گروه گزارش
آيتالله سيدمجتبي حسيني خامنهاي، رهبري جديد در ايران، در ماههاي نخست بعد از انتخاب به اين عنوان با راي مجلس خبرگان رهبري، از مسير پيامها و بيانيههايي كه به مناسبتهاي مختلف منتشر كردهاند، با جامعه و ساختار سياسي سخن گفتهاند. اين پيامها، صرفا واكنشهايي مناسبتي به تحولات روز نبوده و نيستند؛ كنارهم قرار دادن آنها ميتواند تصويري از اولويتها، دغدغهها و جهتگيريهايي به دست بدهد كه رهبر انقلاب براي دوران جديد در كشور درنظر دارند. از همين منظر، بررسي مجموعه پيامهاي آيتالله سيدمجتبي حسيني خامنهاي، فراتر از بازخواني چند موضعگيري پراكنده، تلاشي براي شناخت چارچوب فكري و سياسي ايشان است.
نخستين پيام آيتالله سيد مجتبي حسيني خامنهاي در ۲۱ اسفند ۱۴۰۴، در شرايطي منتشر شد كه كشور با تحولات جنگي و امنيتي روبهرو بود و هنوز بسياري از پرسشها درباره مسير پيشروي ايران پاسخ روشني نداشت. ايشان در همان پيام، هفت سرفصل را مورد توجه قرار دادند؛ از جايگاه مردم و نيروهاي مسلح تا دستگاههاي اجرايي، جبهه مقاومت، كشورهاي منطقه و مواجهه با دشمنان. اين گستردگي موضوعي، از همان ابتدا نشان ميداد كه مخاطب پيامهاي رهبر انقلاب صرفا يك نهاد يا گروه سياسي خاص نيست و مجموعهاي از بازيگران داخلي و خارجي در دايره خطاب ايشان قرار دارند. با گذشت زمان، دامنه موضوعات نيز از مسائل جنگ و امنيت فراتر رفت. در پيام نوروزي، معيشت مردم، توليد ثروت و ارتقاي زيرساختهاي رفاهي در كانون توجه قرار گرفت؛ در پيام چهلمين روز شهادت رهبر شهيد انقلاب، بر وحدت اجتماعي، حضور مردم و تقويت توان ملي تاكيد شد و در پيامهاي بعدي نيز موضوعاتي چون پرهيز از تفرقه، مسووليت مديران و ضرورت تقويت قدرت ايران موردتوجه قرار گرفت. مرور مجموعه مواضع ايشان در كنار يكديگر ميتواند تصويري از منظومه فكري و اولويتبندي ايشان در سياست داخلي، اقتصاد، سياست خارجي، فرهنگ و امنيت را ترسيم و به اين پرسش پاسخ دهد كه كدام مفاهيم در پيامهاي رهبر انقلاب تكرار شدهاند و كدام موضوعات در طول ماههاي گذشته برجستگي بيشتري پيدا كردهاند. «اعتماد» در نخستين بخش از اين پرونده، با مرور پيامها و بيانات آيتالله سيدمجتبي حسيني خامنهاي، ميكوشد تصويري كلي از نقشه راهبري رهبر انقلاب براي ايران ترسيم كند؛ تصويري كه مبناي بررسي تفصيلي هر يك از اين محورها در گزارشهاي بعدي خواهد بود.
