شنژن؛ پارادوكس چيني و ابتكار صلح تهران
محمدجواد حقشناس
در آستانه نشست سران چين، امريكا و روسيه در شنژن، پرسشي راهبردي پيش روي سياست خارجي ايران قرار گرفته است: آيا تهران ميتواند از تعارض منافع قدرتهاي بزرگ، فرصتي براي پايان جنگ و دستيابي به صلحي پايدار فراهم آورد؟ پاسخ، مستلزم شناخت موقعيت پيچيده چين در معادلات خليجفارس است؛ قدرتي كه از يكسو ممكن است از گرفتاري راهبردي امريكا در آسياي جنوبغربي سود ببرد و از سوي ديگر، استمرار جنگ و اختلال در انتقال انرژي و تجارت، منافع اقتصادي گسترده آن را تهديد ميكند. شناخت اين پارادوكس ميتواند نقطه آغاز ابتكار تازه ديپلماسي ايران باشد. جنگ خليجفارس براي پكن موقعيتي الاكلنگي پديد آورده است. انتقال بخشي از توجه و توان نظامي واشنگتن از شرق و جنوبشرق آسيا به خاورميانه، افزايش هزينههاي مداخله نظامي، آشكار شدن محدوديتهاي چتر امنيتي امريكا در حمايت از متحدان عرب و احتمال تشديد اختلافات در كاخ سفيد و ساختار دوحزبي ايالات متحده، فرصتهايي راهبردي براي چين ايجاد ميكند. با اين حال، افزايش هزينههاي امريكا لزوما به معناي كاهش متناسب قدرت آن يا پيروزي راهبردي چين نيست. پكن ناگزير است ميان منافع احتمالي فرسايش رقيب و مخاطرات گسترش بحران اقتصادي جهاني توازن برقرار كند. سوي ديگر اين الاكلنگ، واقعيتهاي اقتصاد چين است. برآوردهاي سال ۲۰۲۵ نشان ميدهد حدود ۴۲ درصد نفت وارداتي چين از شش كشور عربي حوزه خليجفارس تأمين شده و نزديك به ۳۱ درصد واردات گاز طبيعي مايع آن به خاورميانه وابسته بوده است. همچنين در شرايط عادي، روزانه نزديك به ۲۰ ميليون بشكه نفت و فرآوردههاي نفتي از تنگه هرمز عبور ميكرد. اين ارقام نشان ميدهد امنيت خلیجفارس براي چين صرفا موضوعي ژئوپليتيكي نيست؛ بلكه با امنيت انرژي، توليد صنعتي، هزينه حملونقل و ثبات اقتصادي آن پيوندي مستقيم دارد. وابستگي چين به منطقه، به انرژي محدود نميشود. ارزش تجارت سالانه پكن با عربستان و امارات در سال ۲۰۲۵، براي هر يك، حدود ۱۰۸ ميليارد دلار و با عراق بيش از ۵۰ ميليارد دلار برآورد شده است. كشورهاي خليجفارس علاوه بر تأمين انرژي، بازارهاي مهم كالاهاي صنعتي، فناوري و خدمات چيني و عرصه سرمايهگذاري در زيرساختها هستند. استمرار جنگ، افزايش هزينه بيمه و حملونقل و كاهش قدرت خريد بازارهاي منطقه ميتواند همزمان دو پايه منافع چين، يعني امنيت انرژي و گسترش تجارت را تضعيف كند.
ايران نيز جايگاهي مهم در اين شبكه اقتصادي دارد. تجارت ثبت شده ايران و چين در سال ۲۰۲۵ نزديك به ۱۰ميليارد دلار بوده، در حالي كه ارزش نفت خريداري شده چين از ايران - كه بخش مهمي از آن در آمار رسمي تجارت دوجانبه منعكس نميشود - حدود ۳۱ ميليارد دلار برآورد شده است. اين تفاوت نشان ميدهد روابط اقتصادي دو كشور فراتر از ارقام گمركي است. با اين حال، وابستگي متقابل نامتقارن است؛ اهميت چين براي اقتصاد ايران به مراتب بيش از سهم ايران در اقتصاد عظيم چين است. همين واقعيت، ضرورت همكاري همراه با پرهيز از وابستگي بيش از اندازه را يادآور ميشود. بنابراين، چين نه برنده مطلق استمرار جنگ است و نه بازنده تمامي پيامدهاي آن. گرفتاري امريكا ممكن است فرصتهايي براي افزايش قدرت مانور پكن فراهم آورد، اما اختلال در انرژي و تجارت، هزينههايي واقعي بر اقتصاد چين تحميل ميكند. هنر ديپلماسي ايران آن است كه با شناخت اين منافع متعارض و الاكلنگي، ابتكار توافق با امريكا را چنان طراحي كند كه حمايت از صلح، براي پكن نيز انتخابي مبتني بر منافع ملي باشد. تجربه توافق ايران و عربستان در ۱۰مارس۲۰۲۳ در پكن، شاهدي بر ظرفيت ديپلماتيك چين است. اين كشور توانست از روابط اقتصادي و سياسي خود با دو قدرت منطقه براي تسهيل توافقي بهره بگيرد كه به كاهش تنش كمك كرد. البته اختلافات ايران و امريكا، بهويژه در پرونده هستهاي، محاصره دريايي، رفع تحريمها و ترتيب اجراي تعهدات، پيچيدهتر از اختلافات تهران و رياض است. با اين حال، تجربه پكن نشان ميدهد منافع اقتصادي مشترك ميتواند پشتوانه نقشآفريني ديپلماتيك باشد. در اين ميان، تهران بايد پيش از هر چيز به نقطه تعادل منافع ملي خود بينديشد. ايران نبايد در رقابت قدرتهاي بزرگ به وزنهاي تبديل شود كه هزينه جنگ، محاصره، تورم و فرسايش اقتصادي را از جيب مردم ميپردازد، اما سود حاصل از آن در حساب ديگران انباشته ميشود. معيار موفقيت ديپلماسي، نه رضايت پكن، مسكو يا واشنگتن، بلكه كاهش هزينههاي تحميل شده به جامعه و بازگشت امنيت، رفاه، سرمايهگذاري و فرصت توسعه به زندگي ايرانيان است. با اين حال، دستيابي به تعادل منافع ملي، مستلزم ناديده گرفتن منافع ديگران نيست.
