خارجه است، عامل نشت آلودگي نفتي را يك كشتي فلهبر خارجي اعلام كرد و در شبكه ايكس نوشت: «ترميم زيستبوم دريايي تنگه هرمز، خليجفارس و درياي عمان و جلوگيري از تشديد آلودگي آنها بايد بخشي از ترتيبات مديريت آتي تنگه هرمز باشد. چرا بايد رسيدگي به وضعيت زيستمحيطي تنگه هرمز و دو سوي آن بخش لاينفك مديريت آتي تنگه هرمز باشد؟ در چند روز گذشته، ويديوهايي از آلودگي نفتي سواحل جزيره قشم منتشر شده است. اين آلودگي از خليجفارس به سمت ساحل آمده و شواهد اوليه نشان ميدهد كه منشا آن يك كشتي فلهبر خارجي است. آلودگي در سه نقطه ساحلي و بخشهايي از سطح دريا گزارش شده است. اين آلودگي تنها يك نمونه از آلودگيهاي گسترده پيدا و پنهاني است كه طي چند دهه گذشته آبهاي خليجفارس و درياي عمان و زيستبوم دريايي منطقه را تخريب كرده و موجب آسيبها و صدمات تريليون دلاري به مناطق ساحلي ايران شده است. چه كسي مسوول جبران خسارات و آسيبهاي وارده است؟ آيا كشورهاي مصرفكننده انرژي ارزان صادراتي از منطقه ما؟ يا شركتهاي بيمه كشتيراني؟ يا طرفهاي متجاوز و شركاي آنها كه خليجفارس و درياي عمان را جولانگاه عملياتهاي نظامي و آزمايش مخربترين تسليحات كردهاند؟ ايران به عنوان دارنده طولانيترين ساحل در خليجفارس و درياي عمان نميتواند نسبت به اين وضعيت بيتفاوت باشد. همه طرفهاي منتفع شونده از كشتيراني تجاري در تنگه هرمز براي ترميم آسيبهاي زيستمحيطي وارده بر خليجفارس و درياي عمان مسووليت قانوني و اخلاقي دارند.»
لابهلاي اخبار سياسي، گسترش وسعت آلودگي نفتي در سواحل ارزشمند قشم ادامه داشت و اداره كل منابع طبيعي و آبخيزداري هرمزگان، اعلام كرد كه براساس گزارشهاي اوليه، بخشي از لكههاي نفتي وارد محدوده جنگلهاي حرا شده و باتوجه به حساسيت بالاي اكوسيستمهاي مانگرو، ضرورت بررسي و اقدام فوري براي جلوگيري از گسترش آلودگي و كاهش آثار احتمالي آن مورد تاكيد قرار گرفت.
معاون دريايي اداره كل بنادر و دريانوردي هرمزگان هم گفت كه گشتهاي دريايي در روستاي شيبدراز، نشان داده كه آلودگي در فاصله ۱۰ متري از ساحل روي سطح آب شناور است و مديركل محيطزيست استان هرمزگان از رصد آلودگي نفتي در ۳۲ هزار مترمربع از سواحل جنوبي قشم و آلودگي حدود 90هزار متر مربع در پهنه دريايي خبر داد.
مديركل دفتر آلودگي دريايي سازمان حفاظت محيطزيست هم در توضيح جزييات بيشتر از گسترش آلودگي نفتي در ساحل جنوبي جزيره قشم گفت كه وسعت آلودگي در بخش ساحلي نزديك اسكله صيادي در روستاي نقاشه، به حدود 2 كيلومتر افزايش يافته و افزود كه آلودگي همچنين در فاصله حدود ۷۰۰ متري از ساحل شني و به صورت يك لايه نازك و نقاط پراكنده در ساحل مشاهده شده است.
به گفته اين مقام مسوول، اين محدوده آلوده، زيستگاه حدود 100 نهال حراست و اگر لاك پشتهاي محدوده شيب دراز هم آلوده شده باشند، بايد از منطقه خارج شوند.