امنيت و قدرت نظامي؛ بازدارندگي در صدر نقشه راهبري
امنيت و قدرت دفاعي از نخستين موضوعاتي هستند كه در پيامهاي آيتالله سيد مجتبي حسيني خامنهاي برجستگي پيدا ميكنند. بررسي مواضع ايشان نشان ميدهد كه در ترسيم اولويتهاي دوره جديد، توان نظامي صرفا يك ابزار براي مقابله با تهديدهاي خارجي نيست، بلكه با مفاهيمي چون حفظ تماميت ارضي، استقلال سياسي، بازدارندگي و حتي تعيين سرنوشت جنگ پيوند خورده است. اين رويكرد را ميتوان از نخستين پيام ايشان در ۲۱ اسفند ۱۴۰۴ تا اظهارات و تدابير نظامي منتشرشده در ۹ آبان ۱۴۰۵ دنبال كرد؛ دو مقطعي كه اگرچه در شرايط متفاوتي بيان شدهاند، اما هر دو بر ضرورت حفظ آمادگي دفاعي و جلوگيري از تحميل اراده دشمن تاكيد دارند. در نخستين پيام آيتالله سيدمجتبي حسيني خامنهاي كه ۲۱ اسفند ۱۴۰۴ منتشر شد، بخش مستقلي به رزمندگان و نيروهاي مسلح اختصاص داشت. ايشان در اين بخش، ضمن قدرداني از عملكرد نيروهاي نظامي در جريان جنگ، تاكيد كردند كه اين نيروها با حملات خود مانع از تحقق اهداف دشمن شدهاند. تعبير ايشان درباره عملكرد نيروهاي مسلح، روشن و قابل توجه بود: «با ضربات كوبنده خود راه دشمن را سد كردهاند و آنان را از توهم امكان تسلط بر ميهن عزيز و احيانا تجزيه آن خارج نمودهاند.» اين عبارت، دفاع نظامي را در پيوند مستقيم با حفظ استقلال و تماميت سرزميني ايران قرار ميدهد. در ادامه همين پيام، رهبر انقلاب خطاب به رزمندگان، بر تداوم دفاع تاكيد كردند و گفتند: «برادران عزيز رزمنده! خواست تودههاي مردم، ادامه دفاع موثر و پشيمانكننده است.» ايشان همچنين درباره استفاده از ظرفيتهاي راهبردي ايران در منطقه تصريح كردند: «همچنين قطعا همچنان از اهرم مسدود كردن تنگه هرمز بايد استفاده شود.» بخش ديگري از اين پيام نيز به احتمال گشودن جبهههاي جديد اختصاص داشت؛ موضوعي كه آيتالله سيدمجتبي حسيني خامنهاي درباره آن گفتند: «در مورد گشودن جبهههاي ديگري كه دشمن در آن تجربه ناچيزي دارد و بهشدت در آن آسيبپذير خواهد بود مطالعاتي صورت گرفته است و فعالسازي آن در صورت استمرار وضع جنگي و بنا بر رعايت مصالح صورت خواهد گرفت.» بنابراين، در نخستين ترسيم از رويكرد دفاعي رهبر انقلاب، علاوه بر استمرار مقاومت نظامي، استفاده از ظرفيتهاي جغرافيايي و شناسايي نقاط آسيبپذير طرف مقابل نيز مورد توجه قرار گرفته است. اين پيام همچنين نشان ميدهد كه در نگاه ايشان، دفاع نظامي محدود به مرزهاي جغرافيايي ايران تعريف نميشود. آيتالله سيدمجتبي حسيني خامنهاي در همان روز، جبهه مقاومت را بخشي جداييناپذير از ارزشهاي انقلاب اسلامي دانستند و با اشاره به عملكرد يمن، حزبالله لبنان و مقاومت عراق، بر همراهي اجزاي اين جبهه تاكيد كردند. اين بخش از پيام، پيوند ميان امنيت ايران و تحولات منطقهاي را در چارچوبي فراتر از مرزهاي ملي قرار ميدهد؛ چارچوبي كه در آن همكاري نيروهاي همسو در منطقه، يكي از مولفههاي مقابله با تهديدهاي مشترك تلقي ميشود.
وجه ديگر نگاه دفاعي رهبر انقلاب را ميتوان در موضع ايشان درباره پايگاههاي نظامي امريكا در كشورهاي همسايه مشاهده كرد. آيتالله سيدمجتبي حسيني خامنهاي در پيام ۲۱ اسفند ۱۴۰۴، ضمن تاكيد بر تمايل ايران به روابط دوستانه با همسايگان، استفاده از خاك اين كشورها براي حمله به ايران را موضوعي جداگانه دانستند. ايشان در همين زمينه تصريح كردند كه حملات ايران متوجه پايگاههاي مورداستفاده قرار گرفته، بوده است نه كشورهاي ميزبان. در عين حال، از اين كشورها خواستند پايگاههاي يادشده را تعطيل كنند. اين موضع، دو مولفه همزمان را در سياست امنيتي منطقهاي ايشان نشان ميدهد؛ تاكيد بر حفظ روابط با همسايگان و مخالفت با تبديل قلمرو آنان به محل استقرار يا عمليات نظامي عليه ايران. اين جهتگيري در ۹آبان ۱۴۰۵، در ديدار فرماندهان ارشد نيروهاي مسلح با رهبر انقلاب، با جزييات بيشتري در حوزه آمادگي دفاعي و بازدارندگي مطرح شد. مطابق گزارش خبرگزاري مهر از اين ديدار، آيتالله سيدمجتبي حسيني خامنهاي «آمادگي رزمي هوشمندانه» را از الزامات بازدارندگي حداكثري دانستند و بر پاسخ فوري و اثرگذار به هر سطح و نوع تهديد، بدون محدوديت جغرافيايي تاكيد كردند. ايشان همچنين اعلام كردند در صورت آغاز مجدد حملات نظامي يا تروريستي، نيروهاي مسلح و ملت ايران زمان و شرايط پايان آن را تعيين خواهند كرد.
