حديث روشني
دونالد ترامپ، رييسجمهور امريكا روز دوشنبه (۲۵ آبان) سفر چند روزه خود به آسيا را آغاز كرد؛ سفري كه شامل حضور در نشستهاي منطقهاي در فيليپين و چين و ديدار با رهبران كشورهاي مهم جهان خواهد بود. براساس گزارش رسانههاي امريكايي، ترامپ ابتدا به «مانيل» پايتخت فيليپين، سفر كرد و در برنامههاي مرتبط با نشست كشورهاي جنوب شرق آسيا (آسهآن) و همچنين نشست رهبران گروه چهارگانه (كواد) با حضور امريكا، ژاپن، هند و استراليا حضور يافت. گفتوگو درباره امنيت منطقه هند و اقيانوس آرام، همكاريهاي دريايي، زنجيره تامين مواد معدني راهبردي و فناوري هوش مصنوعي از محورهاي مورد انتظار نشست گروه كواد عنوان شده است. رييسجمهور امريكا پس از برنامههاي خود در فيليپين، راهي شهر شنژن چين خواهد شد تا در نشست سران همكاري اقتصادي آسيا و اقيانوسيه (APEC) شركت كند؛ نشستي كه با حضور رهبران و مقامهاي اقتصادي كشورهاي منطقه برگزار ميشود. با اين حال، مهمترين بخش سفر ترامپ، ديدار سهجانبه او با ولاديمير پوتين و شي جينپينگ است كه قرار است روز پنجشنبه
(۲۸ آبان) در حاشيه نشست همكاري اقتصادي آسيا و اقيانوسيه برگزار شود. اين ديدار نخستين نشست مشترك رهبران امريكا، روسيه و چين به شمار ميرود و از همين رو توجه گسترده رسانهها و محافل سياسي بينالمللي را به خود جلب كرده است. براساس گزارش رسانههاي امريكايي، موضوع خلع سلاح هستهاي و كاهش زرادخانههاي تسليحاتي سه قدرت جهاني از محورهاي اصلي اين نشست خواهد بود. همچنين پرونده ايران و تحولات منطقهاي از ديگر موضوعاتي است كه ترامپ قصد دارد با همتايان روسي و چيني خود درباره آن گفتوگو كند. در عين حال، درباره مطرح شدن جنگ اوكراين در اين نشست اظهارات متفاوتي مطرح شده است. درحالي كه ترامپ پيشتر از تمايل خود براي گفتوگو درباره اين جنگ سخن گفته بود، مقامهاي امريكايي اعلام كردهاند كه اين موضوع در دستور كار رسمي ديدار سهجانبه قرار ندارد. شبكه خبري «ايبيسي» گزارش داده است كه مقامهاي امريكايي اين نشست را فرصتي اوليه براي آغاز گفتوگو درباره كاهش تسليحات هستهاي ارزيابي ميكنند و انتظار ندارند كه در جريان آن توافق مشخصي حاصل شود. ازسوي ديگر، احتمال ديدار ترامپ با «كيم جونگاون» رهبر كرهشمالي نيز پيش از سفر او به آسيا مطرح شده است. ترامپ پيشتر گفته بود كه امكان چنين ديداري در جريان سفرش به چين وجود دارد، اما تحقق آن قطعي نيست و به تصميم و موافقت طرف چيني بستگي دارد. با اين همه اين ديدار در شرايطي برگزار ميشود كه هر سه كشور با محاسبات متفاوتي به آن نگاه ميكنند. ترامپ به دنبال نمايش قدرت ديپلماتيك و آغاز گفتوگوهايي درباره مسائل راهبردي است؛ شي جينپينگ ميخواهد جايگاه چين را در معادلات جهاني برجسته كند، بيآنكه مسووليت مستقيم حل و فصل منازعات بينالمللي را بپذيرد و پوتين نيز از فرصتي براي بازگشت به مركز ديپلماسي قدرتهاي بزرگ و تقويت اعتبار بينالمللي خود بهره ميبرد. از اين رو، روزنامه اعتماد اين نشست مهم را با نگاهي به گزارشها و تحليلهاي مهمترين نشريات جهان بررسي كرده است؛ رسانههايي كه از يكسو، اهميت نمادين گردهمايي سه رهبر را برجسته ميكنند و ازسوي ديگر، درباره ظرفيت واقعي اين ديدار براي تغيير معادلات بينالمللي و دستيابي به توافقهاي عملي ترديد دارند.