۲۳ مرداد فرماندار قشم خبر داد كه به دنبال آغاز عمليات پايش و پاكسازي از اولين ساعات مشاهده لكه نفتي در خليجفارس، آلودگي در سواحل جنوبي قشم كنترل شده اما پاكسازي دريا و سواحل همچنان ادامه دارد.
آلودگي نفتي در سواحل جنوبي جزيره قشم، علاوه بر تهديد جدي و تخريب زيستگاههاي ارزشمند اين منطقه، يك نگراني جدي هم بابت نفوذ اين آلودگي به شبكه آب شرب جزيره ايجاد كرده بود به خصوص كه تمام فعالان و نيروهاي محلي كه در پاكسازي آلودگي نفتي كمك رساني ميكردند از انتشار بوي غليظ نفت تا كيلومترها دورتر از ساحل خبر ميدادند و تصاويري هم كه از سواحل قشم منتشر ميشد، تصاوير تكاندهندهاي بود از شنهاي سياهرنگ ساحل آلوده قشم و نمونههاي جمعآوري شده آب دريا كه كدر و تيره رنگ بود.
با اين حال مديرعامل شركت آب، برق و تاسيسات قشم بر سلامت آب شرب جاري در لولههاي مشتركان، تاكيد كرد و گفت: «در مسير آبي تاسيسات و آبشيرينكنهاي شركت آب، برق و تاسيسات قشم هيچ آلودگي وجود ندارد و فرآيند تصفيه و توليد آب شرب قشم در شرايط كامل سلامت انجام ميشود.»
نكته مهمتر، تكرار دوباره شايعات دست داشتن ايران در ايجاد اين آلودگي نفتي بود.
اواخر ارديبهشت امسال و چند روز بعد از آغاز محاصره بنادر جنوبي ايران توسط نيروي نظامي امريكا، بعد از انتشار اخباري درباره لكه نفتي در خليجفارس، شايعاتي درباره اشباع مخازن ذخيرهسازي جزيره خارك و رهاسازي عمدي ذخاير ارزشمند نفت با هدف كنترل ذخاير ايجاد شد كه مسوولان وزارت نفت، سازمان حفاظت محيطزيست و وزارت امور خارجه اين شايعات را تكذيب و درباره آسيب به محيطزيست منطقه خليجفارس، درياي عمان و تنگه هرمز در جريان جنگ و درگيري نظامي در اين منطقه ابراز نگراني كردند.
مديرعامل شركت پايانههاي نفتي ايران در واكنش به اين شايعات گفت: «هيچگونه نشتي در زيرساختها، مخازن ذخيرهسازي، سيستمهاي اندازهگيري، اسكلهها، خطوط لوله اين منطقه و كشتيهاي در حال بارگيري وجود ندارد.همه زيرساختهاي انرژي خليجفارس از طريق ماهواره رصد و حتي نشت يك بشكه نفت هم بلافاصله ثبت و گزارش ميشود، مركز بينالمللي «ميمك» به نمايندگي از سازمان بينالمللي دريانوردي نيز هيچ گزارشي مبني بر آلودگي در اين منطقه ثبت نكرده است. گزارشها و تصاوير ماهوارهاي به طور معمول داراي مختصات جغرافيايي، ساعت و ابعاد تقريبي هستند درحالي تصاوير مورد ادعا، جزييات دقيقي ندارند. افزون بر نظارتهاي ماهوارهاي، در فرآيند عملياتي پايانه، همه مراحل پهلودهي و بارگيري ازسوي همكارانمان از ابتدا تا انتها بررسي ميشود تا از نبود وجود كوچكترين نشتي اطمينان حاصل شود. به محض انتشار اخبار ادعاي وجود لكه نفتي در خارك، گروههاي متخصص HSE، اداره شيميايي و آزمايشگاه، همه منطقه را پايش كردند اما حتي كوچكترين موردي يافت نشد.
روايتسازان مدعي لكهاي هستند كه به سمت دريا ميرود، درحالي كه باتوجه به جهت باد شمالغربي (۲۰ گره دريايي) به سمت جنوب شرقي، اگر لكهاي وجود داشت بايد به سمت ساحل ميآمد كه همين تناقض نشاندهنده كذب بودن ادعا و به دور از واقعيت بودن تصاوير منتشر شده در رسانههاي خارجي است.»