در همين ديدار، موضوع تقويت معماري اطلاعات نظامي، توسعه دفاع بومي در حوزه دكترين و تاكتيك، استفاده از فناوريهاي نوين و ارتقاي توانمنديهاي دفاعي و امنيتي نيز مطرح شد. بهروزرساني بانك اهداف بهگونهاي كه داراييهاي مادي و غيرمادي دشمن امريكايي-صهيونيستي در تيررس نيروهاي مسلح قرار بگيرند، از ديگر تدابير اعلامشده بود. در كنار اين موارد، ايشان بر ضرورت توجه به نيازهاي معيشتي و پشتيباني نيروهاي مسلح نيز تاكيد كردند. از كنار هم قرار دادن اين دو مقطع ميتوان دريافت كه در پيامهاي رهبر انقلاب، امنيت ملي بر مجموعهاي از مولفههاي بههمپيوسته استوار شده است؛ توان رزمي، آمادگي اطلاعاتي، توسعه فناوري دفاعي، حفظ ظرفيتهاي راهبردي و پشتيباني اجتماعي از نيروهاي مسلح. در اين ميان، حمايت مردم نيز جايگاه مشخصي دارد، بهطوري كه آيتالله سيدمجتبي حسيني خامنهاي در ديدار ۹ آبان، حمايت ملي از نيروهاي مسلح را از اركان بازدارندگي معرفي كردند. بنابراين، در نقشه راهبري ترسيمشده در اين پيامها، قدرت دفاعي تنها به تجهيزات و توان عملياتي محدود نميشود، بلكه مجموعهاي از ظرفيتهاي نظامي، مردمي و منطقهاي را در بر ميگيرد.
جهان در نقشه راه رهبر جديد
سياست خارجي در پيامهاي آيتالله سيد مجتبي حسيني خامنهاي بر چند محور بههمپيوسته استوار است؛ مواجهه با امريكا و اسراييل، گسترش روابط با كشورهاي همسايه، تقويت جبهه مقاومت و تاكيد بر همگرايي كشورهاي اسلامي. بررسي پيامهاي ايشان نشان ميدهد كه سياست خارجي در اين منظومه صرفا به مناسبات دوجانبه يا روابط ديپلماتيك محدود نميشود، بلكه با مفاهيمي چون امنيت منطقهاي، استقلال كشورها، مقابله با سلطه خارجي و شكلگيري نظمي متفاوت در مناسبات بينالمللي پيوند خورده است. در اين چارچوب، همسايگان از يكسو شركاي بالقوه ايران در ايجاد ثبات منطقهاي معرفي ميشوند و ازسوي ديگر، درباره همكاري نظامي با امريكا و استفاده از خاك اين كشورها عليه ايران به آنها هشدار داده ميشود. نخستين نشانههاي اين رويكرد در پيام ۲۱ اسفند ۱۴۰۴ آشكار شد؛ زماني كه آيتالله سيدمجتبي حسيني خامنهاي در بخشي از پيام خود خطاب به سران و مقامهاي كشورهاي منطقه، به موضوع پايگاههاي نظامي امريكا پرداختند. ايشان با اشاره به اينكه ايران با ۱۵ كشور همسايگي خاكي يا آبي دارد، تاكيد كردند: «ما با ۱۵ كشور همسايگي خاكي يا آبي داريم و هميشه مايل به ارتباط گرم و سازنده با همه آنان بودهايم و هستيم.» با اين حال، ايشان ميان روابط دوستانه با همسايگان و استفاده از ظرفيتهاي نظامي اين كشورها براي حمله به ايران تفكيك قائل شده و خواستار تعطيلي پايگاههاي مورداستفاده امريكا شدند. در همين پيام تصريح كردند: «اين كشورها بايد تكليف خود را با متجاوزين به وطن عزيزمان و قاتلين آحاد مردم ما معلوم كنند. اين موضع در پيام نوروزي ۲۹ اسفند ۱۴۰۴ با توضيحات بيشتري همراه