رهبران امريكا و اسراييل احساس ميكردند كه هرگونه جنگ پرشدت و خشونت دامنهدار عليه ايران ميتواند شكل جديدي از پيروزي سياسي و انتخاباتي را براي آنان به وجود آورد. نتانياهو و ترامپ كه در تصميمگيري و سياستگذاري عموما تابع غريزه قدرت هستند، تلاش همهجانبهاي را به انجام رساندند تا در برابر ايران به پيروزي سريع و پردامنه نائل شوند. ايران نيز از قابليتهاي تاكتيكي خود در محور مقاومت بهره گرفت و در اين فرآيند توانست شرايط لازم براي «تابآوري تاكتيكي» را فراهم سازد. تابآوري تاكتيكي فرآيند جنگ را تحتتاثير قرار ميدهد. اگرچه امريكا و اسراييل به عنوان دو قدرت بزرگ هستهاي جهان محسوب ميشوند و هرگونه قابليت تاكتيكي اسراييل تابعي از حمايت نظامي و راهبردي امريكا هست، اما ايران در چند دهه گذشته توانست قابليتهاي خود براي مقاومت و اقدام متقابل را ارتقا داده و از اين طريق به مازاد تاكتيكي در شرايط جنگ نائل شده است. بسياري از تحليلگران موضوعات راهبردي بر اين اعتقادند كه مقاومت و تابآوري ايران غيرقابل پيشبيني بوده و اين امر چالشهاي راهبردي براي آينده سياسي امريكا در نظام جهاني ايجاد خواهد كرد.
1. نشانهها و روندشناسي تصاعد بحران و كنش تاكتيكي امريكا - هرگونه منازعه در سياست بينالملل تابعي از معادله قدرت و مقاومت است. اگرچه ايران در مقياس ايالاتمتحده داراي توان نظامي و تاكتيكي محدودي است، اما در سالهاي گذشته خود را براي «جنگ ناهمتراز» آماده ساخته است. ايران در روند جنگ از اراده لازم براي كنش متقابل در برابر سياست تهاجمي امريكا برخوردار بوده. قدرت سياسي و كنش تاكتيكي ايران بر مبناي جنگ نامتقارن شكل گرفته و اين امر، زمينه ناكامي امريكا براي پيروزي زودهنگام را به وجود آورده است. هرگونه تاخير در تحقق اهداف نظامي و عملياتي امريكا را ميتوان يكي از نشانههاي شكست تاكتيكي آن كشور در برخورد با ايران دانست.
تاريخ و الگوي كنش تاكتيكي امريكا و اسراييل بيانگر اين واقعيت است كه هرگونه موفقيت نظامي و عملياتي، زمينه تداوم و تصاعد منازعه را به وجود ميآورد. اگرچه برخي رسانهها گزارش فكر درباره كاهش توانايي نظامي و قابليت تسليحاتي امريكا و اسراييل براي جنگ با ايران را منتشر نمودهاند، اما واقعيت آن است كه قدرتهاي بزرگ و بازيگراني كه «نقش سر پل تاكتيكي و عملياتي» براي ايالاتمتحده ايفا مينمايند، از ذخاير تسليحاتي قابلتوجهي برخوردار ميباشند.
جنگ امريكا و اسراييل عليه ايران دوران پرفراز و نشيب خود را سپري كرده است. اگرچه امريكا در روند جنگ 40 روزه، بخش قابلتوجهي از قابليتهاي تاكتيكي اقتصادي و راهبردي ايران را هدف قرار داد، اما آتشبس و موافقتنامه اسلامآباد به منزله پايان جنگ محسوب نميشود. نتانياهو در عطش گسترش جنگ عليه ايران و جبهه مقاومت، عمليات گستردهاي را در جنوب لبنان به ويژه «علي الطالع» به انجام رسانده كه به لحاظ تاكتيكي براي آن كشور موفقيت نظامي محسوب ميشود.
