گفت‌وگوی «اعتماد» با احد وظيفه درباره تبعات برداشت از منابع زيرزميني
هشدار طبیعت
گروه اجتماعي
آخرين گزارش وزارت نيرو از وضعيت سدهاي كشور در سال آبي 1406 - 1405 و تا هفته اول مهر ماه نشان مي‌دهد كه مخازن 7 سد مهم در استان‌هاي مركزي (ساوه)، خراسان شمالي (بارزو)، حوضه قمرود (پانزده خرداد)، خراسان رضوي (دوستي و طرق)، تهران و البرز (لار) كمتر از 10درصد پر شدگي دارند. طبق اين گزارش، سدهاي استان خراسان رضوي (دوستي و طرق) و يك سد در استان خراسان شمالي (بارزو) بيشترين درصد تغييرات نسبت به متوسط 10 ساله بابت كاهش حجم آب نسبت به بقيه سدهاي كشور را داشته‌اند چنانكه سد دوستي در استان خراسان رضوي با 93درصد تغيير منفي و سد طرق در استان خراسان رضوي با 92درصد تغيير منفي و سد بارزو با 87درصد تغيير منفي، در بدترين وضعيت قرار گرفته‌اند. مقايسه اين گزارش با وضعيت سدهاي كشور در هفته پاياني شهريور پارسال نشان مي‌دهد كه در سال جاري به سبب بارش‌هايي كه رخ داده، از تعداد سدهاي با وضعيت بحراني كاسته شده اگرچه كه بحران آب، همچنان مهم‌ترين معضل تمام استان‌هاي كشور است، اما در گزارش هفته پاياني شهريور پارسال، 21 سد در 13 استان كشور بابت كاهش ذخيره مخزن در وضع بحراني بودند كه حالا اين تعداد به 3 سد در دو استان كاهش يافته است.
ابتداي هفته جاري، سخنگوي آبفاي تهران در گفت‌وگو با باشگاه خبرنگاران جوان اعلام كرد كه «مجموع ميزان ذخاير پشت سدهاي تهران ۴۱۲ ميليون مترمكعب و حدود 22درصد است كه در شرايط مطلوب بايد حدود ۶۰۵ ميليون مترمكعب ذخيره آب پشت سدهاي پنج‌گانه تهران داشته باشيم.»
اين مقام مسوول در وزارت نيرو گفته بود: «استان تهران، سال آبي 1405 - 1404 را با بيش از 100 ميلي‌متر كسري با ۱۷۶ ميلي‌متر بارندگي به پايان رسانده و اگرچه وضعيت فعلي سدهاي تهران نسبت به پارسال بهتر است و ميزان ذخاير نسبت به پارسال، حدود ۱۵۰ ميليون مترمكعب بيشتر است، اما همچنان نسبت به بلندمدت و شرايط ايده‌آل حدود ۱۹۰ ميليون مترمكعب كسري در اين ذخاير داريم.»
گزارش پايگاه مطالعات و پژوهش‌هاي راهبردي محيط‌زيست از وضعيت بارش‌هاي كشور از ابتداي سال آبي 1405 - 1404 (اول مهر 1404) تا پايان خرداد امسال نشان مي‌دهد كه بهترين وضعيت بارش‌ها در اين مدت در سه شهر ياسوج (731.4 ميلي‌متر)، ايلام (802.1 ميلي‌متر) و رشت (884.7 ميلي‌متر) ثبت شده و وضعيت بارش در شهرهاي گرگان (427.5 ميلي‌متر)، كرمانشاه (438 ميلي‌متر)، ساري (487.7 ميلي‌متر) و خرم‌آباد (492.8 ميلي‌متر) هم قابل توجه بوده، اما 5 مركز استان (كرمان، قم، سمنان، زاهدان و يزد) كمتر از 100 ميلي‌متر و 4 مركز استان (اهواز، بيرجند، تهران و اصفهان) بين 100 تا كمتر از 143 ميلي‌متر بارندگي داشتند. طبق همين گزارش، بدترين وضعيت بارش از اول مهر 1404 تا پايان خرداد امسال مربوط به شهرهاي يزد با 37.8 ميلي‌متر و سپس، زاهدان با 47.8 ميلي‌متر، سمنان با 57.2 ميلي‌متر، قم با 74.4 ميلي‌متر و كرمان با 78.8 ميلي‌متر است.