صلح پايدار زماني امكان بيشتري مييابد كه طرفهاي اصلي دستاوردي واقعي و قابل دفاع داشته باشند و توافق را شكست و تحقير مطلق خود تلقي نكنند.
چين به امنيت انرژي و تجارت نياز دارد؛ امريكا ميتواند از كاهش هزينههاي جنگ سود ببرد؛ كشورهاي عربي خواهان امنيت زيرساختها و مسيرهاي دريايياند و ايران به رفع فشار اقتصادي و بازيابي فرصت توسعه نيازمند است. ابتكار موفق بايد اين منافع متفاوت را به تعهداتي متقابل و قابل اجرا پيوند بدهد.
عنصر تعيينكننده ديگر، زمانشناسي و پرهيز از تلههاي ادراكي است.
بزرگنمايي ضعف رقيب، بيشبرآورد توان خود، اعتماد نامحدود به متحدان و تصور اينكه گذشت زمان الزاما موقعيت چانهزني را تقويت ميكند، ميتواند فرصتهاي واقعي را نابود كند.
افزايش هزينههاي جنگ براي واشنگتن لزوما به معناي پذيرش مطالبات تهران نيست؛ همچنان كه منافع راهبردي چين از گرفتاري امريكا، تضميني براي حمايت بيقيد و شرط پكن نخواهد بود.
سياستگذاري هوشمندانه بايد زمان آغاز ابتكار را هنگامي برگزيند كه هزينه مورد انتظار اقدام كمتر و منافع آن بيشتر از ادامه انتظار باشد.
در چنين شرايطي، گفتوگوي مستقيم و بيواسطه تهران و واشنگتن را نبايد با عدول از منافع ملي يكسان انگاشت. گفتوگو نه تسليم است و نه پذيرش پيشاپيش شروط طرف مقابل؛ بلكه ابزاري براي انتقال دقيق مواضع، كاهش سوءمحاسبه و يافتن مسير خروج از بحران است. امتناع از گفتوگو بهخوديخود نشانه اقتدار نيست، همانگونه كه مذاكره نيز نشانه ضعف نخواهد بود. اقتدار واقعي در تبديل ظرفيتهاي ملي به دستاوردهاي ملموس براي مردم آشكار ميشود.
تهران ميتواند بستهاي مرحلهاي پيشنهاد كند كه با كاهش متقابل تنش نظامي و محدوديتهاي دريايي آغاز شود، با اقدامات همزمان و اعتمادساز در حوزههاي مورد مناقشه، رفع تحريمها و آزادسازي داراييها ادامه يابد و به ترتيبات امنيت و همكاري منطقهاي پيوند بخورد.
قطر، عمان و پاكستان ميتوانند تسهيلگر گفتوگو باشند؛ عربستان، عراق و ديگر كشورهاي منطقه در تقويت امنيت جمعي مشاركت كنند؛ چين، روسيه و اروپا نیز از اجراي توافق پشتيباني كنند. اما تصميم درباره حقوق و تعهدات ايران بايد در تهران اتخاذ شود.
در اين منظومه چين ميتواند ميانجي قدرتمند، فرصتشناس و بالقوه قابل اعتمادي باشد. روابط گسترده اقتصادي با كشورهاي خليجفارس، مناسبات نزديك با تهران، ارتباط با واشنگتن و تجربه توافق ايران و عربستان، ظرفيت ويژهاي در اختيار پكن قرار داده است.
با اين حال، اعتماد به ميانجي بايد از طريق رعايت تعادل، احترام به استقلال طرفها و كمك به اجراي تعهدات سنجيده شود. شنژن فرصتي براي فعالكردن اين ظرفيت است، اما ابتكار تهران نبايد به انتظار نتايج آن موكول شود.
در الاكلنگ رقابت قدرتهاي بزرگ، ايران نبايد وزنهاي باشد كه با هزينه مردم خود، كفه منافع ديگران را سنگين ميكند.
هنر ديپلماسي، شناخت منافع متعارض، پرهيز از تلههاي ادراكي، تشخيص زمان مناسب و گشودن مسير صلح متوازن است؛ صلحي كه براي ديگران احساس شكست به همراه نداشته باشد و سهم ايران از آن، امنيت، رفاه و توسعه باشد.
چين ميتواند نقطه اتكاي ديپلماسي صلح باشد، اما نقطه اتكاي منافع ملي ايران بايد همچنان در تهران باقي بماند.