گروه حوادث
بيست و سوم آبان ماه جاري، فرعي دشت عباس به آبدانان در تاريكي فرو رفته بود. اتوبوس حامل كاركنان شركت نفت در مسير آبدانان حركت ميكرد. مسافران احتمالا خسته از ساعتها كار، چشمانتظار رسيدن به خانه بودند، اما چند لحظه بعد همهچيز تغيير كرد. اتوبوس هنگام عبور از يك پيچ واژگون شد. صداي برخورد آهن با زمين، سكوت جاده را شكست و سفري كه بايد به پايان يك روز كاري ميرسيد به صحنه مرگ تبديل شد. وقتي امدادگران به محل رسيدند، چند نفر جان باخته بودند و تعدادي هم با جراحات مختلف به بيمارستان منتقل شدند. حالا ۱۳ كشته و ۱۷ مصدوم برجاي مانده است. حادثهاي كه علاوه بر داغ خانوادهها، ابهامات زيادي را درباره وضعيت فني اتوبوس، شرايط جاده، مسووليت پيمانكار و نحوه نظارت بر سرويسهاي جابهجايي كارگران ايجاد كرده است.
روز گذشته پليس علت واژگوني اتوبوس شركت پاروپالايشNGL دهلران را بياحتياطي راننده اعلام كرده و گفته است: «بياحتياطي راننده اتوبوس به علت ناتواني در كنترل وسيله نقليه ناشي از رعايت نكردن سرعت مطمئنه، تخلف شركت انجيال در تنظيم قرارداد اجاره اتوبوس برخلاف ضوابط حمل و نقل عمومي حمل مسافر و قصور اداره راهداري و حملونقل جادهاي شهرستان آبدانان در زمينه بهكارگيري و نصب حفاظ طولي مناسب در مسير حادثه؛ علت واژگوني اتوبوس بوده است.» اين در حالي است كه «حميدرضا حاجي اسفندياري» وكيل دادگستري در مورد خسارات تصادفات به «اعتماد» ميگويد: «جبران خسارات در تصادفات مشمول مقررات مسووليت و تقصير است؛ بايد ميزان تقصير عوامل دخيل در اين حادثه لحاظ شود و از اين عوامل مطالبه خسارت شود. حتي در برخي موارد وزارت راه و شهرسازي جهت ايمن نبودن جادهها بايد پاسخگو باشد. عوامل ديگري هم بايد در نظر گرفته شود، اما ابتدا بايد مسببان و مقصران اصلي حادثه مشخص شوند.»
مسووليت احتمالي پيمانكار همچنان در دست بررسي قرار دارد
سياوش محبي، رييس پليس راه راهور فراجا با اعلام اعزام تيم كارشناسي ويژه به محل حادثه از ادامه بررسيهاي تخصصي براي مشخص شدن علت تامه واژگوني خبر داده است.
او درباره جزييات اين حادثه گفته است: «اتوبوس، سرويس جابهجايي كاركنان شركت نفت در منطقه دشت عباس بوده كه هنگام عبور از يك پيچ واژگون شده است. در اين حادثه ۱۳ نفر جان خود را از دست دادهاند و ۱۴ نفر مصدوم شدهاند.» اين در حالي است كه آمار و ليست اسامي مصدومان در ابتدا به هجده نفر اشاره داشته است.
محبي گفته است: «براساس بررسيهاي اوليه، اتوبوس تا ۲۹ آبان ماه معاينه فني معتبر داشته و مدارك راننده نيز كامل بوده است، اما اين موضوع هنوز به معناي سلامت قطعي تمام قطعات خودرو در لحظه حادثه نيست. كارشناسان بايد سيستم ترمز، فرمان، لاستيكها، روشنايي و ساير بخشهاي فني اتوبوس را بررسي كنند.» با اين حال كانال محلي «آبدانان در گذر زمان» مستندي از برگه معاينه فني خودرو منتشر كرده كه تاريخ صدور معاينه فني با تاريخ شروع و پايان متفاوت بوده است.