اسماعيل بقايي؛ سخنگوي وزارت امور خارجه هم، در نشست هفتگي خود با خبرنگاران، ادعاي تخليه عامدانه ذخاير نفت در نزديكي جزيره خارك را دروغ محض خواند و گفت: «ما نسبت به آسيب ديدن محيطزيست منطقه خليجفارس، درياي عمان و تنگه هرمز بسيار نگران هستيم. سابقه آسيب زدن به محيطزيست دريايي به چند دهه قبل برميگردد. حضور نظامي امريكا در منطقه و جنگهايي كه بر منطقه تحميل كرده پيامدهاي زيست محيطي بسيار شديد و ديرپايي را بر منطقه تحميل كرده است. اين مطالبهاي است هم از طرف ايران، منطقه و كل جامعه بينالمللي به خاطر اينكه محيطزيست متعلق به يك يا چند كشور خاص نيست. يكي از دلايلي كه ما معتقديم نيازمند يك سازوكار مديريتي براي تنگه هرمز هستيم، همين ايجاد اطمينان نسبت به حفظ محيطزيست دريايي و اتخاذ تدابير براي ترميم آسيبهايي است كه در جريان جنگ تحميلي امريكا و رژيم صهيونيستي بر اين پهنه آبي عارض شده است.»
همزمان با پاسخ سخنگوي وزارت امور خارجه به اين شايعات، سازمان حفاظت محيطزيست هم اعلام كرد: «براساس نتايج حاصل از پايشهاي انجام شده، منشا آلودگي مشاهده شده، تخليه آب توازن
(Ballast Water) آغشته به مواد نفتي از يك نفتكش بوده است كه پيش از اين در نزديكي تنگه هرمز دچار آسيبديدگي شده بود. انتشار اين آب توازن آلوده، منجر به بروز آلودگي در مجاورت جزيره خارك شد. تاكيد ميشود كه هيچگونه نشت نفت از خطوط لوله، تاسيسات پايانههاي نفتي يا سكوهاي متعلق به شركت نفت فلات قاره ايران در اين منطقه مشاهده يا گزارش نشده و آلودگي ايجاد شده صرفا ناشي از نشت آب توازن آلوده كشتي مذكور بوده است.»
هفته پاياني مرداد بعد از تكرار همين شايعات، مديرعامل شركت ملي نفت ايران شايعات مطرح در فضاي مجازي را رد و تاكيد كرد: «شركت ملي نفت ايران تاسيسات بسيار محدودي در قشم دارد كه آن هم به دلايل تعميراتي اكنون غيرفعال است و به صورت وسيع تاسيساتي براي توليد در اين منطقه نداريم. اگر لكههاي نفتي وجود داشته باشد، عاملش دشمن امريكايي-صهيونيستي و جنگي است كه آنها در منطقه راه انداختهاند، احتمالا عامل اين لكهها نفتكشها يا شناورهايي هستند كه از خليجفارس عبور ميكنند. شايعاتي كه در رسانههاي معاند درباره ريختن نفت در دريا مطرح ميشود، كاملا از نظر كارشناسي رد است و كارشناسان مطلع هستند كه اين مباحث دور از واقعيت است. درپي انسجام بخشهاي مختلف وزارت نفت و شركت ملي نفت ايران با راهبري وزير نفت، فعاليت در همه تاسيسات به نحو مطلوب مديريت ميشوند و هيچ آلودگي در چرخه توليد و بارگيري نفت وجود ندارد.»
انتشار دوباره آلودگي نفتي در آبهاي آزاد، مورد توجه رسانههاي خارجي هم قرار گرفته بود چنانكه شبكه خبري CNN گزارشهاي تصويري از اين آلودگي نفتي تهيه كرد و خبرگزاري رويترز هم به نقل از سازمان محيطزيست عمان با نگاهي به تاثيرات به گل نشستن نفتكش روسي در ساحل اين كشور، گزارش داد كه انتشار اين لكه نفتي كه حالا تا دو هزار كيلومتر وسعت يافته، با آلوده كردن حدود 40 كيلومتر از خط ساحلي اين كشور ميتواند به يكي از بزرگترين فجايع نفتي سالهاي اخير تبديل شود.