شد. آيتالله سيدمجتبي حسيني خامنهاي در اين پيام تاكيد كردند كه سياست اعلامشده درباره همسايگان جدي است و براي تحكيم روابط با آنها، علاوه بر همجواري جغرافيايي، اشتراكات ديني، فرهنگي، زباني و منافع راهبردي نيز وجود دارد. ايشان بهطور مشخص از پاكستان نام بردند و افغانستان و پاكستان را به بهبود روابط دعوت كردند: «دو كشور برادرمان يعني افغانستان و پاكستان بايد براي رضاي الهي و عدم شقّ عصاي مسلمين هم كه شده روابط بهتري با هم برقرار سازند و بنده بهسهم خود حاضر به اقدامات لازمه هستم.» اين بخش از پيام، نشان ميدهد كه در كنار مواضع تقابلي درباره حضور نظامي امريكا، ظرفيتهاي همكاري و ميانجيگري منطقهاي نيز در نگاه ايشان جايگاه دارد. در همين پيام نوروزي، موضوع ديگري نيز مطرح شد كه به حساسيت روابط ايران با همسايگان مربوط بود. آيتالله سيدمجتبي حسيني خامنهاي درباره حملات صورتگرفته به نقاطي در تركيه و عمان اعلام كردند: «بههيچوجه ازسوي نيروهاي مسلح جمهوري اسلامي و سائر نيروهاي جبهه مقاومت نبوده است.» ايشان اين حملات را به «ترفند پرچم دروغين» نسبت دادند و هدف آن را ايجاد اختلاف ميان ايران و كشورهاي همسايه دانستند. اين موضع، در كنار دعوت به روابط گرم با همسايگان، نشاندهنده اهميت جلوگيري از گسترش اختلافات منطقهاي در پيامهاي رهبر انقلاب است. موضوع جبهه مقاومت نيز در اين چارچوب، جايگاهي فراتر از يك همكاري مقطعي يا صرفا نظامي دارد. آيتالله سيدمجتبي حسيني خامنهاي در نخستين پيام خود، كشورهاي عضو اين جبهه را «بهترين دوستان» ايران معرفي كرده و تصريح كردند: «امر مقاومت و جبهه مقاومت، جزئي جداييناپذير از ارزشهاي انقلاب اسلامي است.» ايشان در همان پيام، از نقش يمن، حزبالله لبنان و مقاومت عراق در جريان جنگ سخن گفتند و همراهي اجزاي اين جبهه را عاملي براي كوتاهتر شدن مسير مقابله با آنچه فتنه صهيونيستي خواندند، دانستند. در اين نگاه، جبهه مقاومت صرفا مجموعهاي از گروههاي همسو با ايران نيست، بلكه بخشي از چارچوب ارزشي و منطقهاي سياست خارجي جمهوري اسلامي به شمار ميرود. اين نگاه در پيام ۸ شهريور ۱۴۰۵ به مناسبت هفته وحدت، با تاكيد بر ضرورت همگرايي كشورهاي اسلامي گسترش پيدا كرد. آيتالله سيدمجتبي حسيني خامنهاي در اين پيام، خطاب به حاكمان كشورهاي اسلامي، بهويژه كشورهاي غرب آسيا و حاشيه خليجفارس، توصيه كردند: «دشمن واقعي خود را بشناسيد و نقشهاش را دريافته و با آن مقابله كنيد.» ايشان همچنين با اشاره به تلاش براي ايجاد اختلاف ميان كشورهاي مسلمان، تصريح كردند: «دشمن بهدنبال پارهپاره شدن امت اسلام است.» در بخش ديگري از همين پيام، امريكا و اسراييل نه فقط دشمن جمهوري اسلامي و جبهه مقاومت، بلكه دشمن امت اسلامي معرفي شدند. به اين ترتيب، دايره مخاطبان سياست خارجي موردنظر رهبر انقلاب از كشورهاي همسايه فراتر ميرود