رييس پليس راه راهور فراجا در مورد فوت راننده اعلام كرده است: «راننده نيز در اين حادثه جان باخته است؛ موضوعي كه بررسي احتمال خطاي انساني را پيچيدهتر ميكند. اكنون كارشناسان بايد مشخص كنند آيا سرعت غيرمطمئنه، خستگي راننده، نقص فني يا شرايط هندسي مسير در واژگوني اتوبوس نقش داشتهاند. در بررسي چنين حوادثي، تنها راننده يا مالك خودرو مورد ارزيابي قرار نميگيرند و تمام عوامل موثر بايد بررسي شوند. پيمانكار شركت نفت نيز در صورت احراز قصور ميتواند سهم تقصير داشته باشد.» نكته قابل توجه در اظهارات رييس پليس راه، نبود صورتوضعيت براي جابهجايي كاركنان است؛ محبي گفته كه به همين دليل موضوع شركت تعاوني حملونقل به شكل معمول مطرح نيست، اما مسووليت احتمالي پيمانكار همچنان در دست بررسي قرار دارد.
۱۳ قرباني و يك پرونده
حالا پرونده واژگوني اتوبوس كاركنان نفت پيش روي مسوولان است. در پرونده مربوطه بايد مطرح شود كه آيا اتوبوس از نظر فني در وضعيت مناسبي قرار داشته؟ راننده پيش از حركت به اندازه كافي استراحت كرده بود؟ آيا مسير از علائم هشداردهنده و تجهيزات ايمني كافي برخوردار بوده است؟ و مهمتر از همه پيمانكار چه نظارتي بر سلامت سرويس جابهجايي كاركنان داشته است؟ با اين حال رييس پليس راه راهور فراجا سه عامل انساني، نقص فني و شرايط راه را از محورهاي اصلي بررسي تصادفات دانسته است؛ محبي همچنين از كنترل ناوگان پيش از آغاز سفر، بررسي ساعات رانندگي و استراحت رانندگان و برخورد قانوني با شركتهاي متخلف سخن گفته است، اما هنوز علت قطعي واژگوني اتوبوس اعلام نشده و هيچيك از عوامل احتمالي را نميتوان مقصر قطعي اين حادثه دانست. روايت اين كارگر سابق شركت NGL هنوز از سوي شركتهاي مربوطه و اداره كار تاييد نشده است؛ اما اگر اين ادعاها صحت داشته باشد، عملكرد پيمانكاران و دستگاههاي نظارتي ديگر نميتواند به حاشيه برود.
احتمال بررسي قصور پيمانكار و عوامل مرتبط با مسير حادثه
رييس پليس راه راهور فراجا احتمال قصور ساير عوامل دخيل در جابهجايي كاركنان و همچنين وضعيت جاده محل حادثه گفته است: «در بررسي چنين حوادثي، صرفا راننده يا مالك خودرو مورد ارزيابي قرار نميگيرند و تمام عوامل موثر در وقوع تصادف بررسي ميشوند. پيمانكار شركت نفت نيز در صورت احراز قصور ميتواند سهم تقصير داشته باشد. همچنين اگر ساير عوامل مرتبط با وسيله نقليه يا شرايط راه در وقوع حادثه نقش داشته باشند، سهم تقصير آنها نيز براساس نظر كارشناسي مشخص خواهد شد. در اين حادثه، با توجه به اينكه صورتوضعيتي براي جابهجايي صادر نشده است، موضوع شركت تعاوني حمل و نقل به شكل معمول مطرح نيست؛ اما مسووليت احتمالي پيمانكار و ساير عوامل دخيل همچنان قابل بررسي است. نميتوان صرفا به دليل فرعي بودن مسير، نبود روشنايي را علت حادثه دانست. حتي در برخي محورهاي اصلي كشور نيز تمام مسيرها از روشنايي برخوردار نيستند. شرايط هندسي راه، وضعيت پيچها، علائم و تجهيزات ايمني و ساير عوامل بايد در كنار وضعيت فني اتوبوس بررسي شوند تا بتوان درباره علت اصلي حادثه اظهارنظر كرد.»