نيمه اول سال آبي جديد چگونه خواهد بود؟
هفته قبل، احد وظيفه كه رياست مركز ملي اقليم و مديريت بحران خشكسالي سازمان هواشناسي كشور را برعهده دارد، از آغاز فعاليت سامانه‌هاي بارشي پاييز با بارندگي‌هاي شمال و غرب كشور در مناطق شمالي حوزه رودخانه ارس، شمال آذربايجان غربي، آذربايجان شرقي، اردبيل و سواحل گيلان و مازندران خبر داد و گفت كه بارش‌ها در روزهاي آينده هم ادامه خواهد داشت. وظيفه در گفت‌وگو با مهر، وضعيت بارش‌ها در ميانگين كشوري سال آبي 1405 - 1404 را مناسب ارزيابي كرد و گفت كه ميزان بارش دريافتي در ميانگين كشور، تقريبا به اندازه ميانگين بلندمدت ۳۰ ساله، يعني نرمال بارندگي، بوده و در برخي استان‌ها شامل كرمان، بوشهر، هرمزگان، استان‌هاي غربي مانند كردستان و آذربايجان غربي هم بارندگي‌ها بيش از نرمال ثبت شد، اما در سوي مقابل، بارندگي در استان‌هاي فلات مركزي شامل يزد، اصفهان، مركزي، قم، تهران، خراسان رضوي، سمنان، قزوين و حتي سواحل شمالي كشور زير حد نرمال بوده و به خصوص تهران حدود ۴۰ درصد زير نرمال بارندگي داشته و گيلان و مازندران حدود ۱۰ تا ۱۵درصد كمتر از نرمال بارندگي دريافت كرده‌اند.
رياست مركز ملي اقليم و مديريت بحران خشكسالي سازمان هواشناسي كشور، در گفت‌وگو با «اعتماد» هم يك پيش‌بيني درباره وضعيت جوي و بارش‌هاي هفته جاري و پيش‌رو دارد و مي‌گويد: «طي همين هفته پيش‌رو، پديده غالب منجر به بارش سنگين نداريم. البته مناطق مركزي تا شرقي كشورمان، نابهنجاري دما خواهد داشت و بسيار گرم‌تر از معمول خواهد بود و بنابراين، فلات مركزي تا نيمه شرقي كشور با دماي بين 3 تا 5 درجه، تقريبا گرم‌تر از نرمال خواهد بود. با اين پيش‌بيني مي‌توان گفت كه اين هفته به‌طور نسبي با هواي گرم‌تر از معمول در اغلب مناطق ايران به خصوص فلات مركزي تا نيمه شرقي و جنوب شرق كشور يعني استان‌هايي مثل يزد، اصفهان، كرمان، خراسان جنوبي، سيستان و بلوچستان و هرمزگان مواجهيم. اما هفته آينده به‌طور نسبي سواحل شمالي‌مان و دامنه‌هاي البرز شاهد بارندگي است و فكر مي‌كنم به خصوص بارندگي‌هاي جدي‌ترمان به دهه سوم مهر ماه كشيده مي‌شود و به‌طور كلي هم انتظار داريم طي پاييز، بارندگي‌ها در حد معمول باشد يا برخي نقاط به خصوص استان‌هاي غرب كشورمان بارشي بيشتر از ميانگين بلندمدت يا ميان معمول سال دريافت كنند.»
طي روزهاي دوشنبه و سه‌شنبه، سازمان هواشناسي كشور در پيش‌بيني‌هايي با هشدار نارنجي اعلام كرد كه به دنبال ورود سامانه بارشي به كشور، بارش باران و رگبار و تگرگ در شرق اردبيل، گيلان و برخي نقاط مازندران و گلستان رخ خواهد داد و در همين پيش‌بيني‌ها، از احتمال وقوع سيلاب و آبگرفتگي در 5 استان غرب كشور (آذربايجان‌غربي، آذربايجان شرقي، كردستان، اردبيل و زنجان) خبر داد.
احد وظيفه در جواب «اعتماد» درباره احتمال وقوع سيل در هفته‌هاي آتي باتوجه به پيش‌بيني‌هاي سازمان هواشناسي مي‌گويد: «پيش‌بيني وقوع سيل از الان هيچ معنايي ندارد و كسي نمي‌تواند سيل بيشتر از بازه هفته را پيش‌بيني كند. سيل يك پديده مخرب و غير قابل پيش‌بيني است و بنابراين نمي‌توانيم از امروز درباره وقوع سيل در ماه بعد يا فصل زمستان پيش‌بيني داشته باشيم. پيش‌بيني‌هاي فصلي درباره احتمال وقوع شرايط ميانگين است و به عنوان نمونه، احتمال بالاي بارندگي فراتر از نرمال را پيش‌بيني مي‌كند، اما هيچ پيش‌بيني درباره توزيع زماني بارش، شدت يا حتي روز بارش هم ممكن نيست، چون پيش‌بيني‌هاي فصلي، قادر به پيش‌بيني شرايط هستي نيست، بلكه فقط مي‌توانند نابهنجاري يا بي‌هنجاري بارش و دما را به‌طور ميانگين، براي ماه يا فصل پيش‌بيني كنند.»