و مجموعه كشورهاي اسلامي را نيز در بر ميگيرد. در پيام ۱۳ آبان ۱۴۰۵ نيز امريكا و نسبت ايران با اين كشور، با صراحت بيشتري موردتوجه قرار گرفت. آيتالله سيدمجتبي حسيني خامنهاي با مرور سابقه مداخلات امريكا در ايران، از كودتاي ۲۸ مرداد تا حمايت از رژيم بعث در جنگ ايران و عراق، تحريمها و حملات نظامي، بر استمرار خصومت واشنگتن تاكيد كردند. ايشان در اين پيام، هرگونه اميد به تغيير رفتار امريكا از مسير جابهجاييهاي حزبي و جناحي يا امتيازدهي را رد كردند و نوشتند: «اگر هنوز كساني هستند كه اندك اميدي به تغيير رفتار يا جابهجاييهاي حزبي و جناحي در نظام سلطه دارند يا تصور ميكنند با امتياز دادن به امريكا ميتوانند او را از دشمني با ملت ايران منصرف كنند، سخت در اشتباهاند.» در همين پيام، موضوع سياست منطقهاي ايران نيز به تنگه هرمز و پايگاههاي نظامي امريكا پيوند خورد. آيتالله سيدمجتبي حسيني خامنهاي مديريت ايران بر تنگه هرمز و از بين بردن پايگاههاي نظامي امريكا در كشورهاي منطقه را واكنشي به جنگ تحميلي سوم توصيف كردند و درباره احتمال تكرار حملات هشدار دادند كه اين اقدامات ميتواند ابعاد گستردهتري پيدا كند. ايشان همچنين از نقش جبهه مقاومت در فلسطين، لبنان، عراق و يمن سخن گفتند و اين مجموعه را در كنار تحولات منطقهاي، زمينهساز شكلگيري نظم جديد جهاني دانستند. مجموع اين پيامها نشان ميدهد كه سياست خارجي در نقشه راهبري رهبر انقلاب بر سه سطح متمركز است؛ مقابله با آنچه سلطه و مداخله امريكا و اسراييل خوانده ميشود، حفظ و توسعه روابط با همسايگان بر پايه منافع و اشتراكات مشترك و تقويت همگرايي كشورهاي اسلامي و جبهه مقاومت. در اين چارچوب، همسايگي هم فرصتي براي همكاري و هم موضوعي مرتبط با امنيت ملي است؛ جبهه مقاومت نيز در كنار روابط رسمي دولتها، جايگاهي مشخص در تعريف ايشان از مناسبات منطقهاي دارد. استمرار اين مضامين در پيامهاي اسفند، شهريور و آبان ۱۴۰۵ نشان ميدهد كه اين موضوعات در مواضع منتشرشده رهبر انقلاب از جايگاهي محوري برخوردارند.
اقتصاد و معيشت؛ سنجش نقشه راهبري با زندگي روزمره مردم
اگر در دو محور پيشين، امنيت و سياست خارجي در كانون بررسي پيامهاي رهبر انقلاب قرار گرفت، در كنار آنها يك مفهوم ديگر نيز بهطور مداوم تكرار ميشود؛ مردم. بررسي پيامهاي آيتالله سيدمجتبي حسيني خامنهاي نشان ميدهد كه جايگاه مردم در نگاه ايشان صرفا به حمايت اجتماعي از تصميمهاي حاكميت محدود نميشود، بلكه حضور عمومي، حفظ وحدت، مشاركت در عرصههاي مختلف و نقشآفريني اجتماعي از مولفههاي مهم عبور كشور از شرايط دشوار معرفي شدهاند. اين موضوع بهويژه در نخستين پيام ايشان در ۲۱ اسفند ۱۴۰۴ و پيام نوروزي ۲۹ اسفند همان سال برجستگي دارد؛ دو پيامي كه در آنها، مردم نه صرفا تماشاگر تحولات، بلكه يكي از عوامل تعيينكننده در سرنوشت كشور معرفي شدهاند.