سه عامل اصلي در وقوع تصادفات اتوبوسها
رييس پليس راه راهور فراجا با تشريح مهمترين عوامل موثر در تصادفات ناوگان حمل و نقل عمومي گفته است: «خستگي و خوابآلودگي راننده به ويژه در سفرهاي طولاني و شبانه، سرعت غيرمجاز، رعايت نكردن سرعت مطمئنه، سبقت غيرمجاز، بيتوجهي به جلو، رعايت نكردن فاصله طولي، استفاده از تلفن همراه، مصرف داروهاي خوابآور و بيتوجهي به مقررات از جمله عوامل خطرساز در تصادفات هستند. در بخش نقص فني نيز مواردي مانند اختلال در سيستم ترمز، فرسودگي يا تركيدگي لاستيكها، نقص سيستم فرمان و جلوبندي، اشكال در سيستم روشنايي و تعليق، فرسودگي خودرو و بارگذاري غيرمجاز يا توزيع نامناسب بار ميتوانند در وقوع حوادث نقش داشته باشند. لغزندگي سطح جاده، بارندگي، يخزدگي، پيچهاي تند، شيبهاي خطرناك، نامناسب بودن تابلوها و علائم هشداردهنده، كمبود تجهيزات ايمني، روشنايي نامناسب مسير، خرابي سطح آسفالت و وجود موانع در جاده از جمله عواملي هستند كه بايد در بررسي تصادفات مورد توجه قرار گيرند. پليس به صورت مستمر و هدفمند بر ناوگان حمل و نقل عمومي نظارت دارد. در پايانههاي پرتردد كشور، علاوه بر مديران فني، از ظرفيت بازنشستگان نيز براي نظارت بر عملكرد مديران فني استفاده شده است تا كنترلها با دقت بيشتري انجام شود. اعتقاد پليس اين است كه مهمترين مرحله كنترل اتوبوسها پيش از آغاز سفر و در پايانههاست. اگر وسيله نقليه نقص فني داشته باشد يا راننده از سلامت و آمادگي لازم براي رانندگي برخوردار نباشد، نبايد اجازه حركت به آن داده شود؛ زيرا زماني كه اتوبوس وارد جاده ميشود و نقص فني يا مشكل ديگري در آن بروز ميكند، احتمال وقوع حوادث سنگين و جبرانناپذير افزايش مييابد.»
محبي با اشاره به برخورد بدون اغماض پليس با متخلفان حوزه حملونقل عمومي اعلام كرده است: «در مواردي به دليل صدور صورت وضعيت براي رانندهاي كه صلاحيت و سلامت لازم براي رانندگي نداشته، شركت حمل و نقل با برخورد قانوني مواجه شده و حتي فعاليت برخي شركتها به مدت يك سال متوقف شده است.
همچنين در مواردي كه نقص تجهيزات ايمني راه در وقوع تصادف موثر بوده، براي متوليان مربوط نيز سهم تقصير در نظر گرفته شده است. بنابراين هر شخص، شركت يا سازماني كه در وقوع حادثه قصور داشته باشد، براساس نظر كارشناسي با مسووليت قانوني مواجه خواهد شد.»
رييس پليس راه راهور فراجا همچنين با اشاره به نظارت پليس در پايانهها، پاسگاهها و طول مسير اظهار كرده است: «كنترل گواهينامه متناسب با نوع وسيله نقليه، كارت هوشمند راننده، دفترچه ثبت ساعت و سوابق فعاليت و استراحت راننده، بيمهنامه شخص ثالث، معاينه فني و تطبيق تعداد مسافران با ظرفيت مجاز اتوبوس ازجمله مواردي است كه ماموران پليس راه به صورت مستمر بررسي ميكنند. پيشگيري از تصادفات اتوبوس بايد پيش از آغاز سفر شروع شود، نه زماني كه حادثه اتفاق افتاده است. سلامت فني ناوگان، وضعيت لاستيكها، سيستم ترمز، آمادگي جسماني و رواني راننده و رعايت مقررات حمل و نقل عمومي از مهمترين موضوعاتي است كه بايد به طور جدي مورد توجه قرار گيرد.»