بخش فارسي خبرگزاري بيبيسي هم، هفته پاياني مرداد و در آخرين روزهاي عمليات پاكسازي سواحل قشم و هنگام، در يك گزارش، ضمن راستيآزمايي انتشار اين لكه نفتي و با تاييد اظهارات سخنگوي وزارت امور خارجه ايران نوشت: «بررسي تصاوير ماهوارهاي توسط بيبيسي نشان ميدهد اين آلودگي پيش از رسيدن به سواحل جنوبي قشم، از عرض تنگه هرمز عبور كرده و رد آن به يك كشتي فلهبر آسيبديده در آبهاي عمان ميرسد. شركت رديابي دريايي تنكرتركرز نخستينبار گزارش داد كه منشا آلودگي رسيده به قشم، كشتي فلهبر «مينوان پايونير» است، كشتياي كه سوم اوت در آبهاي عمان، در بخش جنوبي تنگه هرمز، هدف حمله قرار گرفته بود. ايران مسووليت اين حمله را نپذيرفته و هيچ گروه يا كشوري تاكنون نيز مسووليت آن را برعهده نگرفته است. بيبيسي نتوانسته به طور مستقل عامل حمله را مشخص كند. گزارشهاي دريايي ميگويند كشتي با يك «پرتابه ناشناس» هدف قرار گرفته است.»
در بخش ديگري از گزارش بيبيسي آمده است: «بيبيسي پس از گزارش تنكرتركرز به طور مستقل تصاوير ماهوارهاي روزهاي پس از حمله را بررسي كرد و توانست شكلگيري و حركت لكه نفتي را از نزديكي اين كشتي به سوي قشم دنبال كند. تصاوير ماهوارهاي ۵ آگوست/۱۴مرداد، دو روز پس از حمله، مينوان پايونير را در حالي نشان ميدهد كه هنوز دود سياه از آن بلند ميشود. در نزديكي كشتي نيز لكهاي نفتي به وسعت حدود ۱۰ كيلومتر مربع قابل مشاهده است. دو روز بعد، تصاوير نشان ميدهد وسعت لكه تقريبا دو برابر شده و آلودگي در جهت شمالغربي، به سوي قشم، در حال گسترش بوده است. تا ۱۰ آگوست/۱۹ مرداد، لكه نفتي در محدودهاي بيش از ۳۰۰ كيلومتر مربع قابل مشاهده بود، مساحتي معادل بيش از ۴۰ هزار زمين فوتبال (بخشي كه داراي چمن سبز است). ويديوهاي منتشر شده در شبكههاي اجتماعي كه بيبيسي آنها را راستيآزمايي كرده نيز حجم زيادي از مواد نفتي غليظ و سياهرنگ را نشان ميدهد كه به ساحل سوزا در جنوب قشم رسيده است. چند روز بعد، وزارت امور خارجه ايران نيز اعلام كرد كه شواهد اوليه نشان ميدهد منشا آلودگي يك «كشتي فلهبر خارجي» بوده است. وزارت خارجه نام اين كشتي را اعلام نكرد، اما اين توصيف آنها با گزارش اوليه تنكرتركرز و يافتههاي مستقل بيبيسي درباره كشتي مينوان پايونير مطابقت دارد. مينوان پايونير يك كشتي فلهبر با ظرفيت وزني حدود ۹۳ هزار و ۲۸۳ تن است كه سال ۲۰۱۱ ساخته شده و با پرچم ليبريا تردد ميكند. براساس دادههاي كشتيراني بررسي شده توسط بيبيسي، اين كشتي هنگام حادثه حدود ۸۹هزار و ۹۰۰ تن گندله سنگآهن حمل ميكرد. مقصد اعلام شده مينوان پايونير نيز بندر فجيره در امارات متحده عربي بود. مينوان پايونير نفتكش نبود و محموله آن نيز نفت خام نبود. بنابراين آلودگي نفتي نميتوانسته از محموله اصلي كشتي سرچشمه گرفته