آيتالله سيدمجتبي حسينيخامنهاي در نخستين پيام خود، با اشاره به روزهايي كه كشور با فقدان رهبر و فرمانده كل قوا روبهرو بود، نقش مردم را در حفظ ثبات و اقتدار كشور برجسته كردند. ايشان با يادآوري عملكرد آيتالله سيدعلي خامنهاي در وارد كردن مردم به عرصههاي مختلف، نوشتند: «ايشان اينطور معناي حقيقي جمهور و جمهوريت را فعليت بخشيدند و از عمق جان هم به آن معتقد بودند.» سپس در ارزيابي روزهاي نخست پس از اين واقعه، خطاب به مردم تصريح كردند: «اين شما مردم بوديد كه كشور را رهبري و اقتدار آن را ضمانت كرديد.» اين عبارت، از مهمترين گزارههاي آن پيام درباره جايگاه مردم است، زيرا نقش آنان را از حمايتكننده ساختار سياسي فراتر ميبرد و به عاملي براي حفظ اقتدار و استمرار اداره كشور تبديل ميكند. در ادامه همين پيام، سه توصيه درباره حفظ وحدت، استمرار حضور در صحنه و كمك به يكديگر مطرح شد. آيتالله سيد مجتبي حسيني خامنهاي درباره ضرورت پرهيز از اختلافات، تاكيد كردند: «بايد بر وحدت بين آحاد و اقشار ملت كه معمولا در مواقع مضيقه نمود خاصي پيدا ميكند خدشهاي وارد نشود.» ايشان راه تحقق اين هدف را نيز مشخص كردند و نوشتند: «اين امر با صرفنظر كردن از نقاط مورداختلاف تحصيل خواهد شد.» بنابراين وحدت در اين پيام، به معناي يكسان شدن ديدگاههاي سياسي و اجتماعي نيست، بلكه به معناي كنار گذاشتن اختلافات در شرايطي است كه حفظ انسجام عمومي ضرورت بيشتري پيدا ميكند. نكته ديگر در اين پيام، تاكيد بر استمرار حضور مردم در عرصههاي مختلف بود. ايشان اين حضور را محدود به خيابان يا مناسبتهاي سياسي ندانستند و تصريح كردند: «چه بهصورت انواع نقشآفرينيهاي موثر در عرصههاي مختلف اجتماعي، سياسي، تربيتي، فرهنگي و حتي امنيتي.» اين عبارت نشان ميدهد كه در نگاه رهبر انقلاب، مشاركت عمومي بايد در حوزههاي گوناگون زندگي اجتماعي جريان داشته باشد. ايشان همچنين حضور در مراسم روز قدس سال 1404 را يادآوري كردند و بر توجه به «عنصر دشمنشكني» در اين حضور تاكيد داشتند. در كنار آن، كمك به يكديگر و حمايت از اقشاري كه شرايط دشوارتري را تجربه ميكنند، به عنوان مسووليتي اجتماعي مورد توجه قرار گرفت. اين تاكيد در پيام نوروزي ۲۹ اسفند ۱۴۰۴، با برجسته شدن مفهوم وحدت ملي ابعاد گستردهتري پيدا كرد. آيتالله سيدمجتبي حسيني خامنهاي در اين پيام، وحدت شكلگرفته ميان ايرانيان را با وجود تفاوتهاي فكري، مذهبي، فرهنگي و سياسي، يكي از عوامل ناكامي دشمن دانستند و نوشتند: «در حال حاضر در اثر وحدت عجيبي كه بين شما هموطنان با همه تفاوت خاستگاههاي مذهبي، فكري، فرهنگي و سياسي ايجاد شده، در دشمن شكستگي به وجود آمده است.» ايشان اين وضعيت را «نعمتي خاص از ناحيه حضرت حق جلّ و علا» توصيف كردند و بر ضرورت شكرگزاري عملي براي حفظ آن تاكيد داشتند. اهميت اين عبارت در آن است كه وحدت ملي در پيام رهبر انقلاب، نه صرفا يك توصيه اخلاقي، بلكه ظرفيتي براي مقابله با تهديدهاي خارجي معرفي ميشود. در پيام ۲۰ فروردين ۱۴۰۵، به مناسبت چهلمين روز شهادت آيتالله سيدعلي خامنهاي و تحولات جنگ، موضوع حضور مردم بار ديگر در مركز توجه قرار گرفت. آيتالله سيد مجتبي حسيني خامنهاي با تاكيد بر ضرورت استمرار نقشآفريني عمومي نوشتند: «براي رسيدن به «ايران قوي» استمرار حضور مردم عزيزمان همانند چهل روزي كه پشت سر گذاشتند ضروري است.» ايشان در ادامه، حتي احتمال آغاز مذاكرات با دشمن را دليلي براي پايان حضور اجتماعي و خياباني مردم ندانستند و تصريح كردند: «نبايد با اعلام بناء بر مذاكرات با دشمن، تصور شود كه حضور در خيابانها لازم نيست.» در ادامه همين بخش