2. كنش چندوجهي و تهديدات موسع امريكا عليه ايران
زماني كه مرحله اول جنگ عليه ايران به پايان رسيد، واقعيتهاي ناكامي امريكا براي تحقق اهداف تاكتيكي و عملياتي، خود را نشان داد. تداوم جنگ براي امريكا هزينههاي اعتباري به وجود ميآورد. امريكا همواره به اين موضوع توجه و اشاره داشته كه حضور «سنتكام» بهمثابه «فرماندهي مركزي امريكا» در جنوب غرب آسيا در زمره عواملي است كه براي كشورهاي منطقهاي ميتواند ثبات، امنيت و رشد اقتصادي
به وجود آورد.
جنگ امريكا و اسراييل عليه ايران تمامي روياهاي سياسي و اقتصادي كشورهاي منطقهاي كه مبتني بر همكاري با امريكا بوده را تبديل به سرابي بيحاصل نمود. چنين سرابي منجر به چالشهاي اقتصادي و بحران امنيتي براي آينده سياسي اين كشورها ميشود. امريكا براي گذار از چنين شرايطي درصدد برآمد تا الگو و كنش تاكتيكي خود در ارتباط با ايران را كاهش داده و از سازوكارهاي متنوع اقتصادي، ديپلماتيك و بينالمللي براي انزوا و محدودسازي قدرت ايران بهرهمند شود؛ اين امر شكل جديدي از چالشهاي امنيتي و اقتصادي را در محيط منطقهاي به وجود آورده است.
در اواسط سپتامبر 2026 نشانههايي از پيچيده شدن صحنه عملياتي عليه ايران مشاهده ميشود. امريكا تلاش دارد تا محدوديتهاي سياسي و اقتصادي بيشتري را در برابر موجوديت، هويت و تابآوري ايران به وجود آورد. «اسكات بسنت» وزير خزانهداري امريكا براي كاهش تابآوري ايران، از سازوكارهاي مربوط به تحريم اقتصادي بهره گرفته و اين امر ميتواند چالشهاي اقتصادي و اجتماعي جديدي را براي نظم اجتماعي، ساخت دولت و معادله قدرت حكومتي در ايران ايجاد نمايد. افزايش قيمت بنزين را ميتوان گام نخستين براي موج جديدي از تورم اقتصادي دانست. هر يك از چنين نشانهها و چالشهايي ميتواند ضريب تابآوري و مقاومت ايران در برابر اقدامات خصمانه امريكا و اسراييل را تحتتاثير قرار دهد.
شوراي حكام آژانس بينالمللي انرژي اتمي نيز در 18 شهريور 1405 بار ديگر پرونده ايران را در صحن شورا مطرح نموده و زمينه ارسال پرونده ايران به شوراي امنيت سازمان ملل را فراهم آورد. چنين روندي ميتواند چالشهاي امنيتي جديدي را براي جمهوري اسلامي از طريق نهادهاي بينالمللي به وجود آورده و درنتيجه نشانههايي از بحران و محدوديتهاي راهبردي را اجتنابناپذير ميسازد. آنچه امريكا و اسراييل در ارتباط با ايران به كار گرفتهاند را ميتوان بازتوليد تهديدات موسع براي كاهش مقاومت و قدرت تاكتيكي ايران دانست.
متنوعسازي محيط عملياتي را ميتوان در زمره نشانههاي ديگري از تهديدات امريكا عليه جمهوري اسلامي دانست. هرگاه ايران با نشانههايي از چالش امنيتي روبهرو ميشود، منازعه به عرصه منطقهاي تسري پيدا كرده و سطح جديدي از جدال و خشونت را به وجود ميآورد. جنگ اسراييل عليه حزبالله و برخي موفقيتهاي تاكتيكي آن كشور در عليالطالع را ميتوان انعكاس افزايش ضريب كنش عملياتي امريكا عليه تاسيسات نظامي به ويژه قابليتهاي موشكي دانست. در چنين شرايطي عربستان و امارات نيز اقدامات خود براي مقابله با انصارالله يمن را تشديد نموده و اين امر منجر به تنوع نشانههايي از تهديد و كنش عملياتي عليه قابليتهاي تاكتيكي جبهه مقاومت شده است.