ترامپ تضعيف شده و نياز به نمايش قدرت در آسيا
نشريه فارن پالسي در ارزيابي سفر آسيايي ترامپ، نقطه آغاز تحليل خود را تحولات داخلي امريكا و تضعيف موقعيت سياسي رييسجمهور پس از شكست حزب جمهوريخواه در انتخابات مياندورهاي قرار ميدهد. از نگاه اين نشريه، ترامپ در شرايطي راهي آسيا ميشود كه نتايج انتخابات، از ماه ژانويه كنترل كنگره را به دموكراتها واگذار ميكند و به اين حزب امكان ميدهد دستور كار قانونگذاري دولت او را با موانع جدي روبهرو سازد. به نوشته اين نشريه همين وضعيت ميتواند انگيزه ترامپ را براي نمايش قدرت در عرصه خارجي افزايش دهد. در همين راستا «مايك كوئيكن» نايبرييس كميسيون بررسي اقتصادي و امنيتي امريكا و چين، ميگويد رييسجمهور امريكا اكنون از نظر سياسي ضعيفتر شده و به همين دليل، انگيزه بيشتري براي به نمايش گذاشتن قدرت و اعتمادبهنفس خود خواهد داشت. به باور او، تشريفات، استقبالهاي رسمي و جلوههاي پرزرق و برق سفرهاي خارجي ميتواند به ترامپ كمك كند تا توجهها را از آسيبپذيري سياسي داخلياش منحرف سازد. با اين حال، اين نشريه دستاوردهاي احتمالي سفر را چندان چشمگير ارزيابي نميكند. به باور برخي ناظران، ترامپ در ديدار با شي جينپينگ بيش از هر چيز به دنبال حفظ وضعيت موجود در روابط دو كشور خواهد بود؛ ازجمله تداوم آتشبس تجاري، گفتوگوهاي اوليه درباره هوش مصنوعي و مديريت اختلافات بر سر صادرات تراشههاي نيمهرسانا و مواد معدني حياتي. در اين چارچوب، حاشيههاي اخير شركت «انويديا» نيز ميتواند بر روابط دو كشور سايه بيندازد. با اين حال، فارن پالسي احتمال مطرح شدن مستقيم اين موضوع در ديدار ترامپ و شي را اندك ميداند، چراكه نه رييسجمهور امريكا از طرح آن منفعتي به دست ميآورد و نه رهبر چين تمايلي به تشديد فضاي سياسي پيرامون اين پرونده دارد.
پوتين به دنبال چه چيزي است؟
يكي از پرسشهاي مهم درباره نشست سهجانبه، انگيزه مسكو از مشاركت در آن است. نيويورك تايمز با تمركز بر اين موضوع، معتقد است پوتين از مدتها پيش به دنبال فراهم كردن فرصتي براي گفتوگو با ترامپ و شي بوده است؛ گفتوگويي كه بتواند اين تصور را ايجاد كند كه سه قدرت بزرگ درباره مسائل مهم جهاني، ازجمله جنگ اوكراين، تصميمگيري ميكنند. از نگاه اين نشريه، براي پوتين صرف حضور در چنين نشستي اهميت دارد؛ به ويژه آنكه روسيه باوجود برخورداري از زرادخانه هستهاي بزرگ، از نظر قدرت اقتصادي و ظرفيتهاي ديگر در جايگاهي همتراز با امريكا و چين قرار ندارد. همزمان فايننشال تايمز نيز با استناد به ارزيابي «الكساندر گابويف» مدير مركز روسيه و اوراسياي كارنگي در برلين، اين نشست را رويدادي كمهزينه و كمريسك براي مسكو توصيف ميكند كه به اعتبار و جايگاه بينالمللي رييسجمهور روسيه ميافزايد. گابويف معتقد است اين ديدار به پوتين جايگاه يكي از رهبران برجسته جهان را ميبخشد؛ جايگاهي كه روسيه از نظر عيني و به جز در حوزه زرادخانه هستهاي، با امريكا و چين در آن همتراز نيست. با اين حال، مساله اوكراين يكي از نقاط اختلاف در انتظارات سه طرف است. مسكو تمايل دارد از نشست براي پيشبرد اهداف خود در اروپا استفاده كند، اما پكن علاقهاي به پذيرش نقش عملي و مستقيم در روند صلح اوكراين ندارد. نيويورك تايمز نيز به نقل از هال برندز، استاد دانشگاه جانز هاپكينز، نوشت: چين تنها در صورتي با چنين نشستي موافقت كرده كه اطمينان داشته باشد گفتوگوها فاقد محتواي عملي و تعهدآور خواهد بود.