وظيفه در واكنش به سوال «اعتماد» درباره بارش‌هاي سيل‌آساي استان‌هاي گيلان و مازندران و گلستان در اواخر شهريور امسال و وقوع سيلاب و خسارات گسترده و همچنين ماهيت غافلگير‌كننده اين بارش‌ها مي‌گويد: «پيش‌بيني فصلي قادر به تخمين چنين سيلاب‌هايي نيست. اين‌گونه سيلاب‌ها صرفا با استفاده از پيش‌بيني‌هاي روزانه و حداكثر تا چند روز قبل از وقوع سيلاب قابل پيش‌بيني است و البته هر چه به زمان وقوع نزديك‌تر شويم هم، پيش‌بيني دقيق‌تر مي‌شود. به عنوان نمونه از يك هفته قبل از وقوع سيلاب مي‌توان احتمال بارش سنگين در منطقه را پيش‌بيني كرد و با گذشت هر روز، ويژگي‌ها و تاثيرات اين بارش، بيشتر قابل شناسايي است، اما پيش‌بيني وقوع سيل در منطقه‌اي مشخص آن‌هم براي يك ماه آينده به‌طور كلي غيرممكن است.»
احد وظيفه با توضيح درباره وضعيت منابع آبي كشور باتوجه به وضعيت بارش‌هاي پاييزي هم به «اعتماد» مي‌گويد: «در حال حاضر منابع آبي‌مان با محدوديت‌هاي بسيار جدي مواجه است و فلات مركزي تا شمال شرق كشور و استان‌هاي خراسان رضوي، سمنان، تهران، قزوين، البرز و مركزي از نظر منابع آبي در وضعيت نابساماني قرار گرفته‌اند كه وضع استان‌هاي مركزي و تهران و خراسان رضوي نسبت به بقيه استان‌هاي فلات مركزي تا شمال شرق، بدتر است. استان‌هاي اصفهان و يزد هم با كمبود جدي و نابساماني در توزيع آب و مصرف آب و تامين آب مواجهند. در بسياري از مناطقي كه نام بردم و به خصوص در استان‌هاي تهران و خراسان‌رضوي، وضع منابع آب به گونه‌اي است كه طبيعت، قادر به تامين تقاضاي استان نيست، چون ميزان تقاضاي ايجاد شده، بيش از توان طبيعت از نظر جايگزيني و تامين است. بنابر اين، در استان‌هاي تهران و خراسان رضوي، حتي در يك‌سال پربارش هم به احتمال زياد، امكان برآورده شدن تقاضاي آب توسط طبيعت وجود ندارد. ظرفيت طبيعي شهر تهران با توجه به منابع آبي پايتخت، حداكثر 3 الي 5 ميليون نفر جمعيت بوده اما امروز، پايتخت بايد به 10 تا 15 ميليون نفر پاسخگو باشد و طبيعي است كه نياز اين تعداد جمعيت با حجم طبيعي منابع آبي تهران قابل برآورده شدن نيست. بنابراين، بايد از منابع زيرزميني مصرف شود در‌حالي كه منابع زيرزميني هم پايان‌پذير هستند و دير يا زود، تمام مي‌شوند و آن‌وقت، شرايط واقعا ناخوشايند خواهد شد.»
احد وظيفه مي‌گويد: «الان داريم از سرمايه و پس‌انداز طبيعت كه همان آب‌هاي زيرزميني است، مصرف مي‌كنيم در حالي كه اين ميزان برداشت و مصرف، جايگزين نمي‌شود و بنابراين، سطح آب‌هاي زيرزميني روز به روز افت مي‌كند و البته منجر به فرونشست زمين مي‌شود. اين‌گونه برداشت از منابع زيرزميني، قطعا ناپايدار است و در آينده، با تبعات اين الگوي مصرف مواجه خواهيم شد و حتما شرايط ناگوارتري رقم خواهد خورد. اگر امسال هم شانس بياوريم و طبيعت ياري كند و ميزان بارندگي در اغلب مناطق كشور، خوب باشد كه احتمالا همين طور خواهد بود، اما هيچ قابل تضمين نيست كه خشكسالي‌هاي دوره بعدي، طولاني‌تر از اين خشكسالي 6 ساله در فلات مركزي نباشد.»
