نوشين محجوب
ديپلماسي ميان تهران و واشنگتن از طريق ميانجي‌ها و كانال‌هاي ارتباطي ادامه دارد اما هنوز بستر براي توافق هموار نشده است. آن‌گونه كه خبرگزاري العربيه با انتشار گزارشي مدعي است، درحالي‌كه مواضع دو طرف نشان مي‌دهد ايران و امريكا كماكان درباره برخي خطوط قرمز و توالي تعهدات نتوانستند به اجماع روشني دست يابند، قطر از ادامه مذاكرات غيرمستقيم و تبادل پيام‌ها خبر مي‌دهد؛ تماس‌هايي كه هنوز نشانه‌اي روشن از نزديك بودن توافق به دست نمي‌دهد، اما مانع از آن مي‌شوند كه مسير مذاكره بسته بماند. در همين راستا يكي از مقام‌هاي وزارت امور خارجه قطر، ششم اكتبر، تاكيد كرد كه گفت‌وگوها و تبادل پيام‌ها از طريق دوحه و شركاي منطقه‌اي آن ادامه دارد. در اين ميان سفر اسكندر مومني، وزير كشور ايران به قطر نيز با طرح مسائل امنيتي، پيگيري وضعيت خلبانان ايراني و تاكيد بر نقش ميانجيگرانه دوحه و اسلام‌آباد همراه شد؛ سفري كه بدون اطلاعات بيشتر، نمي‌توان آن را نشانه پيشرفت مذاكرات با امريكا دانست. با اين حال جي‌دي ونس، معاون رييس‌جمهور امريكا نيز به آمادگي واشنگتن براي توافق اشاره كرده و مدعي است اين توافق با اقدام ملموس و معنادار تهران درباره ظرفيت غني‌سازي همراه خواهد بود. ونس روز دوشنبه پس از سفر انتخاباتي خود به آلاسكا مدعي شد: ايران براي برآورده كردن خواسته‌هاي امريكا و پايان دادن به جنگ هفت‌ماهه ميان دو كشور، بايد ظرفيت غني‌سازي هسته‌اي خود را به طور «معناداري» كاهش دهد؛ اين درحالي است كه واشنگتن همچنان نمي‌داند تهران در مذاكرات چگونه تصميم‌گيري مي‌كند. پس از آن ماركو روبيو، وزير خارجه ايالات‌متحده ادعا كرد: ايران فرصت‌هاي متعددي را براي دستيابي به توافق با ما درباره برنامه هسته‌اي خود از دست داده است.به ادعاي وزير امور خارجه امريكا ايران هرگز به يك برنامه هسته‌اي دست نخواهد يافت و درحالي كه تلاش مي‌كند نيروهاي ما را از منطقه خارج كند، رييس‌جمهور ترامپ اين موضوع را نخواهد پذيرفت. او در ادامه مدعي شد: تنگه هرمز باز است و حجم نفتي كه اكنون از اين تنگه خارج مي‌شود، دقيقا برابر با ميزان نفتي است كه پيش از بسته شدن آن از اين مسير عبور مي‌كرد.
از خروج بمب‌افكن‌هاي امريكايي تا تغيير آرايش نظامي
در سوي ديگر، تصوير پيچيده‌تري پيش روي ديپلماسي ترسيم شده است. نيويورك‌تايمز، به ادعاي مقام‌هاي امريكايي و بريتانيايي، خروج ۱۲ بمب‌افكن بي-۱ از پايگاه فرفورد را به نگراني از حمله احتمالي پهپادي منتسب به ايران مرتبط دانسته؛ اتهامي كه تهران رد كرده است. گزارش‌هاي تازه درباره خروج برخي شناورهاي امريكايي نيز نشان مي‌دهد كه تغيير آرايش نظامي منطقه به شدت غيرقابل پيش‌بيني است. در كنار اين جابه‌جايي‌ها، سخنان ترامپ درباره «تمام كردن كار» از راه خوب يا «نه چندان خوب»، سوال‌ها درباره نسبت فشار نظامي و احتمالي احياي ديپلماسي را برجسته‌تر كرده است. آن‌گونه كه
اخيرا فاكس نيوز مدعي شده، ناو هواپيمابر
USS George H.W. Bush كه از ماه آوريل در خاورميانه مستقر بود و ناوشكن موشك‌انداز
Delbert D. Black كه از ابتداي سال جاري در خاورميانه حضور داشت، اكنون هر دو براي توقف و بازديد بندري در تايلند هستند. از همين رو در حال حاضر، USS George Washington تنها ناو هواپيمابر باقي‌مانده امريكا در خاورميانه است. اين ناو هم‌اكنون در درياي عرب قرار دارد و در
ماه آگوست وارد منطقه شد تا جايگزين
