احياي شهر
بهروز مرباغي
در بحثها و نشستهاي مختلف شهرسازي، عموما، درباره راهحل منطقي براي پاسخگفتن به افزايش جمعيت شهرها اختلافنظر زياد است. به رسم معمول، در اغلب اوقات گزينه توسعه افقي شهر مطرح ميشود و فقط درباره پهنهاي كه بايد به شهر اضافه شود، چانهزني ميشود. اما گزينههاي ديگري هم براي اين مشكل وجود دارد. از جمله تغيير نرخ تراكم ساختماني. با مصداق شهر تهران يك مثال را باهم بررسي ميكنيم. مساحت شهر تهران حدود 76 كيلومتر مربع است با حدود 9 ميليون نفر جمعيت. يعني به ازاي هريك نفر 85 مترمربع. در همين شهر تهران، شهرك اكباتان فقط 2 كيلومترمربع مساحت دارد با 45 هزار نفر جمعيت. البته ظرفيت 64 هزار نفر را دارد ولي چون نرخ خانوار كوچك شده، فعلا 45 هزار نفر در آنجا زندگي ميكنند. يعني براي هر نفر 45 متر. در نظر بگيريم كه در اين شهرك سطح اشغال 30 درصد است. 70 درصد بقيه فضاي سبز و آزاد است. با سنجش اين عدد و رقمها، اگر شهر تهران با الگوي ساختماني شهرك اكباتان ساخته ميشد، ما به كمتر از نصف مساحت فعلي تهران نياز داشتيم. تصورش مشكل نيست كه در چنين صورتي چقدر در رفتوآمد و انرژي و فضا ميشد صرفهجويي كرد. در مقياس كشوري هم چنين محاسباتي قابل طرح است. هرچه سطح شهر بيشتر ميشود وظيفه شهرداري سنگينتر ميشود. مثلا در شهر سمنان شهرداري به ازاي هريك نفر بايد 125 مترمربع از شهر را نگهداري كند. طبيعي است كه كار مشكلي است. بنابراين، يكي از موثرترين راههاي پاسخ به افزايش جمعيت شهر، بالابردن نرخ تراكم است. ولي چرا تاكنون اين موضوع در شهرهاي ايران جا نيفتاده، موضوع تقريبا پيچيدهاي است. اما، قطعا يك دليل و علت مهم اين مساله، دانش شهرسازي كشور از يك سو و مباني فكري عام و رايج شهرسازان از سوي ديگر است. شهرسازان كشور هنوز در روياي خانههاي كوچك و «چارديواري اختياري» هستند و لذت و اهميت زندگي در ارتفاع را از عمق جان خود درك نكردهاند. وقتي اين مباني با دانش موجود شهرسازي كشور كنار هم قرار ميگيرد، مقياسي از تراكم و ارتفاع ميشود كه امروز شاهد آنيم. نكته قابل توجه در دانش و تفكر معماري و شهرسازي امروز ما، موضوع «مقياس انساني» است. معماران ما عموما به رعايت اين مقياس تاكيد دارند. اما در نظر نميگيرند مقياس انساني فقط در حد مقياس كالبدي و اندام انسان نيست. مقياس ذهني و فكري انسانِ امروز بايد ملاك عمل باشد. با همين نگاه است كه رفتن به ارتفاع در تفكر بسياري از معماران و شهرسازان ما مخالف اصل رعايت «مقياس انساني» است. جهان با سرعت روزافزون در حال پرواز ذهن و عين است و ما درگير مقياس كالبدي انساني هستيم براي ساختمان و معماري. نتيجه چنين تفكري شهرهاي گسترده و خفته و گاه توسريخورده در كشور است.
معمار و مدرس دانشگاه