چين؛ قدرتي كه خواهان تغيير قواعد است اما بدون مسووليتپذيري!
يكي از مهمترين محورهاي تحليل فايننشال تايمز، تصويري است كه چين از نظم جهاني مطلوب خود ارايه ميدهد. اين روزنامه در گزارشي با عنوان «جهان از نگاه چين» مينويسد: نشست شنژن و نحوه برگزاري اجلاس APEC فرصتي براي نمايش الگوي حكمراني جهاني موردنظر پكن است؛ الگويي كه در آن چين ميكوشد خود را در مركز نظام چندجانبهگرايي قرار دهد و خلأ ناشي از عقبنشيني امريكا از نقش سنتياش در نظم بينالمللي را پر كند. به نوشته اين روزنامه، برنامه اجلاسAPEC در شنژن به شدت محدود و كنترل شده طراحي شده و برخلاف روال معمول، فرصتهاي غيررسمي براي تعامل آزادانه رهبران درنظر گرفته نشده است. همزمان نيز تحليلگران غربي اين رويكرد را نشانهاي از تفاوت برداشت چين از چندجانبهگرايي با مفهوم متعارف آن ميدانند؛ رويكردي كه بر نمايش هماهنگي و همبستگي تاكيد ميكند، اما فضاي بحث آزاد و تصميمگيري مشترك را محدود نگه ميدارد. در اين ميان، ابتكار حكمراني جهاني شي جينپينگ نيز جايگاه مهمي دارد. پكن با طرح اين ابتكار، از ضرورت ايجاد نظمي عادلانهتر و مخالفت با يكجانبهگرايي و هژموني سخن ميگويد. با اين حال، منتقدان غربي معتقدند چين در كنار تلاش براي افزايش نفوذ در نهادهاي بينالمللي، تمايلي ندارد مسووليتهاي متناسب با جايگاه يك قدرت هژمونيك را برعهده بگيرد. به نوشته اين روزنامه، پكن درحالي از حاكميت ملي و اصول منشور سازمان ملل دفاع ميكند كه حمله روسيه به اوكراين را محكوم نكرده و در جنگ ايران نيز نقش محسوسي در مذاكرات صلح نداشته است. از نگاه منتقدان، چين ميخواهد نفوذ خود را افزايش دهد، اما از پذيرش هزينهها و مسووليتهاي سياسي و امنيتي ناشي از آن فاصله ميگيرد.
ايران؛ نقطه اشتراك منافع يا ميدان اختلاف؟
پرونده ايران نيز در ميان موضوعاتي قرار دارد كه ممكن است در نشست شنژن مطرح شود. نشريه «نيويوركپست» به نقل از يك مقام كاخ سفيد مدعي شده است كه گفتوگوهاي سهجانبه ميتواند جنگ ايران و تحولات كرهشمالي را نيز دربر بگيرد. ترامپ نيز در اظهاراتي ادعا كرد كه امريكا براي پايان دادن به جنگ ايران تلاش ميكند و در اين مسير عملكرد خوبي داشته است. اما در اين زمينه «كاپچان» در فارن افرز، فراتر از احتمال طرح اين پرونده، پيشنهاد ميكند ترامپ از ظرفيت نشست براي جلب همكاري چين در پايان دادن به جنگ استفاده كند. به باور او، چين به دليل وابستگي به واردات انرژي و آسيبپذيري در برابر افزايش قيمت نفت، انگيزههايي براي كمك به كاهش تنش در خاورميانه دارد. اين درحالي است كه روسيه به عنوان يكي از صادركنندگان بزرگ انرژي، از افزايش قيمت نفت در پي جنگ سود ميبرد و احتمالا تمايل كمتري به تغيير شرايط خواهد داشت. به نوشته فارن افرز، ترامپ ميتواند از شي جينپينگ بخواهد ارسال اقلام دوكاربردي به ايران را متوقف يا محدود كند و از نفوذ خود براي ترغيب تهران به انعطاف در مذاكرات پايان جنگ بهره بگيرد. اين درحالي است كه پكن تاكنون از ايفاي نقشي محوري در مذاكرات صلح ايران فاصله گرفته است. بنابراين، اگرچه پرونده ايران ميتواند در گفتوگوهاي سهجانبه مطرح شود، اما هنوز نشانه روشني از تمايل چين و روسيه براي همراهي با خواستههاي واشنگتن در اين زمينه وجود ندارد.