USS Abraham Lincoln شود؛ لينكلن قرار است اين هفته به بندر اصلي خود در سن‌ديگو بازگردد. با اين حال نقشه‌اي كه ضميمه شده، موقعيت فعلي كشتي‌هاي نظامي امريكا در خاورميانه را نشان مي‌دهد. نكته قابل توجه اينكه سه ناوشكن موشك‌انداز امريكايي در درياي سرخ حضور دارند. همزمان نزديك شدن انتخابات ميان‌دوره‌اي كنگره، بعد داخلي محاسبات ديپلماتيك يا نظامي ميان تهران و واشنگتن را در كانون توجه‌ها قرار داده است. اعتراض كريس مورفي، سناتور دموكرات، به جلوگيري از بازديدش از پايگاه العديد و پاسخ پنتاگون درباره محدوديت سفر، اختلاف بر سر دسترسي كنگره به اطلاعات جنگ را نمايان كرده است. در اين ميان اظهارات ترامپ درباره حمله ادعايي ايران به لس‌آنجلس و سن‌ديگو واكنش‌هاي تندي را به همراه داشته تا جايي كه كاخ سفيد ناچار به عقب‌نشيني شد و ادعا كرد اگر رييس‌جمهوري امريكا جنگ عليه ايران را آغاز نمي‌كرد، شهرهاي اين كشور هدف تهديد بودند.حال در شرايط پيچيده حاكم، تحليلگران سوال‌هاي بسياري را مطرح مي‌كنند، پرسش‌هايي چون؛ آيا ديپلماسي پيش از انتخابات امريكا فرصت احيا دارد؟ فشار نظامي چه هزينه‌اي براي واشنگتن خواهد داشت و اروپا و بازيگران منطقه‌اي چگونه رفتار خواهند كرد؟ در همين راستا روزنامه اعتماد با هدف بررسي ابعاد و نتايج احتمالي تحولات پيش رو با رحمن قهرمان‌پور، پژوهشگر و كارشناس ارشد روابط بين‌الملل گفت‌وگو كرده كه مشروح آن در ادامه آمده است.
پاسخ واشنگتن با انتظار تهران فاصله دارد
رحمن قهرمان‌پور، كارشناس ارشد روابط بين‌الملل در پاسخ به پرسش نخست «اعتماد» درباره وضعيت رايزني‌هاي ايران و امريكا و امكان احياي ديپلماسي پيش از انتخابات ميان‌دوره‌اي كنگره گفت: «بيش از آنكه شاهد توقف ديپلماسي باشيم، شاهد اين هستيم كه دولت ترامپ به پيشنهاد ۲۵ شهريور ايران، كه در حاشيه مجمع عمومي سازمان ملل نيز مورد بحث و بررسي قرار گرفت، پاسخ موردانتظار تهران را نداده است. از واكنش مسوولان جمهوري اسلامي چنين برداشت مي‌شود كه پاسخ ترامپ، كه در روزهاي پاياني حضور آقاي عراقچي در نيويورك ارايه شده، با آنچه ايران انتظار داشته، فاصله زيادي دارد.»
اين كارشناس ادامه داد: «رسانه‌هاي غربي نيز گزارش داده‌اند كه پس از جلسه كمپ‌ديويد ميان ترامپ و تيم امنيت ملي او، تهديدهايي عليه ايران مطرح شده است. ماهيت اين تهديدها روشن نيست، اما واكنش تند مقام‌هاي ايراني، ازجمله رييس ستاد كل نيروهاي مسلح و وزير امور خارجه -و تاكيد آنها بر آمادگي ايران- نشان مي‌دهد اين گزارش‌ها احتمالا درست است، يعني امريكا تهديدهايي مطرح كرده يا پيشنهادهايي ارايه داده و خواستار پذيرش آنها ازسوي ايران شده، اما تهران حاضر به پذيرش آنها نيست.» اين تحليلگر افزود: «بر اين اساس، از چند روز پيش چنين به نظر مي‌رسد كه پاسخ ايران به پيشنهاد ترامپ منفي است و تهران حاضر نيست اين شروط را بپذيرد. بايد منتظر بمانيم و ببينيم آيا در روزهاي آينده اتفاقي در حوزه ديپلماسي رخ مي‌دهد يا نه.» او درباره تاثير انتخابات ميان‌دوره‌اي امريكا بر احتمال ازسرگيري جنگ نيز گفت: «باتوجه به نزديك‌بودن انتخابات ميان‌دوره‌اي كنگره امريكا، برخي تحليلگران معتقدند ترامپ در آستانه اين انتخابات، ريسك آغاز جنگي ديگر را نمي‌پذيرد، زيرا ايران هشدارهاي لازم را داده است. ازسوي ديگر، دليلي وجود ندارد كه آغاز دوباره جنگ، امريكا را به اهدافش برساند. بنابراين، شروع مجدد جنگ صرفا به تشديد و طولاني‌ترشدن بحران منجر خواهد شد.»