نيز تاكيد كردند: «مسلما فريادهاي شما در ميادين، در نتيجه مذاكرات موثر است.» به اين ترتيب، حضور مردم در اين پيام تنها به دوره درگيري نظامي محدود نميشود و حتي در صورت انتقال تقابل به عرصه مذاكره نيز براي آن نقش و اثرگذاري درنظر گرفته شده است. وجه ديگر اين رويكرد، پيوند ميان وحدت اجتماعي و مسووليت دستگاههاي اجرايي است. آيتالله سيدمجتبي حسينيخامنهاي در پيام ۶ شهريور ۱۴۰۵ به مناسبت هفته دولت، خطاب به مسوولان بر ضرورت مراقبت از انسجام عمومي تاكيد كردند. عبارت محوري ايشان در اين پيام چنين بود: «ارتكاب هر آنچه بهضرر انسجام اجتماعي باشد، ممنوع است.» اين گزاره، وحدت را از سطح توصيه به مردم فراتر ميبرد و براي مديران و مسوولان نيز در حفظ آن مسووليت قائل ميشود. به بيان ديگر، حفظ انسجام اجتماعي صرفا وظيفه شهروندان نيست و عملكرد دستگاههاي حكومتي نيز بايد با اين ضرورت سنجيده شود. بر اين اساس سه مولفه اصلي در نگاه رهبر انقلاب به جامعه قابل شناسايي است؛ نخست: نقش مردم در حفظ اقتدار و استمرار اداره كشور، دوم: ضرورت حفظ وحدت در عين پذيرش تفاوتهاي فكري، مذهبي و سياسي و سوم: استمرار مشاركت عمومي در عرصههاي اجتماعي، سياسي و فرهنگي. در اين منظومه، وحدت به معناي حذف تفاوتها نيست، بلكه به معناي جلوگيري از تبديل اختلافات به شكافهاي آسيبزننده است. همچنين حضور مردم به روزهاي جنگ و بحران محدود نميشود و در نگاه آيتالله سيدمجتبي حسينيخامنهاي، يكي از الزامات دستيابي به «ايران قوي» و حفظ ظرفيتهاي ملي در دورههاي مختلف
به شمار ميرود.
دولت و مديران؛ مسووليت اداره كشور در نقشه راهبري
در پيامهاي آيتالله سيدمجتبي حسيني خامنهاي، دولت يكي از مهمترين حلقههاي تحقق اهداف كلان كشور است. پيام ۶ شهريور ۱۴۰۵ به مناسبت هفته دولت، تصويري روشن از انتظارات ايشان از دستگاه اجرايي ارايه ميدهد. ايشان ضمن قدرداني از عملكرد دولت چهاردهم و رييسجمهور، به اقداماتي ازجمله تامين كالاها و خدمات موردنياز مردم، ترميم نقاط آسيبديده و مديريت انرژي در جريان جنگ اشاره كردند و نوشتند: «بنده در اين فرصت به همه كاركنان و مديران فعال دستگاههاي دولتي و بهخصوص رييسجمهور صادق و دلسوز دولت چهاردهم تبريك و خداقوت ميگويم.» با اين حال، انتظار از دولت به حفظ وضع موجود محدود نميشود. ايشان در همين پيام بر ضرورت استفاده از ظرفيت نخبگان جوان و فناوريهاي نو تاكيد كردند و يادآور شدند: «گاه استفاده بهموقع از اين مزيت و ترك روال معمول و عادتهاي مرسوم در يك موضوع، جهشهاي موثري در مسير ترقي و تعالي كشور صورت ميدهد.» اين تاكيد، مديران را به فاصله گرفتن از روشهاي ناكارآمد و بهرهگيري از راهحلهاي تازه فراميخواند. در پيام ۳۰ ارديبهشت ۱۴۰۵ به مناسبت دومين سالگرد شهادت آيتالله سيدابراهيم رييسي نيز مسووليت مديران درقبال جامعه موردتوجه قرار گرفت. آيتالله سيدمجتبي حسيني خامنهاي از ضرورت «گرهگشايي از مسائل و دغدغههاي مردم خصوصا در عرصه اقتصادي و معيشتي» و «حضورهاي ميداني و مستقيم» سخن گفتند؛ تاكيدي كه نشان ميدهد شناخت مشكلات مردم نبايد به گزارشهاي اداري محدود بماند. وجه ديگر اين مسووليت، مراقبت از انسجام اجتماعي است. ايشان در پيام هفته دولت تصريح كردند: «لذا بنده قاطعانه اعلام ميكنم كه ارتكاب هر آنچه بهضرر انسجام اجتماعي باشد، ممنوع است.» بنابراين، در نقشه راهبري رهبر انقلاب، دولت علاوه بر خدمترساني و حل مشكلات، موظف است پيامدهاي اجتماعي تصميمهاي خود را نيز درنظر بگيرد. معيار عملكرد مديران، درنهايت، تبديل ظرفيتهاي كشور به نتايج ملموس براي مردم و تقويت اعتماد و همبستگي اجتماعي است.