يالتاي ۲؛ نگراني از معامله بر سر منافع ديگران
فايننشال تايمز همچنين در ادامه يادداشت خود در اين زمينه به ابعاد نمادين اين نشست پرداخته است. اين نشريه با مقايسه ديدار سهجانبه با كنفرانس يالتا در سال ۱۹۴۵، مدعي شد كه اين نشست از آن جهت اهميت دارد كه در آن كنفرانس، رهبران امريكا، بريتانيا و اتحاد جماهير شوروي درباره نظم بينالمللي پس از جنگ جهاني دوم تصميمگيري كردند. با اين حال، فايننشال تايمز تاكيد ميكند كه انتظار نميرود نشست «شنژن» دستاوردهاي عملي و ملموسي به همراه داشته باشد. اهميت اصلي آن بيشتر در تصويري است كه از كنار هم قرار گرفتن سه رهبر به جهان مخابره ميشود؛ تصويري كه ميتواند در كانونهاي بحراني مانند اوكراين، تايوان و خاورميانه بازتاب پيدا كند. اما نگراني از تكرار يالتا تنها به يك تشبيه تاريخي محدود نميشود. «چارلز كاپچان» استاد روابط بينالملل دانشگاه جورجتاون، در يادداشتي در فارن افرز هشدار ميدهد كه ترامپ بايد از هرگونه معامله بر سر منافع شركاي اروپايي و آسيايي امريكا كه در نشست حضور ندارند، خودداري كند. او با اشاره به نگرانيهايي كه ازسوي مقامهاي اروپايي و سياستمداران امريكايي مطرح شده، تاكيد ميكند هيچ گفتوگويي درباره آينده اوكراين نبايد بدون حضور اوكراينيها انجام شود. اين استاد دانشگاه در عين حال پيشنهاد ميكند رهبران سه كشور به جاي طرح گسترده موضوعات و خروج بدون نتيجه از مذاكرات، بر چند پرونده مشخص تمركز كنند؛ شبهجزيره كره، اوكراين، ايران و كنترل تسليحات هستهاي. از نگاه او، حتي پيشرفت محدود در اين حوزهها ميتواند ارزشمند باشد.
آسيا؛ متحدان نگران و قدرتهاي در جستوجوي موازنه
سفر ترامپ به آسيا تنها به ديدار با شي و پوتين محدود نميشود. او پيش از حضور در نشست APEC، در اجلاس آسهآن در مانيل شركت خواهد كرد و قرار است با رهبران كشورهاي جنوب شرق آسيا و اعضاي گروه چهارجانبه امنيتي، شامل استراليا، ژاپن و هند، ديدار كند. نشنال اينترست با انتشار گزارشي در همين رابطه نوشت: اين بخش از سفر نيز با محدوديتهايي روبهرو خواهد بود. به باور «كرت كمپبل» مقام پيشين دولت بايدن، تفاوت آشكاري ميان ميزان آمادگي دولت ترامپ براي ديدار با رهبران چين و روسيه و نحوه برخورد آن با متحدان آسيايي امريكا وجود دارد؛ تفاوتي كه شركاي منطقهاي واشنگتن نيز آن را مشاهده ميكنند. اين كشورها در عين نگراني از تعرفههاي امريكا و پيامدهاي جنگ ايران، به دنبال اطمينان از تداوم تعهدات امنيتي و اقتصادي واشنگتن هستند. در همين راستا و همزمان فايننشال تايمز به اختلافات چين و ژاپن بر سر تايوان و احتمال ديدار شي جينپينگ با سانائه تاكايچي اشاره ميكند؛ ديداري كه حتي در صورت انجام، بعيد است به گفتوگويي معنادار يا كاهش جدي تنشها منجر شود. گفتني است تلاش «مارك كارني» نخستوزير كانادا، براي بازسازي روابط با چين و هند و كاهش وابستگي تجاري به امريكا نيز از ديگر نشانههاي تحركات ديپلماتيك در آسياست. با اين همه به باور برخي كارشناسان به نظر ميرسد نشست شنژن بيش از آنكه نقطه آغاز توافقي بزرگ ميان سه قدرت باشد، آزموني براي سنجش ظرفيت گفتوگو و مديريت رقابت ميان آنهاست. ترامپ به دنبال دستاوردي ديپلماتيك در شرايط تضعيف موقعيت داخلي خود است، شي ميخواهد بدون پذيرش تعهدات سنگين جايگاه چين را ارتقا دهد و پوتين نيز از حضور در كنار دو رهبر ديگر براي تقويت اعتبار بينالمللي روسيه بهره ميبرد.