تقويت آرايش نظامي، نشانه قطعي آغاز جنگ نيست
رحمن قهرمان‌پور در پاسخ به پرسش ديگر «اعتماد» درباره معناي تقويت آرايش نظامي امريكا در خاورميانه و امكان ادامه ديپلماسي گفت: «آرايش نظامي امريكا در هفته‌هاي اخير، به ويژه با اعزام ناو روزولت به خاورميانه، تقويت شده است. البته اين آرايش الزاما به معناي قطعي بودن جنگ نيست، بلكه ترامپ مي‌خواهد در چارچوب ديپلماسي اجبار، گزينه‌هاي پيش‌روي خود را افزايش دهد و تهديدي را كه عليه ايران مطرح كرده، معتبر جلوه دهد.»
او افزود: «گفته مي‌شود بيش از ۲۰ هزار نيروي نظامي ديگر امريكا در حال اعزام به منطقه هستند و ممكن است اوايل نوامبر يا حتي زودتر در منطقه مستقر شوند. همان‌طور كه اشاره كردم، اين آمادگي نظامي لزوما به معناي آغاز قطعي جنگ نيست، اما علامتي جدي است كه نشان مي‌دهد ترامپ مي‌خواهد بار ديگر، مانند شرايط پيش از ۹ اسفند، ايران را تهديد كند. در صورتي كه ايران به اين تهديد تن ندهد و شروط او را نپذيرد، ممكن است دست به اقدام نظامي بزند.» اين پژوهشگر ادامه داد: «ازسوي ديگر، خبرهاي مربوط به تمديد ماموريت نيروهاي دريايي امريكا در منطقه نشان مي‌دهد اين ماموريت تا اوايل سال ۲۰۲۷ تمديد شده است. وزير دفاع امريكا نيز اخيرا از تاييد اينكه عمليات نظامي تا پايان سال ۲۰۲۶ تمام خواهد شد، خودداري كرد. مجموعه اين نشانه‌ها حاكي از آن است كه احتمالا در كمپ‌ديويد تصميم‌هاي تازه‌اي درباره ايران گرفته شده است.» قهرمان‌پور در ادامه گفت: «شايد تهديدهايي كه مقام‌هاي ايراني از آنها سخن مي‌گويند، همان مواردي باشد كه ترامپ يا دولت او طي نامه‌اي به ايران منتقل كرده‌اند. تقويت آرايش و نيروهاي نظامي امريكا در منطقه نيز احتمالا با اين تصميم‌هاي جديد بي‌ارتباط نيست.» اين كارشناس مسائل بين‌الملل در پايان افزود: «با اين حال، درباره اينكه ترامپ پيش از انتخابات ميان‌دوره‌اي دست به اقدام نظامي بزند، ترديدهايي وجود دارد، زيرا اگر اين درگيري آغاز شود و تا زمان انتخابات پايان نيابد، مي‌تواند بر موقعيت جمهوري‌خواهان در انتخابات ميان‌دوره‌اي اثر منفي بگذارد.»
درگيري دوباره الزاما به معناي پايان بحران نيست
رحمن قهرمان‌پور در پاسخ به پرسشي درباره احتمال توسل دوباره امريكا به گزينه نظامي و ارزيابي واشنگتن از شرايط منازعه گفت: «به نظر مي‌رسد ارزيابي دولت امريكا از شرايط موجود تغيير كرده است. آنها معتقدند برخلاف چند ماه پيش كه شرايط به نفع ايران و به زيان امريكا بود، اكنون با فعال شدن كريدور جنوبي و انتقال نفت از اين مسير، همچنين باتوجه به شرايط منطقه‌اي، وضعيت به نفع امريكاست.» اين كارشناس ارشد مسائل بين‌الملل افزود: «به بيان ساده‌تر، در چارچوب «بازي بزدلي» كه در نظريه بازي‌ها مطرح مي‌شود، دو طرف بار ديگر به نوعي به اين جمع‌بندي رسيده‌اند كه تشديد بحران ناگزير است. ايران در هفته‌هاي گذشته تلاش كرده كنترل خود بر تنگه هرمز را تشديد كند و امريكا نيز اعلام كرده ديگر نيازي به بازگشايي تنگه ندارد و تنگه هرمز اكنون باز است. به عبارت ديگر، تغيير شرايط محيطي حاكم بر منازعه، احتمال درگيري مجدد را افزايش داده است.» قهرمان‌پور ادامه داد: «ازسوي ديگر، به نظر مي‌رسد دولت ترامپ پذيرفته است كه براي حل بحران كنوني ميان ايران و امريكا، نمي‌تواند صرفا با يك يا دو اقدام نظامي به خواسته‌هاي خود برسد و درنتيجه، تلاش مي‌كند اقدام نظامي ديگري انجام دهد. هر چند ترامپ از پايان منازعه سخن گفته، اما همان‌طور كه اشاره كردم، حتي اگر درگيري نظامي تازه‌اي آغاز شود، الزاما به معناي پايان بحران نخواهد بود.»