احد وظيفه اين هشدار جدي را دارد كه با استمرار افت سطح منابع زيرزميني، صرفا با كمبود آب مصرفي مواجه نخواهيم بود، بلكه تاثير جدي‌تر اين كاهش را بايد در كيفيت آب تامين شده از منابع زيرزميني ببينيم و مي‌گويد: «به موازات كاهش كميت، كيفيت آب هم بدتر مي‌شود، چون آب‌ها در سطح عميق‌تر شورترند و بنابراين براي مصرف به تدريج نامناسب‌تر مي‌شوند كه مشهودترين نمونه كاهش كيفيت اين است كه حتي سطح خاك كشاورزي را هم شورتر مي‌كنند. معضل كمبود آب، معضل اغلب استان‌هاي كشور است و طبيعي است كه وقتي مصارف و تقاضا، زيادتر از توان تجديد‌پذيري طبيعت باشد، به تدريج به بحران خواهيم رسيد. معضل كمبود آب، در تمام استان‌هاي واقع در فلات مركزي و حاشيه‌هاي آن و استان‌هايي از جمله تهران، قم، مركزي، قزوين، خراسان رضوي، كرمان، شمال سيستان و بلوچستان و يزد قابل مشاهده است. اين استان‌ها، همگي در حوزه بزرگ فلات مركزي هستند؛ منطقه‌اي كه يك اقليم بسيار كم بارش است و در عين حال، شهرهاي بسيار پرجمعيتي مثل تهران و اصفهان و مشهد را در خود جاي داده است.»
از اواخر بهار پارسال، مناطقي در شهر تهران، با قطع آب در ساعات شامگاهي تا بامداد مواجه شدند و اين قطع آب به سرعت در سراسر پايتخت فراگير شد. وزارت نيرو البته عنوان «قطع و جيره‌بندي» را نپذيرفت، بلكه گفت كه با توجه به هدردهي از شبكه فرسوده انتقال آب، فشار آبرساني در ساعات كم مصرفي آب كه همان ساعات نيمه شب تا بامداد است، كاهش يافته تا به اين طريق، از نشت آب از شبكه فرسوده آبرساني جلوگيري شود.
مرداد پارسال اعلام شده بود كه مجموع هدررفت آب در كشور، حدود 31درصد و در شهر تهران حدود 22درصد است كه 11درصد از اين هدررفت در پايتخت، به دليل فرسودگي شبكه انتقال آبرساني است.
ارديبهشت امسال، هاشم اورعي كه رياست اتحاديه انجمن‌هاي علمي انرژي ايران را برعهده دارد، در گفت‌وگو با ايرنا از فرسودگي ۳۰درصدي شبكه توزيع آب در تهران گفت و تاكيد داشت با مصرف خانگي فقط 6درصد مصرف آب كشور را تشكيل مي‌دهد، اما 90درصد آب موجود، در بخش كشاورزي مصرف مي‌شود و بنابراين، ضروري است كه الگوي كشت سنتي در كشاورزي، به‌طور كامل كنار گذاشته شود و توصيه به صرفه‌جويي شهروندان و راهكارهاي مقطعي، مشكل بي‌آبي را حل نمي‌كند. اورعي همچنين مي‌گفت كه «صرفه‌جويي بخشي از اقتصاد رفتاري است و علم اقتصاد رفتاري مي‌گويد رفتار مردم، بازتاب سياست‌هاي دولت است و بنابراين، اگر در هر حوزه‌اي از‌جمله مصرف انرژي رفتار درستي وجود ندارد، بيش از آنكه تقصير مردم باشد، ناشي از سياستگذاري نادرست دولت و نيازمند اصلاح مدل حكمراني است.»
احد وظيفه هم در جواب «اعتماد» درباره تاثير جيره‌بندي آب در بهبود وضعيت منابع آبي تهران و كشور مي‌گويد: «تاثير اين جيره‌بندي را بايد مسوولان مربوطه و وزارت نيرو پاسخ دهند ولي قطعا تمام اين اقدامات، نوعي درمان مقطعي و بسيار موضعي است. موضوع كلي اين است كه تقاضاي فعال براي آب، بسيار بيشتر از آن چيزي است كه طبيعت و بارش‌هاي مناطق بالا دستمان مي‌توانند فراهم كنند. امروز تقاضا و مصرف آب در مقابل كمبود آب، بسيار زياد است ولي كمبود را با برداشت از منابع زيرزميني جبران مي‌كنيم در‌حالي‌كه ميزان جايگزيني بسيار كمتر از ميزان برداشت‌هاست. بنابراين، چه در سال پر بارشي و چه در سال كم بارشي، شواهد نشان مي‌دهد كه سطح آب‌هاي زيرزميني همواره در حال افت و كاهش است و البته در‌نهايت يك روز هم سطح اين منابع به انتها خواهد رسيد.»