باشد. مينوان پايونير هنگام حمله در آبهاي عمان، حدود ۲۰ مايل دريايي (معادل ۳۷ كيلومتر) در شمالشرق شهر خصب در نزديكي شبه جزيره مسندم قرار داشت. گزارشهاي دريايي اين موقعيت را محل حمله ثبت كردهاند. مسندم بخش شمالي عمان است كه در ساحل جنوبي تنگه هرمز و روبهروي سواحل جنوبي ايران قرار دارد. جزيره قشم در سوي ديگر اين آبراه قرار گرفته است. گزارشهاي دريايي ميگويند پرتابه به «موتورخانه» كشتي آسيب زد، باعث قطع كامل برق شد و پس از آن در بخش اقامتي كشتي آتشسوزي رخ داد. شواهد موجود به سوخت مورد استفاده خود كشتي، يا «بانكر فيول»، به عنوان منشا احتمالي آلودگي اشاره دارد. هنوز مشخص نيست دقيقا چه مقدار سوخت از مينوان پايونير وارد دريا شده و چه ميزان از آن در آب، رسوبات ساحلي يا زيستگاههاي حساس اطراف قشم باقي مانده است. همچنين هنوز ارزيابي مستقلي از ميزان خسارت واردشده به حيات دريايي و مناطق ماهيگيري منتشر نشده است.»
روز 26 مرداد سرپرست اداره كل بنادر و دريانوردي هرمزگان از پايان عمليات پاكسازي لكههاي نفتي از سواحل قشم خبر داد و گفت: «با آغاز عمليات ميداني از صبح روز سهشنبه ۲۰ مرداد پس از برگزاري نشست هماهنگي با بخشدار و شهردار بخش شهاب و تشريح دستورالعملهاي فني پاكسازي، در مرحله نخست، تيمهاي ارزيابي شامل كارشناسان حوزه محيط زيست دريايي و تيمهاي عملياتي بنادر با حضور در منطقه، بازديدهاي ميداني و پايش سواحل، ميزان و نوع آلودگي نفتي را بررسي كردند و پس از ارزيابي اوليه، عمليات مهار لكه نفتي با استقرار بومهاي نفتي و در محدوده آلوده آغاز شد و با پايش و جمعآوري پسماندههاي نفتي تا پاكسازي كامل محدوده ادامه پيدا كرد. با توجه به مشاهده آثار آلودگي در نوار ساحلي سوزا (در داخل خشكي)، تيمهاي عملياتي براي جلوگيري از نفوذ بيشتر آلودگي به بافت ساحلي با همكاري شهرداري سوزا، كار پاكسازي مكانيكي ساحل را با استفاده از دستگاههاي لودر آغاز كردند و در روستاي شيبدراز نيز تيم تخصصي مقابله با آلودگي با بهرهگيري از ورقهاي جاذب، عمليات مهار و جمعآوري آلودگي را تا زمان تغيير وضعيت جزر و مد ادامه پيدا كرد. همچنين در راستاي حفاظت از مزارع پرورش ميگو و ماهي در قفس نيز با هماهنگي شيلات اقدامات پيشگيرانه و احتياطي و در برخي موارد مورد مقابلهاي صورت گرفت و به منظور توانمندسازي جوامع محلي، مقادير كافي ورقهاي جاذب دراختيار دهياري روستاي شيبدراز قرار گرفت. عمليات پاكسازي نقاط آلوده با استفاده از ورقها و پدهاي جاذب انجام شد. اين تجهيزات به طور مستقيم روي لكه نفتي قرار ميگيرند و نفت موجود در سطح آب را جذب ميكنند و همچنين باتوجه به حجم آلودگي در بخشهايي از دريا، پاشش ديسپرسانت (مواد شيميايي تجزيهكننده) نيز با استفاده از شناورهاي اداره كل بنادر انجام شد.»