احتمال نقش فعال‌تر پايگاه‌هاي اروپايي در درگيري
رحمن قهرمان‌پور در پاسخ به پرسشي مبني بر نقش احتمالي كشورهاي اروپايي در رويارويي پيش‌رو و ميزان همراهي آنها با امريكا گفت: «به نظر من، اين‌بار نقش اروپا در درگيري بيشتر از دفعه قبل خواهد بود. علائم و نشانه‌ها حاكي از آن است كه دبيركل ناتو در نزديك‌كردن مواضع امريكا و اروپا نقش مهمي داشته است. توافق امريكا و دانمارك بر سر جزيره گرينلند يكي از نشانه‌هاي مهم در اين زمينه است.» اين كارشناس روابط بين‌الملل افزود: «ازسوي ديگر، اظهارات اندي برنهام، نخست‌وزير جديد انگليس، درباره ايران و سكوت فريدريش، صدراعظم آلمان، درقبال اقدامات ترامپ نشان مي‌دهد نوعي همراهي ميان امريكا و اروپا شكل گرفته است. اروپا بيش از گذشته به دنبال همراهي با امريكاست، اما درباره اينكه اين همراهي الزاما به معناي حضور گسترده نظامي اروپا در درگيري احتمالي خواهد بود، نمي‌توان با قاطعيت سخن گفت.» قهرمان‌پور ادامه داد: «با اين حال، مي‌توان گفت كشورهاي اروپايي ممكن است بيش از گذشته پايگاه‌هاي نظامي دراختيار امريكا قرار دهند. فرضيه‌اي مطرح شده مبني بر اينكه امريكا بخشي از تجهيزات راهبردي خود را از پايگاه‌هاي نظامي‌اش در خليج‌فارس خارج كرده تا در تيررس موشك‌هاي ايران نباشند.» اين پژوهشگر در پايان گفت: «بر همين اساس، اين‌بار ممكن است پايگاه‌هاي نظامي امريكا در اروپا به عنوان لايه سوم حمايت از درگيري نظامي عمل كنند و نسبت به جنگ ۴۰روزه، نقش بيشتر و فعال‌تري داشته باشند.»
توان عملياتي محور مقاومت به صفر نرسيده است
رحمن قهرمان‌پور در پاسخ به پرسش پاياني «اعتماد» درباره احتمال گشوده‌شدن جبهه‌هاي تازه عليه امريكا و متحدانش در صورت آغاز دوباره رويارويي با ايران، به ويژه در عراق و يمن، گفت: «اين احتمال وجود دارد. محور مقاومت، با وجود ضعيف‌تر شدن، همچنان امكان انجام عمليات را دارد. با اين حال، ارزيابي امريكايي‌ها كه به رسانه‌ها درز كرده، نشان مي‌دهد آنها معتقدند اين محور، اگرچه از بين نرفته، توان واردكردن ضربه‌هاي كاري و موثر به نيروهاي امريكايي را ندارد.» اين تحليلگر افزود: «اين ارزيابي بر چند عامل استوار است: كاهش ظرفيت و توانايي محور مقاومت، موقعيت دشوار ايران براي كمك به اين محور و خارج‌كردن برخي دارايي‌ها و تجهيزات امريكا از منطقه تا در معرض حملات قرار نگيرند.» قهرمان‌پور ادامه داد: «آنچه اكنون اهميت زيادي دارد، توانايي حوثي‌ها براي بستن تنگه باب‌المندب است. عملياتي كه از دو روز پيش در يمن ازسوي عربستان و متحدانش عليه حوثي‌ها آغاز شده، براساس همين محاسبه است. آنها معتقدند اگر بتوانند حوثي‌ها را در يمن خنثي كنند، محور مقاومت ديگر توان چنداني براي ضربه‌زدن به امريكا نخواهد داشت.» اين كارشناس در ادامه گفت: «با وجود اين ارزيابي، به نظر مي‌رسد توانايي محور مقاومت همچنان فراتر از ميزاني باشد كه امريكايي‌ها انتظار دارند. شايد اين محور مانند گذشته نتواند ضربات موثر يا گسترده وارد كند، اما توانايي آن به صفر نرسيده است و احتمال وقوع اتفاقات و انجام اقدامات تازه وجود دارد.» قهرمان‌پور در پايان افزود: «موضوع فلاي‌دبي و پايگاه امريكايي در انگليس نيز نشان مي‌دهد امريكايي‌ها در حال آماده‌كردن خود براي چنين اقداماتي هستند.»