3. چالشهاي ايران در برابر سياست تهاجمي امريكا
تاريخ روابط بينالملل بيانگر اين واقعيت است كه امريكا همواره از سياست كنش تهاجمي عليه بازيگران رقيب بهره گرفته و اين امر را ميتوان در زمره عواملي دانست كه نظاميگري و سياست امنيتي امريكا در نظم جهاني را تثبيت كرده است. توسعه نظاميگري و متنوعسازي تهديدات امريكا عليه ساير بازيگران ازجمله ايران را ميتوان بخشي از معادله قدرت براي آن كشور دانست. در چنين شرايطي ايران از راهبرد «تابآوري»، «مقاومت» و «كنش متقابل» براي خنثيسازي سياست تهاجمي امريكا و اسراييل بهره گرفته است.
برخي رسانههاي بينالمللي به ويژه شبكههاي اطلاعرساني اسراييل به اين موضوع اشاره دارند كه ايران در حال برنامهريزي براي يك حمله بزرگ عليه امريكا و اسراييل ميباشد. آنان هدف ايران را بهرهگيري از نيروي نظامي براي كاهش تهديدات اقتصادي، ديپلماتيك و بينالمللي ميدانند. چنين فرآيندي به گونه اجتنابناپذير چالشهاي منطقهاي را افزايش خواهد داد. گسترش جنگ و محدوديتهاي راهبردي عليه ايران به گونهاي طراحي شده كه طيف متنوعي از قابليتهاي اقتصادي، راهبردي، امنيتي و ديپلماتيك امريكا بتواند ضريب قدرت مقاومت و همبستگي ساختاري ايران را كاهش دهد.
افزايش قيمت نفت برنت به 108 دلار در هر بشكه را ميتوان يكي از نشانههاي اصلي تصاعد بحران در فضاي منطقهاي و سياست بينالملل دانست. به همانگونهاي كه امريكا تلاش دارد تا روند عاديسازي انتقال انرژي و ايجاد تعادل در اقتصاد جهاني را پيگيري نمايد، ايران نيز از سازوكارهاي كنش نامتقارن بهره گرفته و درصدد بوده تا چگونگي كنترل و دسترسي ايالاتمتحده به ژئوپليتيك انرژي را به ميزان قابلتوجهي محدود نموده و كاهش دهد.
در شرايطي كه تهديدات اقتصادي و راهبردي پردامنه به موازات يكديگر عليه نهادهاي سياسي، قابليتهاي نظامي و تابآوري ساخت اجتماعي ايران هدفگيري شده است، امكان تصاعد بحران و اقدامات متقابل ايران و امريكا عليه تاسيسات و داراييهاي طرف مقابل وجود دارد. جنگ و منازعه در روزهاي پاياني هفتمين ماه خود نه تنها كنترل نشده است، بلكه نشانههايي از تبديل منازعه و عمليات نظامي به «جنگهاي هويتي» در ايران و امريكا مشاهده ميشود.
بسياري از اعضاي حزب جمهوريخواه در امريكا و گروههاي تندرو بر اين اعتقادند كه ترامپ از سياست «كنش مرحلهاي» بهره گرفته و اين امر چالشهاي بيشتري را براي دولت امريكا به وجود ميآورد. انگيزه دونالد ترامپ براي پيروزي انتخاباتي، يكي از عوامل تشديد منازعه جنگي عليه ايران از اواسط سپتامبر تا اواخر اكتبر 2026 ميباشد. رقابتهاي انتخاباتي حزب جمهوريخواه و دموكرات به گونهاي طراحي شده كه نتيجه جنگ و منازعه امريكا عليه جمهوري اسلامي در سرنوشت انتخابات مياندورهاي گروههاي رقيب تاثيرگذار و تعيينكننده ميباشد.