فرهنگ، هويت انقلابي و مباني اعتقادي؛ پاسداري از ريشههاي فكري انقلاب
در پيامهاي آيتالله سيدمجتبي حسيني خامنهاي، فرهنگ و هويت انقلابي بخشي از مولفههاي حفظ انسجام ملي و استمرار مسير انقلاب اسلامي به شمار ميروند. در نگاه ايشان، جامعه براي عبور از بحرانها و مقابله با فشارهاي بيروني، علاوه بر توان نظامي و اقتصادي، به پشتوانهاي فكري و فرهنگي نياز دارد؛ پشتوانهاي كه از باورهاي ديني، هويت تاريخي و ارزشهاي مشترك مردم شكل ميگيرد. اين نگاه در پيامهاي ايشان درباره مناسبتهاي مذهبي و ملي نيز ديده ميشود. تاكيد بر حفظ ارزشهاي اسلامي، شناخت دشمن و مقابله با تلاش براي ايجاد اختلاف ميان مسلمانان، نشان ميدهد كه فرهنگ در اين منظومه با موضوعاتي مانند استقلال، وحدت و مقاومت پيوند خورده است. در پيام هفته وحدت ۸شهريور ۱۴۰۵، رهبرانقلاب با اشاره به تلاش دشمنان براي ايجاد تفرقه ميان مسلمانان، بر ضرورت شناخت دشمن واقعي و مقابله با نقشههاي او تاكيد كردند. اين پيام، وحدت را نه فقط يك ضرورت سياسي، بلكه مسووليتي برخاسته از مباني اعتقادي و ديني معرفي ميكند. ازسوي ديگر، تاكيد بر نقش جوانان و نخبگان در پيشرفت كشور، نشان ميدهد كه هويت انقلابي در نگاه ايشان نبايد به تكرار شعارها محدود بماند. پيوند ميان باورهاي فرهنگي و مشاركت در عرصههاي علمي، اجتماعي و اقتصادي، ازجمله مولفههايي است كه ميتواند به بازتوليد اين هويت در نسلهاي جديد كمك كند. بر اين اساس، فرهنگ در نقشه راهبري ايشان دو كاركرد اساسي دارد؛ نخست، حفظ پيوندهاي اعتقادي و تاريخي جامعه و دوم، تقويت سرمايه اجتماعي لازم براي استقلال و پيشرفت كشور. در اين چارچوب، پاسداري از هويت انقلاب تنها به نهادهاي فرهنگي واگذار نميشود، بلكه مسووليتي عمومي است كه بايد در رفتار مديران، سياستگذاريها و مشاركت اجتماعي نيز نمود پيدا كند.
نقشه كلان راهبري رهبري جديد
در پيامهاي آيتالله سيد مجتبي حسيني خامنهاي، امنيت بدون حضور مردم معنا و پشتوانه كافي ندارد؛ سياست خارجي از معادلات منطقهاي و مناسبات همسايگي جدا نيست؛ اقتصاد بدون گرهگشايي از معيشت نميتواند به رضايت عمومي منجر شود و دولت نيز نميتواند خود را صرفا به اداره دستگاهها و اجراي برنامههاي روزمره محدود كند. در اين ميان، فرهنگ و هويت انقلابي قرار است پيوندي ميان گذشته و آينده اين منظومه برقرار كنند.
اما اهميت اين پيامها فقط در فهرست اولويتهايي نيست كه پيش روي كشور قرار ميدهند، مساله اصلي، تصويري است كه از مسووليتها ترسيم ميكنند؛ از نيروهاي مسلح و دستگاه ديپلماسي تا مديران اجرايي و بدنه اجتماعي، هر كدام در اين تصوير جايگاهي دارند و از هر كدام انتظاري مطرح شده است.