طولاني شدن جنگ، چالشهاي امنيتي دونالد ترامپ و حزب جمهوريخواه را افزايش خواهد داد. به عبارت ديگر، نتايج جنگ ميتواند تاثير خود را در رقابتهاي سياسي و انتخاباتي سوم نوامبر 2026 امريكا بهجا گذارد. اگر روند جنگ با ايران طولاني شود و امريكا به اهداف سياسي و راهبردي خود در فضاي منطقهاي نايل نشود، در آن شرايط در روند رقابتهاي انتخاباتي موفقيت چنداني به دست نخواهند آورد. درحاليكه روندهاي موجود بيانگر اين واقعيت است كه ايران از سازوكارهاي مقاومت بهره گرفته و اين امر زمينه طولاني شدن جنگ را فراهم ميسازد.
نتيجه
جنگ امريكا عليه ايران در شرايط موجود بيش از هر دوران ديگري ماهيت غريزي پيدا كرده است، بنابراين طبيعي است كه در 40 روز آينده، زمينه براي بهرهگيري از سازوكارهاي جديد نظامي عليه ايران وجود داشته باشد. افزايش قيمت انرژي، مشروعيت ترامپ را به ميزان قابلتوجهي كاهش خواهد داد. نظريهپردازاني ازجمله «فوكوياما» بر اين اعتقادند كه الگوي كنش ترامپ در تصميمگيري و سياستگذاري بيش از آنكه براساس رهيافتها و نظريههاي سياسي مشخص شكل گرفته باشد، بايد آن را محصول «شخصيت جنجالي و سودجويانه» وي دانست.
اگرچه تحريمهاي اقتصادي و محاصره دريايي ايران توسط امريكا ميتواند ساخت اقتصادي را با چالش و محدوديت روبهرو نمايد، اما ايران در سالهاي گذشته نشان داده كه از قابليت لازم براي حفظ موجوديت خود از طريق تجارت فراساختاري برخوردار است. جنگ امريكا عليه ايران، چالشهاي قابلتوجهي را براي اقتصاد سياسي جمهوري اسلامي به وجود آورده است. اگرچه در اين روند، حجم اقتصاد ايران در سال 2027 به ميزان 4/5درصد كاهش يافته و تورم سالانه به 89درصد ميرسد، اما ميزان تابآوري ايران به دليل آنكه شركتهاي اقتصادي از ذخاير و قابليت بالايي برخوردار ميباشند، مانع از تحقق اهداف سياسي و راهبردي ترامپ ميشود.
بسياري از شبكههاي خبري و رسانههاي بينالمللي تصاويري را منتشر نمودهاند كه به موجب آن شرايط براي كنش عملياتي امريكا عليه سايتهاي هستهاي ايران به ويژه در «كوه كلنگ» كه در مجاورت نطنز ميباشد، مهيا ميشود. ترامپ كه از انگيزش بالايي براي نيل به پيروزي و تخريب همه جانبه بازيگر حريف برخوردار است، تلاش دارد تا چالشهاي امنيتي خود عليه جمهوري اسلامي كه در روزهاي قبل از انتخابات مياندورهاي كنگره و در سوم نوامبر 2026 برگزار ميشود را ارتقا دهد.
نتانياهو نيز داراي نگرانيهاي مشابهي با ترامپ و حزب جمهوريخواه است. نظرسنجيها در اسراييل نشان ميدهد كه حزب ليكود به رهبري نتانياهو صرفا 20 كرسي را به دست ميآورد و اين امر منجر به كاهش اعتبار سياسي و انتخاباتي نتانياهو براي ايفاي نقش نخستوزيري در دوره آينده ميشود. در شرايطي كه رقابتهاي سياسي و انتخاباتي فرا روي نتانياهو و ترامپ وجود دارد، طبعا زمينه كنش غريزي آنان براي بازتوليد جنگ فراهم ميشود. بسياري از نشانههاي موجود بيانگر اين واقعيت است كه امريكا و اسراييل در آستانه انجام عمليات جديد عليه تاسيسات و قابليتهاي راهبردي ايران ميباشند.
استاد دانشگاه تهران